Чун аз фасли гузашта маълум шуд ки нафаси инсониро камолӣ ва нақсонеаст ,у зикри он камол бар тариқи иҷмол тақдим ёфт , воҷиб намӯд дар маърифати тафсили он камоли шарҳӣ додан , то чун бар ҳақиқати он воқиф шаванд дар талаби он ғояти базли ҷаҳд дареғ надоранд , пас гӯйем : ҳар мавҷӯд ки мураккаб буд камол ӯ ғайри камоли аҷзоу бсоит ӯ буд , чунонкии камоли скнгбини ғайри камоли сиркау ангабин буд ,у камоли хонаи ғайри камоли чӯбу санг , ва чун одамӣ мураккабаст камол ӯ низ ғайри камоли бсоиту аҷзоӣ ӯ буд балки ӯро камолӣ буд ки ҳеҷ мавҷӯд дарон бо ӯ мушорикат набошад , вокмли мардумон касе буд ки қодиртарин эшон бошад , бар изҳори он хосияту мулозимтарин эшон онро , бетҳоўнӣу тлўнӣ ки роҳ ёбад . Ва чун ҳоли фазилату камол маълум шавад ҳоли разилту нуқсон ки муқобили он буд ҳам маълум бошад .

چون از فصل گذشته معلوم شد که نفس انسانی را کمالی و نقصانی است، و ذکر آن کمال بر طریق اجمال تقدیم یافت، واجب نمود در معرفت تفصیل آن کمال شرحی دادن، تا چون بر حقیقت آن واقف شوند در طلب آن غایت بذل جهد دریغ ندارند، پس گوییم: هر موجود که مرکب بود کمال او غیر کمال اجزا و بسایط او بود، چنانکه کمال سکنگبین غیر کمال سرکه و انگبین بود، و کمال خانه غیر کمال چوب و سنگ، و چون آدمی مرکب است کمال او نیز غیر کمال بسایط و اجزای او بود بلکه او را کمالی بود که هیچ موجود دران با او مشارکت نباشد، واکمل مردمان کسی بود که قادرترین ایشان باشد، بر اظهار آن خاصیت و ملازم ترین ایشان آن را، بی تهاونی و تلونی که راه یابد. و چون حال فضیلت و کمال معلوم شود حال رذیلت و نقصان که مقابل آن بود هم معلوم باشد.

Аммо камоли инсони ду навъаст аз ҷиҳати онкии нафаси нотиқа ӯро ду қӯтаст , яке қӯти илмӣу дигари қӯти амалӣ . Камоли қӯт илмӣ онаст ки шавқ ӯ ба сӯии идроки маорифу нил улӯм бошад то бар муқтазои он шавқи аҳотт ба маротиби мавҷӯдоту итилоъ бар ҳақоиқи он ба ҳасби иститоат ҳосил кунад ,у баъд азон ба маърифати матлӯби ҳақиқӣу ғарази куллӣ , ки интиҳои ҷумлагии мавҷӯдот бо ӯ буд , мушарраф шавад то ба олами тавҳиди бали мақом иттиҳод бирасад ,у дили сокин ва мутмаин гардад ,у ғубори ҳайрату занги шак аз чеҳраи замиру оинаи хотир ӯ ситурда шаваду ҳикмати назарии бأсрҳо муштамиласт бар тафсили ин навъи камол . Ва аммо камоли қӯт амалӣ онаст ки қавӣу афъоли хоси хешро мураттаб ва манзум гирданд чунонкӣ бо якдигари мувофиқ ва мутобиқ шаванд ва бар якдигар тғлб нанамоянд , пас ба тсолми эшон ахлоқ ӯ маразӣ гардад , баъд азон ба дараҷаи икмоли ғайр , ва он тадбири умӯри манозил ва мдн бошад , бирасад то аҳволӣ ки ба эътибор мушорикат уфтад манзум гирданд ,у ҳамгинон ба саодатӣ ки дарон мсоҳм бошанд барисанд . Ва ин навъ камоласт матлӯб дар ҳикмати илмӣ , ва ин китоби муштамил бар ашоротӣ бидон хоҳад буд .

اما کمال انسان دو نوع است از جهت آنکه نفس ناطقه او را دو قوت است، یکی قوت علمی و دیگر قوت عملی. کمال قوت علمی آنست که شوق او به سوی ادراک معارف و نیل علوم باشد تا بر مقتضای آن شوق احاطت به مراتب موجودات و اطلاع بر حقایق آن به حسب استطاعت حاصل کند، و بعد ازان به معرفت مطلوب حقیقی و غرض کلی، که انتهای جملگی موجودات با او بود، مشرف شود تا به عالم توحید بل مقام اتحاد برسد، و دل ساکن و مطمئن گردد، و غبار حیرت و زنگ شک از چهره ضمیر و آینه خاطر او سترده شود و حکمت نظری بأسرها مشتمل است بر تفصیل این نوع کمال. و اما کمال قوت عملی آنست که قوی و افعال خاص خویش را مرتب و منظوم گرداند چنانکه با یکدیگر موافق و مطابق شوند و بر یکدیگر تغلب ننمایند، پس به تسالم ایشان اخلاق او مرضی گردد، بعد ازان به درجه اکمال غیر، و آن تدبیر امور منازل و مدن باشد، برسد تا احوالی که به اعتبار مشارکت افتد منظوم گرداند، و همگنان به سعادتی که دران مساهم باشند برسند. و این نوع کمال است مطلوب در حکمت علمی، و این کتاب مشتمل بر اشاراتی بدان خواهد بود.

