Аҷсоми табиӣ аз он рӯй ки ҷисманд бо якдигар мутасовӣанд дар ртбт , ва якеро бар дайгарии фазилатӣ ва шарафӣ нест , чаҳ як ҳади маънавии ҳамаро шомиласт ваяки сӯрати ҷинсии ҳаюлои авлои ҷумларо муқаввим ,у ихтилофи аввал ки дар эшон зоҳир мешавад , то эшонро мутанаввиъ мекунад ба анвоъи аносиру ғайри он , муқтазии табюнӣ ки мӯҷиби шарафи баъзе буд бар баъзе нест , балки ҳануз дар маърази ткоФӣ дар ртбту тасовӣ дар қӯтанд . Ва чун миёни аносири имтизоҷу ихтилот падед меояд ва ба қадари қурби мураккаб ба эътидоли ҳақиқӣ , ки он ваҳдат маънавӣаст , асари мабодӣу сувари шарифа қабул мекунанд тртбу табюн дар эшон зоҳир мешавад . Пас ончӣ аз ҷамодоти мода ӯ қабули суварро мтоўъ тараст аз ҷиҳати эътидоли мизоҷ шарифтараст аз дигарон , ва он шарафро маротиб бисёру мадориҷ бишмораст то ба ҳаддӣ расад ки мураккабро қӯти қабули нафаси наботӣ ҳосил ояд . Пас бидон нафас мушарраф шавад , ва дар ӯ чанд хосияти бузург чун ағтзоу нимуву ҷазби мулоиму нФзи ғайри мулоим зоҳир шавад , ва ин қӯтҳо низ дар ӯ мутафовит уфтад ба ҳасби тафовути истеъдод . Ончӣ ба уфуқи ҷамодот наздиктар бошад монанди марҷон буд ки ба маодин беҳтар монад . Ва азуи гузашта монанди гиёҳҳое ки бебазру заръӣ , ба муҷарради имтизоҷи аносиру тулӯъи офтобу ҳбўби рёҳ , бирӯяд ва дар ӯ қӯти бақои шахси замонии дарозу тбқиаҳ навъ набӯд . Пас ҳам бар ин нсқи фазилат , бар нисбатии маҳфӯз , меафзоед то ба гиёҳҳои тухми дору дарахтони мива дор расад , ки дар эшон қӯти бақои шахсу тбқиаҳи навъ ба ҳад камол бошад , ва дар баъзе ки шарифтар бошад ашхоси зукур ки мабодии сувар маволед бошанд аз ашхоси анос ки мабодӣ мавод бошанд мтмиз шавад , ва ҳамчунин то ба дарахт хурмо расад ки ба чанд хосият аз хавоси ҳайвонот махсӯсаст , ва он онаст ки дар бенят ӯ ҷузвии муайян шудааст ки ҳарорати ғарӣзӣ дар ӯ бештар бошад , ба мсобти дили дигари ҳайвонотро , то ағсону фурӯъ аз ӯ равед , чунонкии шроӣин аз дил , ва дар лиқоҳу гшн додану бор гирифтану мушобеҳати буи ончӣ бидон боз гирад ба буии нутфаи ҳайвонот монанди дигари ҷонўронст ,у онкӣ чун сараши бибаранд ё офатӣ ба дилаш расад ё дар об ғарқа шавад хушк шавад ҳам шабиҳаст ба баъзе аз эшон . Ва баъзе асҳоби фалоҳати хосиятии дигар ёд кардаанд дарахти хурморо аз ҳамаи аҷабтар , ва он онаст ки дарахтӣ бошад ки майл мекунад ба дарахтӣ то бор намегирад аз гшни ҳеҷ дарахтии дигари ҷуз аз гшни он дарахт , ва ин хосият наздикаст ба хосияти улфату ишқ ки дар дигар ҳайвонотаст . Бар ҷумлаи амсоли ин хавос бисёраст дар ин дарахт , ва ӯро як чиз беш намондааст то ба ҳайвон расад ва он анқлоъаст аз замину ҳаракат дар талаби ғизо . Ва ончӣ дар ахбори набавии алайҳи ассалом омадааст аз онҷост , ки дарахти хурморо аммаи навъи инсон хондааст , онҷо ки гуфтааст акрмўои ъмткми алнхлаҳи ?фонҳо хилқати ман бақияи тини одам ҳамоно ки ишорати бад-ӣн маъонӣ бошад .

