Нафас ба иштироки исм , шомиласт чанд маънии мухталифро ,у ончӣ аз он маъонии таъаллуқи бад-ӣн баҳс дорад сеаст : яке нафаси наботӣ , ки зуҳӯри осор ӯ аснофи наботу анвоъи ҳайвону ашхоси инсонро шомиласт ;у дувуми нафаси ҳайвонӣ , ки тасарруф ӯ бар ашхоси анвоъи ҳайвон мқсўраст ,у сими нафаси инсонӣ , ки навъ мардум бидон аз дигари ҳайвоноти мумтоз ва махсӯсаст .

نفس به اشتراک اسم، شامل است چند معنی مختلف را، و آنچه از آن معانی تعلق بدین بحث دارد سه است: یکی نفس نباتی، که ظهور آثار او اصناف نبات و انواع حیوان و اشخاص انسان را شامل است؛ و دوم نفس حیوانی، که تصرف او بر اشخاص انواع حیوان مقصور است، و سیم نفس انسانی، که نوع مردم بدان از دیگر حیوانات ممتاز و مخصوص است.

Ва ҳар якро аз ин нуфус чанд қӯт бошад ки ҳар қӯтӣ азон мабдаи феълӣ хос шавад . Аммо нафаси наботиро се қӯтаст : яке қӯти ғозиаҳ ,у амал ӯ ба аъонти чаҳор қӯти дигар тамом шавад : ҷозибау маскау ҳозимау дофиъи ;у дувуми қӯти мнмиаҳ ,у амал ӯ ба аъонти ғозиаҳу қӯтии дигар , ки онро муғира хонанд , сӯрати бандад ;у сими қӯти тавлид мисли дар навъ ,у амал ӯ ба аъонти ғозиаҳу қӯтии дигар , ки онро мусаввара хонанд , ба камол расад . Ва аммо нафаси ҳайвониро ду қӯтаст яке қӯти идроки олӣу дувуми қӯти таҳрики ародӣ . Ва аммо идроки олии ду синф буд : яке ончии олоти он машоири зоҳир буд , ва он панҷ буд : босирау сомъаҳу шомау зоиқау ломиса ;у дигари ончии олоти он ҳавоси ботин буд , ва он ҳам панҷ буд : ҳиси муштараку хаёлу фикру ваҳму зикр . Ва аммо қӯти таҳрики ародии ду қисм шавад : яке онкӣ мунбаис бошад ба сӯии ҷазби нафъӣ , ва онро қӯт шҳўӣ гӯйанд ,у дувуми онкӣ мунбаис бошад ба сӯии дафъи зарарӣ , ва онро қӯт ғасбӣ гӯйанд .

و هر یک را از این نفوس چند قوت باشد که هر قوتی ازان مبدأ فعلی خاص شود. اما نفس نباتی را سه قوتست: یکی قوت غاذیه، و عمل او به اعانت چهار قوت دیگر تمام شود: جاذبه و ماسکه و هاضمه و دافعه؛ و دوم قوت منمیه، و عمل او به اعانت غاذیه و قوتی دیگر، که آن را مغیره خوانند، صورت بندد؛ و سیم قوت تولید مثل در نوع، و عمل او به اعانت غاذیه و قوتی دیگر، که آن را مصوره خوانند، به کمال رسد. و اما نفس حیوانی را دو قوت است یکی قوت ادراک آلی و دوم قوت تحریک ارادی. و اما ادراک آلی دو صنف بود: یکی آنچه آلات آن مشاعر ظاهر بود، و آن پنج بود: باصره و سامعه و شامه و ذائقه و لامسه؛ و دیگر آنچه آلات آن حواس باطن بود، و آن هم پنج بود: حس مشترک و خیال و فکر و وهم و ذکر. و اما قوت تحریک ارادی دو قسم شود: یکی آنکه منبعث باشد به سوی جذب نفعی، و آن را قوت شهوی گویند، و دوم آنکه منبعث باشد به سوی دفع ضرری، و آن را قوت غصبی گویند.

Ва аммо нафаси инсониро аз миёни нуфуси ҳайвоноти ихтисос ба як қӯтаст ки онро қӯт нутқ хонанд ; ва он , қӯти идрок беолату тмиизи миён мадракот бошад . Пас чун тавваҷуҳ ӯ ба маърифати ҳақоиқи мавҷӯдоту аҳотт ба аснофи маъқӯлот буд , он қӯтро бад-ӣни эътибори ақл назарӣ хонанд ; ва чун тавваҷуҳ ӯ ба тасарруф дар мавзӯъоту тмиизи миёни масолеҳу мафосиди афъолу истинботи сноъот аз ҷиҳати танзими умӯр маош бошад он қӯтро аз ин рӯй ақл амалӣ хонанд . Ва аз ҷиҳати анқсоми ин қӯти бад-ӣни ду шуъбааст ки илми ҳикматро ба ду қисм кардаанд : яке назарӣу дигари амалӣ , чунонкӣ дар садри рисолаи шарҳи он тақдим ёфт .

و اما نفس انسانی را از میان نفوس حیوانات اختصاص به یک قوت است که آن را قوت نطق خوانند؛ و آن، قوت ادراک بی آلت و تمییز میان مدرکات باشد. پس چون توجه او به معرفت حقایق موجودات و احاطت به اصناف معقولات بود، آن قوت را بدین اعتبار عقل نظری خوانند؛ و چون توجه او به تصرف در موضوعات و تمییز میان مصالح و مفاسد افعال و استنباط صناعات از جهت تنظیم امور معاش باشد آن قوت را از این روی عقل عملی خوانند. و از جهت انقسام این قوت بدین دو شعبه است که علم حکمت را به دو قسم کرده اند: یکی نظری و دیگر عملی، چنانکه در صدر رساله شرح آن تقدیم یافت.