Пас камоли аввал ки таъаллуқ ба назар дорад ба манзалат сӯратаст ,у камоли дувум ба мсобти мода ,у чунонкии сӯратро бемодау модаро бе сӯрати саботу субути натавонад буд , ҳамчунин илм бе амали зойеъ буду амал бе илми маҳол . Пас илм мабдааст ,у амали тамом . Ва камолӣ ки аз ҳар ду мураккаб бошад онаст ки онро ғараз аз вуҷӯд инсон хондем , чаҳ камолу ғараз дар маънӣ ба якдигар наздикаст ,у фарқи миён ҳар ду ба азоФт собит шавад ; ғарази он буд ки ҳануз дар ҳади қӯт буд , ва чун ба ҳад феъл расад камол шавад , чунонкии хона то модом ки вуҷӯд ӯ дар тасаввур банно бошад ғараз ӯ буд , ва чун дар вуҷӯди хориҷӣ ҳосил ояд ба дараҷа камол расад . Пас чун инсони бад-ӣн дараҷа бирасад ки бар маротиби коинот бар ваҷҳи куллӣ воқиф шавад ҷзўёти номутаноҳӣ ки дар таҳти куллиёт мундараҷ бошад бар ваҷҳе аз вуҷӯҳ дар ӯ ҳосил омада бошад , ва чун амали муқорин он шавад то осору афъол ӯ ба ҳасби қавӣу маликоти писандида ҳосил ояд , ба анФроди хеш олимӣ шавад бар мисоли ин олами кабӣр ,у истеҳқоқи онкӣ ӯро олам сағир хонанд биёбад ; пас Халифаи худоӣ таъолӣ шавад дар миёни халқ ӯ , ва аз авлиёии холис ӯ гардад ; пас инсонии том мутлақ бошад ,у томи мутлақи он буд ки ӯро бақоу давом буд ; пас ба саодати абадӣу Наими муқӣм мстсъд гардаду қабули файзи худованди хешро мустаъид шавад ;у баъд азон миён ӯу маъбуд ӯ ҳиҷобӣ ҳоил наёяд , балки шарафи қурбат ҳазрат биёбад , ва ин рутбаи аълоу саодат ақсо бошад ки навъи мардумро мумкинаст , ва агар мумкин набӯдӣ ки баъзе аз ашхоси ин навъи бад-ӣн мақом расанд сиблати ин навъ дар фаноу астҳолт чун сиблати дигари ҳайвоноту нботёт будӣ , ва ӯро бар эшон ҳеҷ шарафу мазияти сӯрати нбстӣ .

پس کمال اول که تعلق به نظر دارد به منزلت صورت است، و کمال دوم به مثابت ماده، و چنانکه صورت را بی ماده و ماده را بی صورت ثبات و ثبوت نتواند بود، همچنین علم بی عمل ضایع بود و عمل بی علم محال. پس علم مبدأ است، و عمل تمام. و کمالی که از هر دو مرکب باشد آنست که آن را غرض از وجود انسان خواندیم، چه کمال و غرض در معنی به یکدیگر نزدیک است، و فرق میان هر دو به اضافت ثابت شود؛ غرض آن بود که هنوز در حد قوت بود، و چون به حد فعل رسد کمال شود، چنانکه خانه تا مادام که وجود او در تصور بنا باشد غرض او بود، و چون در وجود خارجی حاصل آید به درجه کمال رسد. پس چون انسان بدین درجه برسد که بر مراتب کاینات بر وجه کلی واقف شود جزویات نامتناهی که در تحت کلیات مندرج باشد بر وجهی از وجوه در او حاصل آمده باشد، و چون عمل مقارن آن شود تا آثار و افعال او به حسب قوی و ملکات پسندیده حاصل آید، به انفراد خویش عالمی شود بر مثال این عالم کبیر، و استحقاق آنکه او را عالم صغیر خوانند بیابد؛ پس خلیفه خدای تعالی شود در میان خلق او، و از اولیای خالص او گردد؛ پس انسانی تام مطلق باشد، و تام مطلق آن بود که او را بقا و دوام بود؛ پس به سعادت ابدی و نعیم مقیم مستسعد گردد و قبول فیض خداوند خویش را مستعد شود؛ و بعد ازان میان او و معبود او حجابی حایل نیاید، بلکه شرف قربت حضرت بیابد، و این رتبه اعلی و سعادت اقصی باشد که نوع مردم را ممکن است، و اگر ممکن نبودی که بعضی از اشخاص این نوع بدین مقام رسند سبیل این نوع در فنا و استحالت چون سبیل دیگر حیوانات و نباتیات بودی، و او را بر ایشان هیچ شرف و مزیت صورت نبستی.

Ҷамоатӣ ки уқули эшон аз тасаввури ин маънии қосир буд ҳукм карданд ба бутлони мардуми баъд аз талошии беняту тафарруқи аҷзо , ва аз маъод ӯ ғофили монданди пас ҳамагии ҳиммат бар иктисоби лаззоту тўсл ба шаҳавот мқсўр карданд ,у гумони бурданд ки вуҷӯди нафаси нотиқа аз ҷиҳати тартиби афъолӣу таҳзиби амўрист ки муъадӣ буд ба лаззоти днёўӣ . Маслан гуфтанд фоидау ғараз аз зикру фикр ки ду қӯтаст аз қувоӣ нафас онаст то тазаккур лиззатӣ кунад ки аз мтъмӣ ё машрабӣ ё мнкҳӣ ёфта бошад , ва ба тафаккур дар тариқи таҳсили он ба матлӯб бирасад . Пас нафаси нафисро ходимӣ ва муздурӣ шимурданд дар хизмати шаҳвати хасис ,у зоти шарифро ки шарики малаъ аълоаст дар ртбт , бар бандагии ахси мўолӣ , ва он нафас бҳимӣаст ки қасим дигар ҳайвонотаст дар манзалат , фурӯ овараданд , ва ин рои бештари ҷҳолу фурӯмоягон халқаст .

جماعتی که عقول ایشان از تصور این معنی قاصر بود حکم کردند به بطلان مردم بعد از تلاشی بنیت و تفرق اجزا، و از معاد او غافل ماندند پس همگی همت بر اکتساب لذات و توصل به شهوات مقصور کردند، و گمان بردند که وجود نفس ناطقه از جهت ترتیب افعالی و تهذیب اموریست که مؤدی بود به لذات دنیاوی. مثلا گفتند فایده و غرض از ذکر و فکر که دو قوتست از قوای نفس آنست تا تذکر لذتی کند که از مطعمی یا مشربی یا منکحی یافته باشد، و به تفکر در طریق تحصیل آن به مطلوب برسد. پس نفس نفیس را خادمی و مزدوری شمردند در خدمت شهوت خسیس، و ذات شریف را که شریک ملأ اعلی است در رتبت، بر بندگی اخس موالی، و آن نفس بهیمی است که قسیم دیگر حیواناتست در منزلت، فرو آوردند، و این رای بیشتر جهال و فرومایگان خلق است.