اجسام طبیعی از آن روی که جسم اند با یکدیگر متساوی اند در رتبت، و یکی را بر دیگری فضیلتی و شرفی نیست، چه یک حد معنوی همه را شامل است ویک صورت جنسی هیولای اولای جمله را مقوم، و اختلاف اول که در ایشان ظاهر می شود، تا ایشان را متنوع می کند به انواع عناصر و غیر آن، مقتضی تباینی که موجب شرف بعضی بود بر بعضی نیست، بلکه هنوز در معرض تکافی در رتبت و تساوی در قوت اند. و چون میان عناصر امتزاج و اختلاط پدید می آید و به قدر قرب مرکب به اعتدال حقیقی، که آن وحدت معنویست، اثر مبادی و صور شریفه قبول می کنند ترتب و تباین در ایشان ظاهر می شود. پس آنچه از جمادات ماده او قبول صور را مطاوع تر است از جهت اعتدال مزاج شریفتر است از دیگران، و آن شرف را مراتب بسیار و مدارج بیشمار است تا به حدی رسد که مرکب را قوت قبول نفس نباتی حاصل آید. پس بدان نفس مشرف شود، و در او چند خاصیت بزرگ چون اغتذا و نمو و جذب ملایم و نفض غیر ملایم ظاهر شود، و این قوتها نیز در او متفاوت افتد به حسب تفاوت استعداد. آنچه به افق جمادات نزدیکتر باشد مانند مرجان بود که به معادن بهتر ماند. و ازو گذشته مانند گیاههایی که بی بذر و زرعی، به مجرد امتزاج عناصر و طلوع آفتاب و هبوب ریاح، بروید و در او قوت بقای شخص زمانی دراز و تبقیه نوع نبود. پس هم بر این نسق فضیلت، بر نسبتی محفوظ، می افزاید تا به گیاههای تخم دار و درختان میوه دار رسد، که در ایشان قوت بقای شخص و تبقیه نوع به حد کمال باشد، و در بعضی که شریفتر باشد اشخاص ذکور که مبادی صور موالید باشند از اشخاص اناث که مبادی مواد باشند متمیز شود، و همچنین تا به درخت خرما رسد که به چند خاصیت از خواص حیوانات مخصوص است، و آن آنست که در بنیت او جزوی معین شده است که حرارت غریزی در او بیشتر باشد، به مثابت دل دیگر حیوانات را، تا اغصان و فروع از او روید، چنانکه شرائین از دل، و در لقاح و گشن دادن و بار گرفتن و مشابهت بوی آنچه بدان باز گیرد به بوی نطفه حیوانات مانند دیگر جانورانست، و آنکه چون سرش ببرند یا آفتی به دلش رسد یا در آب غرقه شود خشک شود هم شبیه است به بعضی از ایشان. و بعضی اصحاب فلاحت خاصیتی دیگر یاد کرده اند درخت خرما را از همه عجب تر، و آن آنست که درختی باشد که میل می کند به درختی تا بار نمی گیرد از گشن هیچ درختی دیگر جز از گشن آن درخت، و این خاصیت نزدیکست به خاصیت الفت و عشق که در دیگر حیواناتست. بر جمله امثال این خواص بسیار است در این درخت، و او را یک چیز بیش نمانده است تا به حیوان رسد و آن انقلاع است از زمین و حرکت در طلب غذا. و آنچه در اخبار نبوی علیه السلام آمده است از آنجاست، که درخت خرما را عمه نوع انسان خوانده است، آنجا که گفته است اکرموا عمتکم النخله فانها خلقت من بقیه طین آدم همانا که اشارت بدین معانی باشد.