Ва тафсили осори ин қавӣу далолат бар вуҷӯд ҳар яку тмииз ӯ аз назоирашу баҳс аз онкии мабдаи ин қавӣ дар ашхоси ҳайвонӣу инсонии як нафас муҷаррадаст ё нуфусу қувои мухталиф , таъаллуқ ба илм табиӣ дорад ,у ғараз аз эрод дар ин мавзе онаст ки то миёни қӯтҳое ки осори он ба ҳасби иродату рӯят содир шаваду такмили он ба иктисоби сӯрати бандад ,у миёни ончии таъсир аз ҷиҳат табиат кунаду қобил камолӣ зояд бар ончӣ дар асл фитрат ёфта бошад нашавад . Фарқ зоҳир кунем , чаҳ хоси ин саноат ки дарон хавз хоҳад рафт таъаллуқ ба синф аввал дорад .

و تفصیل آثار این قوی و دلالت بر وجود هر یک و تمییز او از نظایرش و بحث از آنکه مبدأ این قوی در اشخاص حیوانی و انسانی یک نفس مجرد است یا نفوس و قوای مختلف، تعلق به علم طبیعی دارد، و غرض از ایراد در این موضع آنست که تا میان قوتهایی که آثار آن به حسب ارادت و رویت صادر شود و تکمیل آن به اکتساب صورت بندد، و میان آنچه تأثیر از جهت طبیعت کند و قابل کمالی زاید بر آنچه در اصل فطرت یافته باشد نشود. فرق ظاهر کنیم، چه خاص این صناعت که دران خوض خواهد رفت تعلق به صنف اول دارد.

Пас гӯйем : аз ин қавӣ ки бар шимурдем се қӯт онаст ки мабодии афъолу осор ба мушорикати ройу рӯяту тмииз ва иродат мешаванд : яке қӯти идроки маъқӯлоту тмиизи миёни масолеҳу мафосиди афъол , ки онро қӯт нутқ мехонем ;у дигари қӯти шҳўӣ , ки мабдаи ҷазби манофеу талаби млоз аз мأклу мшорбу мнокҳу ғайр он шавад ;у сими қӯти ғазабӣ , ки мабдаи дафъи мзору иқдом бар аҳўолу шавқи тасаллут ва трФъ шавад , ва ин ду қӯти охири инсонро ба мушорикати ҳайвонот дигарасту қӯти аввал ба анФрод .

پس گوییم: از این قوی که بر شمردیم سه قوت آنست که مبادی افعال و آثار به مشارکت رای و رویت و تمییز و ارادت می شوند: یکی قوت ادراک معقولات و تمییز میان مصالح و مفاسد افعال، که آن را قوت نطق می خوانیم؛ و دیگر قوت شهوی، که مبدأ جذب منافع و طلب ملاذ از مأکل و مشارب و مناکح و غیر آن شود؛ و سیم قوت غضبی، که مبدأ دفع مضار و اقدام بر اهوال و شوق تسلط و ترفع شود، و این دو قوت آخر انسان را به مشارکت حیوانات دیگر است و قوت اول به انفراد.

Ва ҳар якро аз ин қавӣ мазҳарӣаст дар аъзоӣ ӯ ки ба мсобт олотанд онро . Аммо қӯти нотиқаро димоғ , ки мавзеи фикр ва рӯят онаст . Ва аммо қӯти ғазабиро дил , ки маъдани ҳарорати ғарӣзӣу манба ҳаёт онаст . Ва аммо қӯти шҳўиро ҷигар , ки олати тағзияу тўзъи бадали моитҳлл бар дигар аъзо онаст . Ва гоҳ буд ки иборат аз ин се қӯт , аънии нотиқау ғазабӣу шҳўӣ , ба се нафас кунанд , пас аввалро нафас мулкӣ хонанду дувумро нафаси сабъӣу симро нафаси бҳимӣ . Ва аммо дигари қавӣ ки шарҳ он дода омад , чун ғозиаҳу мнмиаҳу ғайри он , тасарруфу таъсири эшон дар мавзӯъоти хеш ба ҳасби табиат буд ,у иродату рӯятро дарон мадхалии натавонад буд , балки камолоти эшон азончаҳ дар фитрат ёфта бошанд зояд нашавад .

و هر یک را از این قوی مظهری است در اعضای او که به مثابت آلات اند آن را. اما قوت ناطقه را دماغ، که موضع فکر و رویت آنست. و اما قوت غضبی را دل، که معدن حرارت غریزی و منبع حیات آنست. و اما قوت شهوی را جگر، که آلت تغذیه و توزع بدل مایتحلل بر دیگر اعضا آنست. و گاه بود که عبارت از این سه قوت، اعنی ناطقه و غضبی و شهوی، به سه نفس کنند، پس اول را نفس ملکی خوانند و دوم را نفس سبعی و سیم را نفس بهیمی. و اما دیگر قوی که شرح آن داده آمد، چون غاذیه و منمیه و غیر آن، تصرف و تأثیر ایشان در موضوعات خویش به حسب طبیعت بود، و ارادت و رویت را دران مدخلی نتواند بود، بلکه کمالات ایشان ازانچه در فطرت یافته باشند زاید نشود.