Ва бад-ӣни рой наздикаст ончии ҷамъӣ аз маъод тасаввур кардаанд , ки ҳам аз ҷинси лаззоту шаҳавоти ин ҷаҳонӣ бошад , то аз биҳишти адану қурбати ҳазрати илоҳии фарти қудрат бар таҳсили матоъами лазизу тамкин аз мнокҳи шаҳӣу вусӯл ба мшорб марғӯб талабанд , ва дар ибодоту даъвоат аз маъбуди хеш ҳамин хоҳанд ,у тарки дунёу зуҳд дар рғоиби он бар сиблати мтоҷраҳ ва муробаҳа кунанд , андаки оҷил барои бисёр оҷл тарк гиранд ,у ҳақири фонӣ дар талаби хатири боқӣ базл кунанд ;у бҳқиқти ин ҷамоати ҳаристарин халқ бошанд бар лаззоту шаҳавот на зоҳидтарину қонеътарин эшону бози ин ҳама агар дар ҳузури эшон аз олами малакӯту малаъи аъло зикрӣ равад , ва бишинаванд ки Фриштгон ки муқаррабони ҳазрат қудсанд аз ин қозўроту хсоиси шаҳавоти муқаддас ва мубарроанд ҳукм кунанд бар улувва мартабати эшон , бал худ донанд ки борӣ , субҳона , ки холиқи хилоиқу мубдиъ куласт муназзаҳ ва мутаъолӣаст аз ин дараҷа ,у лиззату таматтуъ ба амсоли ин маъонӣ бирав раво на , ва эшон дар ин боби мшорки сагу хӯки бали хноФс ва дидонанд , ва дар ақлу тмиизи мшорки Фриштгон ; ва алҳақ ҷамъи ин ъқидт бо рои аввал дар як замир аз аҷоиб оламаст . Ва агар фикр кардандӣ андаки моя , эшонро равшан шудӣ ки то ба аввал ба أлми ҷўъ мубтало нашаванд аз луқмаи мулоими табъ лиззат наёбанд , ва то ба машаққати аташи гирифтори нёинд аз шарбати оби сард роҳат наёбанд , ва то асири амтлои аўъиаҳ манӣ нашаванд аз дағдағаи маҷрои истифроғи он осоишӣ бадишон нарасад , ва то ранҷи сармоу гармо таҳаммул накунанд аз зинати либос таматтуъӣ набенанд . Пас чун аз аснофи ин навъи мудовоату алоҷ ки сабаб шифо бошад аз олом ,у мӯҷиби саломат аз никояти он , осоиш ёбанд , ва бидон аз мқосоти шдоид он барраанд , таъми он лиззату роҳат дар мазоқи тасаввури эшон тамаккун ёбад , гумон баранд ки он лаззоти камол ва саодатӣаст , ва аз ин мояи ғофил монанди ки агар ба лиззати мтъўм муштоқ бошанд аввал ба ?илами ҷўъи муштоқ шуда бошанд , ва агар роҳати машрӯбро талаб кунанд аз пеши ранҷи аташ талаб карда бошанд ; ва ҳам бар ин минвол .

و بدین رای نزدیک است آنچه جمعی از معاد تصور کرده اند، که هم از جنس لذات و شهوات این جهانی باشد، تا از بهشت عدن و قربت حضرت الهی فرط قدرت بر تحصیل مطاعم لذیذ و تمکین از مناکح شهی و وصول به مشارب مرغوب طلبند، و در عبادات و دعوات از معبود خویش همین خواهند، و ترک دنیا و زهد در رغایب آن بر سبیل متاجره و مرابحه کنند، اندک عاجل برای بسیار آجل ترک گیرند، و حقیر فانی در طلب خطیر باقی بذل کنند؛ و بحقیقت این جماعت حریص ترین خلق باشند بر لذات و شهوات نه زاهدترین و قانع ترین ایشان و باز این همه اگر در حضور ایشان از عالم ملکوت و ملأ اعلی ذکری رود، و بشنوند که فریشتگان که مقربان حضرت قدس اند از این قاذورات و خسایس شهوات مقدس و مبرااند حکم کنند بر علو مرتبت ایشان، بل خود دانند که باری، سبحانه، که خالق خلایق و مبدع کل است منزه و متعالی است از این درجه، و لذت و تمتع به امثال این معانی برو روا نه، و ایشان در این باب مشارک سگ و خوک بل خنافس و دیدان اند، و در عقل و تمییز مشارک فریشتگان؛ و الحق جمع این عقیدت با رای اول در یک ضمیر از عجایب عالمست. و اگر فکر کردندی اندک مایه، ایشان را روشن شدی که تا به اول به ألم جوع مبتلا نشوند از لقمه ملایم طبع لذت نیابند، و تا به مشقت عطش گرفتار نیایند از شربت آب سرد راحت نیابند، و تا اسیر امتلای اوعیه منی نشوند از دغدغه مجرای استفراغ آن آسایشی بدیشان نرسد، و تا رنج سرما و گرما تحمل نکنند از زینت لباس تمتعی نبینند. پس چون از اصناف این نوع مداوات و علاج که سبب شفا باشد از آلام، و موجب سلامت از نکایت آن، آسایش یابند، و بدان از مقاسات شداید آن برهند، طعم آن لذت و راحت در مذاق تصور ایشان تمکن یابد، گمان برند که آن لذات کمال و سعادتی است، و از این مایه غافل مانند که اگر به لذت مطعوم مشتاق باشند اول به الم جوع مشتاق شده باشند، و اگر راحت مشروب را طلب کنند از پیش رنج عطش طلب کرده باشند؛ و هم بر این منوال.