Ва ин мақоми ғояти камол набототасту мабдаи иттисол ба уфуқи ҳайвонот ; ва чун аз ин мартаба бугзарад маротиби ҳайвон буд ки мабдаи он ба уфуқи наботи пайваста буд , монанди ҳайвонотӣ ки чун гиёҳ таваллуд кунанд ва аз тзоўҷу тўолду ҳифзи навъ оҷиз бошанд , чун Кирмони хок ва баъзе аз ҳашароту ҷонвароне ки дар фаслӣ аз фусӯли сол падед оянд ва дар фаслии дигари мухолифи он фасл нест шаванд ,у шарафи эшон бар нботёт ба қадари тест бар ҳаракати ародӣу эҳсос , то талаби мулоиму ҷазб ғизо кунанд ; ва чун аз ин мақом бугзарад ба ҳайвонотӣ расад ки қӯти ғазабӣ дар эшон зоҳир шавад то аз мунофии эҳтирози намоянд , ва он қӯт низ дар эшон мутафовит буд ,у олати ҳарякӣ ба ҳасби миқдори қӯти сохтау маъаад буд , ончӣ ба дараҷа камол расад дар он боб ба силаҳҳои тамом , ки баъзе ба манзалати найза ҳо бошад чун шоху сарв , ва баъзе ба мсобти кордҳо ва ханҷарҳо чун дандону мхлб , ва баъзе ба маҳали табару дбўс чун сам ва ончӣ бидон монад , ва баъзе ба ҷои зубину тир чун олоти Ромӣ ки дар баҳрии мурғону ғайри он буд , мумтоз бошанд . Ва ончии он қӯти дарав ноқис бошад ба дигари асбоби дафъ чун гурехтану ҳиялат кардан махсӯс бошанд монанди оҳӯу рӯбоҳ . Ва агар таъаммул уфтад дар аснофи ҷонварону мурғон мушоҳида карда ояд ки ҳар шахсеро ончӣ бидон эҳтиёҷ буд , аз олоту асбоби фароғат , муқаддар ва муҳайёст , чаҳ ба қӯту шавкату тартиби олоти чунонкӣ ёд карда омад , ва чаҳ ба илҳоми риояти масолеҳ ки мстдъии камоли шахс ё навъ шавад , монанди шароити издивоҷу талаби наслу ҳифзи фарзанду тарбият ӯ ,у сохтани ошён ба ҳасби ҳоҷат ,у захираи ғизоу эсори он бар абнои ҷинс ,у мувофиқату мухолифат бо эшон ,у эҳтиёт ва киёсту тҳрӣу фаросат дар ҳар бобӣ , ба ҳаддӣ ки хирадманд дарон мутаҳайир шавад ва ба ҳикмату қудрати сонеъи хеш эътироф кунад , субҳони алзии أътии кули шийъи халқаи сами ҳудоу ихтилофи аснофи ҳайвонот аз тафовути мадориҷи нботёт зиёдатаст , аз ҷиҳати қурби он ба бсоиту баъди ин азон . Ва шарифтарин анвоъ онаст ки киёсту идрок ӯ ба ҳаддӣ расад ки қабули тأдиб ва таълим кунад то камолӣ ки дар ӯ мФтўр набӯд ӯро ҳосил шавад , монанди аспи мؤдбу бози муаллим . Ва чндонкаҳи ин қӯт дар ӯ зиёдат буд мазият ӯро руҷҳони бештар буд , то ба ҷое расад ки мушоҳидаи афъоли эшонро кофӣ буд дар таълим , чунонкии ончии бибинанд ба муҳокоти назири он ба тақдим расонанд бериёзатӣу табаъӣ ки бадишон расад ; ва ин ниҳояти маротиби ҳайвонот буду мартабаи аввал аз маротиби инсони бад-ӣни мартаба муттасил бошад , ва он мардумоне бошанд ки бротроФи иморати олам сокинанд монанди Сӯдони мағрибу ғайри эшон , чаҳ ҳаракоту афъоли амсоли ин синфи муносиби афъоли ҳайвонот буд .