Ва ҷолинус гуяд дар ҳақи ин ҷамоат : ин хабисон ки ба табоҳтарин сиратӣ мавсӯманд чун касе ёбанд ки бо эшон дар ин мазҳаби мсоҳм буд ба нусрат ӯ ва ба даъват бо ӯ бархезанд то мардумонро дар ғалати аФгннду Фронмоинд ки мо бад-ӣни тариқат мтФрд нестем , пиндоранд ки чун баъзе аз аҳли фазлу ақлро бо хештан дарон ширкат диҳанд узри эшон зоҳир шавад ,у талбиси эшон бар қавмии дигар рўоӣӣ ёбад , ва ин ҷамоати أҳдосу навомӯзонро табоҳ кунанд ва дар хавотири эшон аФгннд ки фазоъили мулкӣ ҳақиқӣ надорад , ё агар дорад мумкин алҳсўл нест ;у мардумони ҳамаи бтбъи моил шаҳавотанд , ва ин суханро аз ҳавои нафаси харидор , бад-ӣни сабаби атбоъи ин ҷамоат бисёр шаванд .

و جالینوس گوید در حق این جماعت: این خبیثان که به تباه ترین سیرتی موسوم اند چون کسی یابند که با ایشان در این مذهب مساهم بود به نصرت او و به دعوت با او برخیزند تا مردمان را در غلط افگنند و فرانمایند که ما بدین طریقت متفرد نیستیم، پندارند که چون بعضی از اهل فضل و عقل را با خویشتن دران شرکت دهند عذر ایشان ظاهر شود، و تلبیس ایشان بر قومی دیگر روائی یابد، و این جماعت أحداث و نوآموزان را تباه کنند و در خواطر ایشان افگنند که فضائل ملکی حقیقی ندارد، یا اگر دارد ممکن الحصول نیست؛ و مردمان همه بطبع مایل شهوات اند، و این سخن را از هوای نفس خریدار، بدین سبب اتباع این جماعت بسیار شوند.

Ва агар касе баъзеро аз эшон танбеҳ кунад ки ин лаззот ба ҳасб зарурот баданаст , аз ҷиҳати онкии бадан аз табоиъи мутазод чун ҳору бораду рутабу ёбс мураккабаст ,у ғалабаи яке аз ин аздод бар дигарон мӯҷиби инҳилол таркиб бошад ,у муъолиҷат ба аклу шурб аз ҷиҳати дафъи он ҳолатаст ки иқтизои инҳилол бадан мекунад то бошад ки бадани чндонкаҳи мумкин буд боқӣ монад ,у алоҷи марази саодатии томи натавонад буд ,у роҳат аз ?илами ғоятии матлӯбу хайрӣ маҳз нашавад , чаҳ Саиди томи он буд ки ӯро худ ҳеҷ ранҷ набӯд то ба мудовоати он машғӯл ва муҳтоҷ набояд буд ,у Фриштгон ки муқаррабони ҳазрат илоҳӣанд . Аз амсоли ин амрози фориғ ва холӣанд ,у ҳазрати иззат аз атсоФ ба чунин авсофи муназзаҳу мутаъолӣ ; дар муъориза гӯйанд : мардум ҳаст ки аз Фриштаҳи фозилтар ва комилтараст ,у худои ъзу ълоро бо халқ нисбатӣ натавон дод . Пас дар сухани шағабу ҷадали оранд ,у рои он касро ки бо эшон ин мубоҳиса кунад ба сФаҳ мансӯб доранд , ва хоҳанд ки шубаҳот бе асли хешро дар замир ӯ вақъии аФгннд , ва аз ҳамаи аҷабтар онкӣ бо вуҷӯди чунин мазҳабу рой агар аз касе бозшнўнд ки тарки тариқати эшон яъне эсори шаҳавот гирифтааст ,у астҳонт май намояд ба таматтуъ аз лаззот ,у қаноат ва кам хӯрдан ва беилтифотӣ ба дигари мштҳёти шиори худ сохта , ва бар камтари луқмаеу номарғӯбтар хирқае ақтсор намӯда , аз ӯ таъаҷҷуб бисёр кунанд , ва ӯро мустаҳаққи каромот бузург шимуранд , бал гӯйанд ӯ вале худоӣ ва сафӣ ӯст ва дар миёни халқи азуи Фриштаҳи сираттар ва бузургвортар шахсе нест , ва чун ӯро бенанд аз тавозуъу хузўъи дақиқае мӯҳмал нагузоранд ,у хештанро ба азоФт бо ӯ аз ҷумла ашқиё шимуранд . Ва сабаби ин ҳолат ҳар чанд мухолиф ақоид эшонаст он буд ки бо сафоҳати ройу разолати одат ҳануз дар эшон асарии заъиф аз қӯти нафаси шариф мондааст то бидон бар фазилати аҳли фазл вуқуф меёбанд , пас ба икрому таъзими эшон музтар мешаванду таноқузи мазҳаби хеш аз онҷо ки намедонанд иртикоб мекунанд .

و اگر کسی بعضی را از ایشان تنبیه کند که این لذات به حسب ضرورات بدنست، از جهت آنکه بدن از طبایع متضاد چون حار و بارد و رطب و یابس مرکب است، و غلبه یکی از این اضداد بر دیگران موجب انحلال ترکیب باشد، و معالجت به اکل و شرب از جهت دفع آن حالت است که اقتضای انحلال بدن می کند تا باشد که بدن چندانکه ممکن بود باقی ماند، و علاج مرض سعادتی تام نتواند بود، و راحت از الم غایتی مطلوب و خیری محض نشود، چه سعید تام آن بود که او را خود هیچ رنج نبود تا به مداوات آن مشغول و محتاج نباید بود، و فریشتگان که مقربان حضرت الهی اند. از امثال این امراض فارغ و خالی اند، و حضرت عزت از اتصاف به چنین اوصاف منزه و متعالی؛ در معارضه گویند: مردم هست که از فریشته فاضل تر و کاملتر است، و خدای عز و علا را با خلق نسبتی نتوان داد. پس در سخن شغب و جدل آرند، و رای آن کس را که با ایشان این مباحثه کند به سفه منسوب دارند، و خواهند که شبهات بی اصل خویش را در ضمیر او وقعی افگنند، و از همه عجب تر آنکه با وجود چنین مذهب و رای اگر از کسی بازشنوند که ترک طریقت ایشان یعنی ایثار شهوات گرفته است، و استهانت می نماید به تمتع از لذات، و قناعت و کم خوردن و بی التفاتی به دیگر مشتهیات شعار خود ساخته، و بر کمتر لقمه ای و نامرغوب تر خرقه ای اقتصار نموده، از او تعجب بسیار کنند، و او را مستحق کرامات بزرگ شمرند، بل گویند او ولی خدای و صفی اوست و در میان خلق ازو فریشته سیرت تر و بزرگوارتر شخصی نیست، و چون او را بینند از تواضع و خضوع دقیقه ای مهمل نگذارند، و خویشتن را به اضافت با او از جمله اشقیا شمرند. و سبب این حالت هر چند مخالف عقاید ایشانست آن بود که با سفاهت رای و رذالت عادت هنوز در ایشان اثری ضعیف از قوت نفس شریف مانده است تا بدان بر فضیلت اهل فضل وقوف می یابند، پس به اکرام و تعظیم ایشان مضطر می شوند و تناقض مذهب خویش از آنجا که نمی دانند ارتکاب می کنند.

Ва равшантар танбеҳӣ бар схФи ройу заъфи мақолати ин ҷамоат онаст ки : агарчӣ нафаси бҳимӣ чун бар нафаси оқила муставле шавад соҳибаш бар шаҳавоти змимаҳи иқдоми намояд аммо ба қадари андаки антъошӣ ки дар қӯти ақли боқӣ буд аз изҳори он муомилот шарм дорад ,у феъли хешро ба девори хонаҳоу ҳиҷоби зулмот ки монеъ абсор шавад мастур гирданд . Ва агар касе он ҳолати азу мушоҳида кунад аз хиҷолату ҳаёи ҳолатӣ ба ӯ даройад ки марг ба орзӯи талабад , магар касе ки хисосати табъ ба ғоятӣ бар ӯ торӣ шуда бошад ки инсонияти бтмомии азуи зоил шуда буд ,у вақоҳат , ки аз лавозими трозӣ буд ба нуқсон , ӯро малака шуда . Ва ислоҳи нуфуси чунин каси худ умедвор набӯд ,у алоҷро дар марази музмину иллати мутамаккин ӯ таъсирӣ сӯрат набандад .

و روشن تر تنبیهی بر سخف رای و ضعف مقالت این جماعت آنست که: اگرچه نفس بهیمی چون بر نفس عاقله مستولی شود صاحبش بر شهوات ذمیمه اقدام نماید اما به قدر اندک انتعاشی که در قوت عقل باقی بود از اظهار آن معاملات شرم دارد، و فعل خویش را به دیوار خانه ها و حجاب ظلمات که مانع ابصار شود مستور گرداند. و اگر کسی آن حالت ازو مشاهده کند از خجالت و حیا حالتی به او درآید که مرگ به آرزو طلبد، مگر کسی که خساست طبع به غایتی بر او طاری شده باشد که انسانیت بتمامی ازو زایل شده بود، و وقاحت، که از لوازم تراضی بود به نقصان، او را ملکه شده. و اصلاح نفوس چنین کس خود امیدوار نبود، و علاج را در مرض مزمن و علت متمکن او تأثیری صورت نبندد.

Аммо қавми аввал ки ҳануз асари ҳаё дар эшон боқӣасту иъодаи сиҳҳати эшон марҷу , бояд ки андеша кунанд ки ҳаёи далели қубҳ буд , аз баҳри онкии ҳамаи табоиъи тазоҳур ба феъли ҷамил дӯст доранд ,у сабаби мубоширати ончии мутазаммини қубҳӣ буд ва азон шарм бояд дошт ломҳолаҳ нақсоне тавонад буд ки лозими табиат башараст ,у азолти он ба қадари вусъи тоқати воҷиб , пас аФҳши ақбҳ буд ,у ақбҳ ба стару дафни муҳтоҷтар , ва ҳеҷ стару дафни варои қалъи асари он аз табъи натавонад буд .

اما قوم اول که هنوز اثر حیا در ایشان باقیست و اعاده صحت ایشان مرجو، باید که اندیشه کنند که حیا دلیل قبح بود، از بهر آنکه همه طبایع تظاهر به فعل جمیل دوست دارند، و سبب مباشرت آنچه متضمن قبحی بود و ازان شرم باید داشت لامحاله نقصانی تواند بود که لازم طبیعت بشر است، و ازالت آن به قدر وسع طاقت واجب، پس افحش اقبح بود، و اقبح به ستر و دفن محتاج تر، و هیچ ستر و دفن ورای قلع اثر آن از طبع نتواند بود.

Ва агар касе хоҳад ки имтиҳон кунад то бар заъфи ъқидти он ҷамоат вуқуф ёбад бар эшон савол кунад ки агар ин афъол хайраст чаро китмону астнкори он аз фазилату мурувват май шуморид ,у изҳори он ва эътироф бидон брхсосту вақоҳат ҳамл мекунед , зуҳӯри инқитоъу тблди эшон дар ҷавоб ӯро кифоят буд дар маърифати рдоءти сирату хбси сарират .

و اگر کسی خواهد که امتحان کند تا بر ضعف عقیدت آن جماعت وقوف یابد بر ایشان سؤال کند که اگر این افعال خیر است چرا کتمان و استنکار آن از فضیلت و مروت می شمارید، و اظهار آن و اعتراف بدان برخساست و وقاحت حمل می کنید، ظهور انقطاع و تبلد ایشان در جواب او را کفایت بود در معرفت رداءت سیرت و خبث سریرت.