و این مقام غایت کمال نباتات است و مبدأ اتصال به افق حیوانات؛ و چون از این مرتبه بگذرد مراتب حیوان بود که مبدأ آن به افق نبات پیوسته بود، مانند حیواناتی که چون گیاه تولد کنند و از تزاوج و توالد و حفظ نوع عاجز باشند، چون کرمان خاک و بعضی از حشرات و جانورانی که در فصلی از فصول سال پدید آیند و در فصلی دیگر مخالف آن فصل نیست شوند، و شرف ایشان بر نباتیات به قدر تست بر حرکت ارادی و احساس، تا طلب ملایم و جذب غذا کنند؛ و چون از این مقام بگذرد به حیواناتی رسد که قوت غضبی در ایشان ظاهر شود تا از منافی احتراز نمایند، و آن قوت نیز در ایشان متفاوت بود، و آلت هریکی به حسب مقدار قوت ساخته و معد بود، آنچه به درجه کمال رسد در آن باب به سلاحهای تمام، که بعضی به منزلت نیزه ها باشد چون شاخ و سرو، و بعضی به مثابت کاردها و خنجرها چون دندان و مخلب، و بعضی به محل تبر و دبوس چون سم و آنچه بدان ماند، و بعضی به جای زوبین و تیر چون آلات رمی که در بهری مرغان و غیر آن بود، ممتاز باشند. و آنچه آن قوت درو ناقص باشد به دیگر اسباب دفع چون گریختن و حیلت کردن مخصوص باشند مانند آهو و روباه. و اگر تأمل افتد در اصناف جانوران و مرغان مشاهده کرده آید که هر شخصی را آنچه بدان احتیاج بود، از آلات و اسباب فراغت، مقدر و مهیاست، چه به قوت و شوکت و ترتیب آلات چنانکه یاد کرده آمد، و چه به الهام رعایت مصالح که مستدعی کمال شخص یا نوع شود، مانند شرایط ازدواج و طلب نسل و حفظ فرزند و تربیت او، و ساختن آشیان به حسب حاجت، و ذخیره غذا و ایثار آن بر ابنای جنس، و موافقت و مخالفت با ایشان، و احتیاط و کیاست و تحری و فراست در هر بابی، به حدی که خردمند دران متحیر شود و به حکمت و قدرت صانع خویش اعتراف کند، سبحان الذی أعطی کل شیء خلقه ثم هدی و اختلاف اصناف حیوانات از تفاوت مدارج نباتیات زیادت است، از جهت قرب آن به بسایط و بعد این ازان. و شریفترین انواع آن است که کیاست و ادراک او به حدی رسد که قبول تأدیب و تعلیم کند تا کمالی که در او مفطور نبود او را حاصل شود، مانند اسپ مؤدب و باز معلم. و چندانکه این قوت در او زیادت بود مزیت او را رجحان بیشتر بود، تا به جایی رسد که مشاهده افعال ایشان را کافی بود در تعلیم، چنانکه آنچه ببینند به محاکات نظیر آن به تقدیم رسانند بی ریاضتی و تبعی که بدیشان رسد؛ و این نهایت مراتب حیوانات بود و مرتبه اول از مراتب انسان بدین مرتبه متصل باشد، و آن مردمانی باشند که براطراف عمارت عالم ساکن اند مانند سودان مغرب و غیر ایشان، چه حرکات و افعال امثال این صنف مناسب افعال حیوانات بود.