Пас оқил бояд ки ҳиммат бар азолти ин уюбу нуқсонот ки бидон мубталост мқсўр дорад , аз ғизо бар қадари ҳифзи эътидоли мизоҷу қавоми ҳаёти қаноати намояд ва дар тановули он таматтуъ ба лиззати нтлбди бали сиҳҳати талабад , ки худ лиззат тобеъ уфтаду болърз ҳосил ояд , ва агар аз он ҳади андаки таҷовузии намояд , аз ҷиҳати ҳифзи муруввату риояти қадару мартабати хеш дар миёни мардуму эҳтироз аз бухлу дноءт , ба шарти онкӣ муъадӣ набӯд ба ранҷӣу иллатӣ , шояд : аммо бояд ки ба шоибаҳи ғаразии дигар мулаввас нашавад . Ва аз либос ба он миқдор ки дафъи музирати сармо ва гармо кунаду урат пӯшида дорад розӣ шавад , ва агар андак таҷовузӣ кунад ба қадари ончӣ аз ҳақорату луам эмин шавад бо ақрону акФони хеш , ба шарти онкӣ муъадӣ набӯд ба мубоҳоту мафохират , шояд : аммо бояд ки бар зиёдат аз қонӯни эътидол иқдом нанамояд . Ва аз мубошират бар қадари ончии муқтазии ҳифзи навъу талаби насл буд ақтсор кунад , ва агар андаки моя азон даргузарад бояд ки аз тариқати суннату қоидаи ҳикмат берун нашавад , ва ба ҳурмати мардумону ончӣ аз ҳболаҳ ӯ хориҷ бошад даст дарозӣ накунад . Ва дар маскану дигари чизҳое ки бидон эҳтиёҷ буд ҳам бар ин саёқати мҷоўзт ҳад накунад . Баъд азон дар талаби саодату фазилатӣ ки инсоният ӯ бидон дуруст шаваду нафаси оқиларо ба камол матлӯб бирасонад саъии намояд ,у нуқсонот ӯ ба қадари имкон зоил кунад , чаҳ онаст фазилатӣ ки ҳаёи муқтазии китмон он набӯд ва ба астору девори хонаҳоу зулмати шаб эҳтиёҷ науфтад аз ҷиҳати дафни он .

پس عاقل باید که همت بر ازالت این عیوب و نقصانات که بدان مبتلاست مقصور دارد، از غذا بر قدر حفظ اعتدال مزاج و قوام حیات قناعت نماید و در تناول آن تمتع به لذت نطلبد بل صحت طلبد، که خود لذت تابع افتد و بالعرض حاصل آید، و اگر از آن حد اندک تجاوزی نماید، از جهت حفظ مروت و رعایت قدر و مرتبت خویش در میان مردم و احتراز از بخل و دناءت، به شرط آنکه مؤدی نبود به رنجی و علتی، شاید: اما باید که به شایبه غرضی دیگر ملوث نشود. و از لباس به آن مقدار که دفع مضرت سرما و گرما کند و عورت پوشیده دارد راضی شود، و اگر اندک تجاوزی کند به قدر آنچه از حقارت و لوم ایمن شود با اقران و اکفان خویش، به شرط آنکه مؤدی نبود به مباهات و مفاخرت، شاید: اما باید که بر زیادت از قانون اعتدال اقدام ننماید. و از مباشرت بر قدر آنچه مقتضی حفظ نوع و طلب نسل بود اقتصار کند، و اگر اندک مایه ازان درگذرد باید که از طریقت سنت و قاعده حکمت بیرون نشود، و به حرمت مردمان و آنچه از حباله او خارج باشد دست درازی نکند. و در مسکن و دیگر چیزهایی که بدان احتیاج بود هم بر این سیاقت مجاوزت حد نکند. بعد ازان در طلب سعادت و فضیلتی که انسانیت او بدان درست شود و نفس عاقله را به کمال مطلوب برساند سعی نماید، و نقصانات او به قدر امکان زایل کند، چه آنست فضیلتی که حیا مقتضی کتمان آن نبود و به استار و دیوار خانه ها و ظلمت شب احتیاج نیفتد از جهت دفن آن.

Ва бар ҷумла дар мардуми се қӯт мураккабаст чунонкии гуфтеми адўни нафаси бҳимӣу аўсти нафаси сабъӣу ашрафи нафаси мулкӣ ,у мшорки бҳоӣм ба адўнасту мбоини эшон ба ашраф ,у мшорки малоика ба ашрафасту мбоин ба адўн . Ва Аннани ихтиёру зимоми эсор ба даст ӯ , агар мехоҳад ба манзилгоҳи бҳоӣми Фрўоид то ҳам аз эшон яке буд , ва агар мехоҳад дар маҳали сбоъ сокин шавад то ҳам аз эшон яке буд , ва агар мехоҳад ба мақом малоика шавад ва яке аз эшон буд . Ва иборат аз ин се нафас дар қуръони Маҷид ба нафаси амморау нафаси ливомау нафаси мутмаина омадааст . Нафаси аммора ба иртикоб шаҳавот фармоед ва барон исрори намояд ,у нафаси ливомаи баъд аз млобсти ончии муқтазои нуқсон буд ба надомату маломати он иқдомро дар чашми басират қабеҳ гирданд ,у нафаси мутмаинаи ҷуз ба феъли ҷамилу асари маразӣ розӣ нашавад .

و بر جمله در مردم سه قوت مرکب است چنانکه گفتیم ادون نفس بهیمی و اوسط نفس سبعی و اشرف نفس ملکی، و مشارک بهائم به ادون است و مباین ایشان به اشرف، و مشارک ملائکه به اشرف است و مباین به ادون. و عنان اختیار و زمام ایثار به دست او، اگر می خواهد به منزلگاه بهائم فروآید تا هم از ایشان یکی بود، و اگر می خواهد در محل سباع ساکن شود تا هم از ایشان یکی بود، و اگر می خواهد به مقام ملائکه شود و یکی از ایشان بود. و عبارت از این سه نفس در قرآن مجید به نفس اماره و نفس لوامه و نفس مطمئنه آمده است. نفس اماره به ارتکاب شهوات فرماید و بران اصرار نماید، و نفس لوامه بعد از ملابست آنچه مقتضای نقصان بود به ندامت و ملامت آن اقدام را در چشم بصیرت قبیح گرداند، و نفس مطمئنه جز به فعل جمیل و اثر مرضی راضی نشود.

Ва ҳукамо гуфтаанд аз ин се нафаси яке соҳиби адаб ва карамаст дар ҳақиқату ҷавҳар , ва он нафас мулкӣаст . Ва дувум ҳар чанд адиб нест аммо қобил адабаст ,у инқиёди мؤдби намояд дар вақти тأдиб , ва он нафас сабъӣаст . Ва сими одам адабасту одами қабули он , ва он нафас бҳимӣаст ,у ҳикмат дар вуҷӯди нафаси бҳимии бақоӣ баданаст ки мавзӯу мураккаби нафас мулкӣаст муддатӣ ки дар он муддати камоли хеш ҳосил тавонад кард ва ба мақсад барисед ;у ҳикмат дар вуҷӯди нафаси ғазабии касру қаҳри нафас бҳимӣаст то фасодӣ ки аз истилоӣ ӯ мутаваққиъаст мндФъ шавад , чаҳ бҳимии қобил адаб нест . Ва ин маънӣ наздикаст ба таъвили ончӣ аз танзил нақл афтод . Ва афлотӯн дар ишорат ба нафаси сабъӣ ва бҳимӣ гуфтааст : أмои ҳзаҳи Фҳии бмнзлаҳи алзҳби фии аллину алонътоФ ,у أмои тлки Фбмнзлаҳи алҳдиди фии алслобаҳу аломтноъ , ва ҳамчунин дар музиъӣ дигар гуфтааст : мо أсъби фии алшҳўонии أни икўни Фозло . Пас ҳар ки эсори феъл ҷамил кунад агар қӯти шаҳвонӣ бо ӯ мусоидат накунад истионат бояд ҷуст бирав ба ғазаб ки муҳайиҷи ҳамият буд , то ӯро қаҳр ва каср кунад . Пас агар бо вуҷӯди истионату истимдод , ғалабаи ҳам шаҳватро буд , агар баъд аз тақдими муқтазоӣ ӯ соҳибашро ҳасрату пушаймонӣ домангир шавад , ҳануз дар тариқи астслоҳ буду салоҳаши умедвор буд , имзои азимат дар қатъи тамаъи шаҳват аз мъоўдт мисли он ҳолати истеъмол бояд кард ,у ало мисли ӯ ҳамчунон буд ки ҳаким аввал гуфт : бештари мардумонро чунон май байнам ки даъвии муҳаббати афъол ҷамил мекунанд ва аз таҳаммули мؤўнтш бо маърифати фазилаташи эъроз май намоянд то касолату битолат дар эшон тамаккун меёбад ,у онгоҳ фарқӣ нест миёни эшону миён касе ки ба муҳаббати феъли ҷамилу маърифати фазилаташ мавсӯм набӯд , чаҳ агар бенаӣу нобенаӣ дар чоҳӣ уфтанд ҳар ду ҳалокат мсоҳм бошанд ,у бино ба истеҳқоқи мазаммату маломати мтФрд .

و حکما گفته اند از این سه نفس یکی صاحب ادب و کرم است در حقیقت و جوهر، و آن نفس ملکی است. و دوم هر چند ادیب نیست اما قابل ادب است، و انقیاد مؤدب نماید در وقت تأدیب، و آن نفس سبعی است. و سیم عادم ادب است و عادم قبول آن، و آن نفس بهیمی است، و حکمت در وجود نفس بهیمی بقای بدن است که موضوع و مرکب نفس ملکی است مدتی که در آن مدت کمال خویش حاصل تواند کرد و به مقصد برسید؛ و حکمت در وجود نفس غضبی کسر و قهر نفس بهیمی است تا فسادی که از استیلای او متوقع است مندفع شود، چه بهیمی قابل ادب نیست. و این معنی نزدیک است به تأویل آنچه از تنزیل نقل افتاد. و افلاطون در اشارت به نفس سبعی و بهیمی گفته است: أما هذه فهی بمنزله الذهب فی اللین و الانعطاف، و أما تلک فبمنزله الحدید فی الصلابه و الامتناع، و همچنین در موضعی دیگر گفته است: ما أصعب فی الشهوانی أن یکون فاضلا. پس هر که ایثار فعل جمیل کند اگر قوت شهوانی با او مساعدت نکند استعانت باید جست برو به غضب که مهیج حمیت بود، تا او را قهر و کسر کند. پس اگر با وجود استعانت و استمداد، غلبه هم شهوت را بود، اگر بعد از تقدیم مقتضای او صاحبش را حسرت و پشیمانی دامنگیر شود، هنوز در طریق استصلاح بود و صلاحش امیدوار بود، امضای عزیمت در قطع طمع شهوت از معاودت مثل آن حالت استعمال باید کرد، و الا مثل او همچنان بود که حکیم اول گفت: بیشتر مردمان را چنان می بینم که دعوی محبت افعال جمیل می کنند و از تحمل مؤونتش با معرفت فضیلتش اعراض می نمایند تا کسالت و بطالت در ایشان تمکن می یابد، و آنگاه فرقی نیست میان ایشان و میان کسی که به محبت فعل جمیل و معرفت فضیلتش موسوم نبود، چه اگر بینایی و نابینایی در چاهی افتند هر دو هلاکت مساهم باشند، و بینا به استحقاق مذمت و ملامت متفرد.

Ва мисли ин се нафас , қудамои ҳукамо чун мисли се ҳайвони мухталиф ниҳодаанд дар як мрбт ҷамъ карда , фириштае ва сегӣу хӯкӣ , то ҳар кадом ки ғолиб шавад ҳукм ӯро буд . Ва баъзе гуфтаанд мисли мардум бо ин се нафас чун мисли инсонӣ буд рокиби бҳимаҳ эй бқўт , ки сегӣ ё юзӣ бо ӯ рокиб буд , ва дар талаби сайд берун оянд , агар ҳукми мардумро буд ҳам чаҳорпоӣ ва ҳам сабъро бар ваҷҳи эътидол истеъмол кунад ,у шарти истироҳати эшону хеш ба вақти ҳоҷат риоят кунад ,у тартиби улӯфау молобди ҳамаи ҷамоат бар қоида адолат кунад , пас ҳамгинон дар мтъму машрабу дигари масолеҳи маоши мазоҳ алълаҳ бошанд ; ва агар бҳимаҳ ғолиб шавад тамкин рокиб накунад пас ба ҳар мавзе ки алафӣ беҳтар бинад аз давр бидон ҷониб давидан гирад , ва аз ноҳамвории ҳаракат дар нишебу болоу тъсФ аз ҷодау таъҷил на ба ҷойгоҳ , ҳам хештанро ва ҳам ёронро ранҷа кунад , ва чун ба алаф хеш расад дигаронро бебарг гузорад то аз гуруснагӣ заъиф шаванд ва дар маъраз ҳалокат уфтанд ,у гоҳ буд ки дар асноӣ давидан ба дарахтӣ ё хорстонӣ ё равадӣ ҷрФ ё обӣ ҳавлнок расад , ба садама ё ба сиқта ё офатии дигар , худро ва эшонро ҳалок кунад ; ва ҳамчунин агар сабъ ғолиб шавад ба вақти мушоҳидаи сайдии рокибу мркўбро ба фазли қӯт бар он сӯй майл диҳад ,у ранҷу хавфи талаф , монанди ончӣ гуфта омад , ҳосил ояд , балки муҳтамил буд ки дар аснои муқовимату муҳорибати он ҳайвон ки матлӯб ӯст ҷароҳатӣ ё захмӣ ёбанд ки ҳалок шаванд ; аммо чун дар фармон ҳокимӣ бошанд ки мустаҳаққ ҳукӯмат ӯст , яъне савор , аз ин офоту аворизи эмин монанди .