Ва то ин мақоми ғоят ҳар тартибу тафовут ки уфтад муқтазои табиат буд ,у баъд аз ин маротиби камолу нуқсони муқаддар бар иродату рӯят буд пас ҳар мардум ки ин қавӣ дар ӯ тамом уфтад ва ба истеъмоли олоту истинботи муқаддамоти онро аз нақсоне ба камолӣ беҳтар тавонад расониди фазилату шараф ӯ зиёдат буд бар онкии ин маъонӣ дар ӯ камтар бошад ,у авоили ин дараҷоти касонеро буд ки ба всилти ақлу қӯти ҳадси истихроҷи сноъоти шарифу тартиби ҳрФтҳои дақиқу олот латиф мекунанд ,у баъд азон ҷамоатӣ ки ба уқулу афкору таъаммул бисёр дар улӯму маорифу иқтизои фазойили хавз май намоянд , ва аз эшон гузаштаи касоне ки ба ваҳйу илҳоми маърифати ҳақоиқу аҳком аз муқаррабони ҳазрати илоҳят бе тавассути аҷсом талаққӣ мекунанд ва дар такмили халқу танзими умӯри маошу маъоди сабаби роҳату саодати аҳли ақолим ва адвор мешаванд . Ва ин ниҳояти мадориҷи навъи инсонӣ буд . Ва тафовут дар ин навъи бештар аз тафовут буд дар навъҳои ҳайвонот , ҳам бидон нисбат ки дар ҳайвонот ва нботёт гуфта омад . Ва чун бад-ӣн манзалат расад ибтидои иттисол буд ба олами ашраф ,у вусӯл ба маротиби малоикаи муқаддас ,у уқулу нуфуси муҷаррад . То ба ниҳояти онкии мақоми ваҳдат буд ,у онҷои доираи вуҷӯд бо ҳам расад , монанди хаттии мстдир ки аз нуқтае оғоз карда бошанд то бидон нуқта боз расад . Пас Васоит мунтафӣ шаваду тртб ва тазод бархезаду мабдау маъод яке шавад ,у ҷузи ҳақиқати ҳақоиқу ниҳояти матолиб ки он ҳақи мутлақ буд намонад ,у ибқии ваҷҳи рбки зулҷалолу алокром .

و تا این مقام غایت هر ترتیب و تفاوت که افتد مقتضای طبیعت بود، و بعد از این مراتب کمال و نقصان مقدر بر ارادت و رویت بود پس هر مردم که این قوی در او تمام افتد و به استعمال آلات و استنباط مقدمات آن را از نقصانی به کمالی بهتر تواند رسانید فضیلت و شرف او زیادت بود بر آنکه این معانی در او کمتر باشد، و اوایل این درجات کسانی را بود که به وسیلت عقل و قوت حدس استخراج صناعات شریف و ترتیب حرفتهای دقیق و آلات لطیف می کنند، و بعد ازان جماعتی که به عقول و افکار و تأمل بسیار در علوم و معارف و اقتضای فضایل خوض می نمایند، و از ایشان گذشته کسانی که به وحی و الهام معرفت حقایق و احکام از مقربان حضرت الهیت بی توسط اجسام تلقی می کنند و در تکمیل خلق و تنظیم امور معاش و معاد سبب راحت و سعادت اهل اقالیم و ادوار می شوند. و این نهایت مدارج نوع انسانی بود. و تفاوت در این نوع بیشتر از تفاوت بود در نوعهای حیوانات، هم بدان نسبت که در حیوانات و نباتیات گفته آمد. و چون بدین منزلت رسد ابتدای اتصال بود به عالم اشرف، و وصول به مراتب ملائکه مقدس، و عقول و نفوس مجرد. تا به نهایت آنکه مقام وحدت بود، و آنجا دایره وجود با هم رسد، مانند خطی مستدیر که از نقطه ای آغاز کرده باشند تا بدان نقطه باز رسد. پس وسایط منتفی شود و ترتب و تضاد برخیزد و مبدأ و معاد یکی شود، و جز حقیقت حقایق و نهایت مطالب که آن حق مطلق بود نماند، و یبقی وجه ربک ذوالجلال و الاکرام.

Пас аз ин шарҳи шарафи ртбти инсону фазлят ӯ бар дигари мавҷӯдоти оламу хусусиятӣ ки ӯро арзонӣ фармӯдаанд маълум шавад , бали шарафи ртбти касоне ки матлаъи нури илоҳяту мазҳари файзи ваҳдати змоир эшонасту ғояти ҳамаи ғоёту нҳоёти ҳамаи нҳоёти вуҷӯди эшон , аз анбиёу авлиёи алайҳими ассалом ки хулосаи мавҷӯдоту зубда коинотанд . Лўлоки лмои хилқати алоФлоки мисдоқи ин маънӣаст бали ин маъонии муқарари мақсӯд аз он ишорат .