و مثل این سه نفس، قدمای حکما چون مثل سه حیوان مختلف نهاده اند در یک مربط جمع کرده، فرشته ای و سگی و خوکی، تا هر کدام که غالب شود حکم او را بود. و بعضی گفته اند مثل مردم با این سه نفس چون مثل انسانی بود راکب بهیمه ای بقوت، که سگی یا یوزی با او راکب بود، و در طلب صید بیرون آیند، اگر حکم مردم را بود هم چهارپای و هم سبع را بر وجه اعتدال استعمال کند، و شرط استراحت ایشان و خویش به وقت حاجت رعایت کند، و ترتیب علوفه و مالابد همه جماعت بر قاعده عدالت کند، پس همگنان در مطعم و مشرب و دیگر مصالح معاش مزاح العله باشند؛ و اگر بهیمه غالب شود تمکین راکب نکند پس به هر موضع که علفی بهتر بیند از دور بدان جانب دویدن گیرد، و از ناهمواری حرکت در نشیب و بالا و تعسف از جاده و تعجیل نه به جایگاه، هم خویشتن را و هم یاران را رنجه کند، و چون به علف خویش رسد دیگران را بی برگ گذارد تا از گرسنگی ضعیف شوند و در معرض هلاکت افتند، و گاه بود که در اثنای دویدن به درختی یا خارستانی یا رودی جرف یا آبی هولناک رسد، به صدمه یا به سقطه یا آفتی دیگر، خود را و ایشان را هلاک کند؛ و همچنین اگر سبع غالب شود به وقت مشاهده صیدی راکب و مرکوب را به فضل قوت بر آن سوی میل دهد، و رنج و خوف تلف، مانند آنچه گفته آمد، حاصل آید، بلکه محتمل بود که در اثنای مقاومت و محاربت آن حیوان که مطلوب اوست جراحتی یا زخمی یابند که هلاک شوند؛ اما چون در فرمان حاکمی باشند که مستحق حکومت اوست، یعنی سوار، از این آفات و عوارض ایمن مانند.

Ва ҳоли ин се қӯт дар тсолму имтизоҷ ба хилофи ҳоли аҷсом буд ; чаҳ аз тадбири нафаси мулкии иттиҳоди он ду нафаси дигар бо ӯ лозим ояд чунонкии гӯйӣ ҳар се дар ҳақиқат як чизанд . Ва бо ин баҳам , қавӣу осор ки аз ҳар яке мутаваққиъ бошад ба вақти хеш содир шавад , чунонкии гӯйӣ ҳар як бонФродаҳ бар ҳолат авваланд , ва аз рӯй мтоўъту мусолимати якдигар дар он ҳолати гӯйии муассири ҳамон як қӯт танҳост ва ҳеҷ мнозъ ва зид надорад . Ва аз ӣнҷост ихтилофи уламо дар онкии эшон се қӯти як нафасанд ё худ се нафас . Аммо агар тадбир на мФўз ба нафаси мулкӣ буд танозӯъу тхолФ падед ояд , ва ҳар соъат дар тзоид буд , то муъадӣ шавад ба инҳилоли олату ҳалокат ҳар се . Ва ҳеҷ ҳол набӯд табоҳтар аз ончӣ дар зимни он буд эҳмоли сиёсати раббонӣу тазйиъи нъм ӯ , ки маънии фисқ онаст ,у куфрони Аёдӣу инкори ҳуқуқ ӯ , ки куфри иборат аз онаст ,у вазъи ашё дар ғайри мавозиъ , ки зулми бҳқиқт ҳамонаст ,у раисро мрؤўсу подшоҳро мамлуку худовандро бандаи гардонӣдан , ки анткоси халқ ишорат бидонаст , ва ин маънии муқтазои тоъати шаётину ақтФои суннати Иблису ҷунуд ӯ буд . Науз биллоҳ манеҳу нсأлаҳи алъсмаҳу алтўФиқ .

و حال این سه قوت در تسالم و امتزاج به خلاف حال اجسام بود؛ چه از تدبیر نفس ملکی اتحاد آن دو نفس دیگر با او لازم آید چنانکه گویی هر سه در حقیقت یک چیزند. و با این بهم، قوی و آثار که از هر یکی متوقع باشد به وقت خویش صادر شود، چنانکه گویی هر یک بانفراده بر حالت اول اند، و از روی مطاوعت و مسالمت یکدیگر در آن حالت گویی مؤثر همان یک قوت تنهاست و هیچ منازع و ضد ندارد. و از اینجاست اختلاف علما در آنکه ایشان سه قوت یک نفس اند یا خود سه نفس. اما اگر تدبیر نه مفوض به نفس ملکی بود تنازع و تخالف پدید آید، و هر ساعت در تزاید بود، تا مؤدی شود به انحلال آلت و هلاکت هر سه. و هیچ حال نبود تباه تر از آنچه در ضمن آن بود اهمال سیاست ربانی و تضییع نعم او، که معنی فسق آن است، و کفران ایادی و انکار حقوق او، که کفر عبارت از آنست، و وضع اشیا در غیر مواضع، که ظلم بحقیقت همان است، و رئیس را مرؤوس و پادشاه را مملوک و خداوند را بنده گردانیدن، که انتکاس خلق اشارت بدان است، و این معنی مقتضای طاعت شیاطین و اقتفای سنت ابلیس و جنود او بود. نعوذ بالله منه و نسأله العصمه و التوفیق.