پس از این شرح شرف رتبت انسان و فضلیت او بر دیگر موجودات عالم و خصوصیتی که او را ارزانی فرموده اند معلوم شود، بل شرف رتبت کسانی که مطلع نور الهیت و مظهر فیض وحدت ضمایر ایشان است و غایت همه غایات و نهایات همه نهایات وجود ایشان، از انبیا و اولیا علیهم السلام که خلاصه موجودات و زبده کاینات اند. لولاک لما خلقت الافلاک مصداق این معنی است بل این معانی مقرر مقصود از آن اشارت.

Ва ғараз аз шарҳи ин маротиб онаст ки то бидонанд ки инсон дар фитрати мартаба вусто ёфтаасту миёни маротиби коиноти афтода ва ӯро роҳаст , ба иродат , ба мартабаи аъло ва ё , ба табиат , ба мартабаи аднӣ . Аз баҳри онкӣ , ҳамчунон ки дар зоҳир , ончӣ дар дигар ҳайвонот бидон эҳтиёҷ афтод , монанди ғизо ки бадал мтҳлл боистад ,у мӯӣу пашм ки музирати сармоу гармо боз дорад ,у олоти дафъ ки бидон аз мунофӣу муониди эҳтироз тавон кард , табиат бар вифқи маслиҳат сохтааст ва эшонро мазоҳи алълаҳи гардонида ;у ончии инсонро бидон ҳоҷат буд аз ин асбоби ҳавола бо тадбиру рӯяту тасарруфу иродат ӯ карда , то чунонкӣ беҳтар донад месозад ; на ғизоӣ ӯ бе тартиби заръу ҳсоду тҳну ъҷну хбзу таркиб бадаст ояд , ва на либосаш бе тасарруфи ғазалу нсҷу хайётату даббоғат муяссар шавад , ва на силаҳаш бесаноату таҳзибу тақдири сӯрати бандад , ҳамчунон дар ботин , камол ҳар навъ аз анвоъи мураккаботи наботӣу ҳайвонӣ дар фитрат ӯ тақдим ёфтааст ва бо ғризт ӯ мркўз шуда ,у камоли инсонӣу шарафи фазилат ӯ ҳавола бо фикру рӯяту ақлу иродат ӯ омада ,у калиди саодату шақовату тамомӣу нуқсон ба дасти кифоят ӯ боз дода . Агар бар вифқи маслиҳат аз рӯй иродат бар қоидаи мустақӣм ҳаракат кунад ,у батадрӣҷи сӯии улӯму маорифу одоб ва фазойил гароед ,у шавқӣ ки дар табиат ӯ ба нили камол мркўзаст ӯро бар тариқии росту қасдии Маҳмӯд аз мартаба ба мартаба май орад ва аз уфуқ ба уфуқ май расонад , то нур илоҳӣ бирав тобаду муҷовирати малаъ аъло биёбад аз муқаррабони ҳазрат самадӣ шавад ; ва агар дар мартабаи аслии сукӯну иқомат ихтиёр кунад табиати худ ӯро ба тариқи анткос рӯй ба самт асфал гирданд ,у шавқии фосиду майлии табоҳ монанди шаҳватҳои радия ки дар табоиъ беморон бошад бо он азоФт шавад , то рӯз ба рӯзу лаҳза ба лаҳзаи ноқис тар мешавад ,у инҳитоту нуқсон ғалаба меёбад , то монанди сангӣ ки аз боло ба нишеб гардонанд ба камтари муддатӣ ба дараҷаи аднӣу ртбт ахс расад , ва он мақоми ҳалокату бўор ӯ буд чунонкӣ гуфтаанд :

و غرض از شرح این مراتب آنست که تا بدانند که انسان در فطرت مرتبه وسطی یافته است و میان مراتب کاینات افتاده و او را راه است، به ارادت، به مرتبه اعلی و یا، به طبیعت، به مرتبه ادنی. از بهر آنکه، همچنان که در ظاهر، آنچه در دیگر حیوانات بدان احتیاج افتاد، مانند غذا که بدل متحلل بایستد، و موی و پشم که مضرت سرما و گرما باز دارد، و آلات دفع که بدان از منافی و معاند احتراز توان کرد، طبیعت بر وفق مصلحت ساخته است و ایشان را مزاح العله گردانیده؛ و آنچه انسان را بدان حاجت بود از این اسباب حواله با تدبیر و رویت و تصرف و ارادت او کرده، تا چنانکه بهتر داند می سازد؛ نه غذای او بی ترتیب زرع و حصاد و طحن و عجن و خبز و ترکیب بدست آید، و نه لباسش بی تصرف غزل و نسج و خیاطت و دباغت میسر شود، و نه سلاحش بی صناعت و تهذیب و تقدیر صورت بندد، همچنان در باطن، کمال هر نوع از انواع مرکبات نباتی و حیوانی در فطرت او تقدیم یافته است و با غریزت او مرکوز شده، و کمال انسانی و شرف فضیلت او حواله با فکر و رویت و عقل و ارادت او آمده، و کلید سعادت و شقاوت و تمامی و نقصان به دست کفایت او باز داده. اگر بر وفق مصلحت از روی ارادت بر قاعده مستقیم حرکت کند، و بتدریج سوی علوم و معارف و آداب و فضایل گراید، و شوقی که در طبیعت او به نیل کمال مرکوز است او را بر طریقی راست و قصدی محمود از مرتبه به مرتبه می آرد و از افق به افق می رساند، تا نور الهی برو تابد و مجاورت ملأ اعلی بیابد از مقربان حضرت صمدی شود؛ و اگر در مرتبه اصلی سکون و اقامت اختیار کند طبیعت خود او را به طریق انتکاس روی به سمت اسفل گرداند، و شوقی فاسد و میلی تباه مانند شهوتهای ردیه که در طبایع بیماران باشد با آن اضافت شود، تا روز به روز و لحظه به لحظه ناقص تر می شود، و انحطاط و نقصان غلبه می یابد، تا مانند سنگی که از بالا به نشیب گردانند به کمتر مدتی به درجه ادنی و رتبت اخس رسد، و آن مقام هلاکت و بوار او بود چنانکه گفته اند:

Ва аз ҷиҳати онкии мардум дар бадви фитрати мустаъиди ин ду ҳолат буд , эҳтиёҷ афтод ба муаллимону доъёну мؤдбону ҳодӣон , то баъзе ба лутфу гуруҳе ба унф , ӯро аз тавваҷуҳ ба ҷониби шақовату хусрон , ки дарон ба зиёдати ҷаҳдӣу ҳаракатӣ ҳоҷат надорад , балки худ сукӯну адами ҳаракат дар он маънӣ кофӣаст , монеъ мешаванд , ва рӯй ӯ ба ҷониби саодати абадӣ , ки ҷаҳду аноят масруф бидон мебояд дошт ,у ҷуз ба ҳаракати замир дар тариқи ҳақиқату иктисоб фазилат бидон мақсад натавон расед , мегардонанд то ба всилти тсдиду тақвиму тأдибу таълими эшон ба мартабаи аъло аз маротиб вуҷӯд мерасанд . ВФқнои аллоҳи лмои иҳбу ирзӣу ҷнбнои ани атбоъи алҳўии анаи алҳодии алмиср .

و از جهت آنکه مردم در بدو فطرت مستعد این دو حالت بود، احتیاج افتاد به معلمان و داعیان و مؤدبان و هادیان، تا بعضی به لطف و گروهی به عنف، او را از توجه به جانب شقاوت و خسران، که دران به زیادت جهدی و حرکتی حاجت ندارد، بلکه خود سکون و عدم حرکت در آن معنی کافیست، مانع می شوند، و روی او به جانب سعادت ابدی، که جهد و عنایت مصروف بدان می باید داشت، و جز به حرکت ضمیر در طریق حقیقت و اکتساب فضیلت بدان مقصد نتوان رسید، می گردانند تا به وسیلت تسدید و تقویم و تأدیب و تعلیم ایشان به مرتبه اعلی از مراتب وجود می رسند. وفقنا الله لما یحب و یرضی و جنبنا عن اتباع الهوی انه الهادی المیسر.