Дар илми нафаси муқарар шудааст ки нафаси инсониро се қӯти мтбоинст ки ба эътибори он қӯтҳо масдари афъолу осор мухталиф мешавад ба мушорикати иродат , ва чун аз он қӯтҳо бар дигарон ғолиб шавад дигарон мағлуб ё мафқуд шаванд : яке қӯти нотиқа ки онро нафас мулкӣ хонанд , ва он мабдаи фикру тмиизу шавқи назар дар ҳақоиқи умӯр буд ,у дувуми қӯти ғазабӣ ки онро нафас сабъӣ хонанд , ва он мабдаи ғазабу далерӣу иқдом бар аҳўолу шавқи тасаллуту трФъу мазиди ҷоҳ буд ,у сими қӯти шаҳвонӣ ки онро нафас бҳимӣ хонанд , ва он мабдаи шаҳвату талаби ғизоу шавқи алтзоз ба моклу мшорбу мнокҳ буд , чунонкӣ дар қисми аввали ишоратӣ ба ин қисмат тақдим афтод .

در علم نفس مقرر شده است که نفس انسانی را سه قوت متباینست که به اعتبار آن قوتها مصدر افعال و آثار مختلف می شود به مشارکت ارادت، و چون از آن قوتها بر دیگران غالب شود دیگران مغلوب یا مفقود شوند: یکی قوت ناطقه که آن را نفس ملکی خوانند، و آن مبدأ فکر و تمییز و شوق نظر در حقایق امور بود، و دوم قوت غضبی که آن را نفس سبعی خوانند، و آن مبدأ غضب و دلیری و اقدام بر اهوال و شوق تسلط و ترفع و مزید جاه بود، و سیم قوت شهوانی که آن را نفس بهیمی خوانند، و آن مبدأ شهوت و طلب غذا و شوق التذاذ به مآکل و مشارب و مناکح بود، چنانکه در قسم اول اشارتی به این قسمت تقدیم افتاد.

Пас адади фазойили нафас ба ҳасби аъдоди ин қавӣ тавонад буд , чаҳ ҳар гоҳ ки ҳаракати нафаси нотиқа ба эътидол буд дар зоти хешу шавқ ӯ ба иктисоби маорифи иқиқнӣ буд , на ба ончӣ гумон баранд ки яқинӣасту бҳқиқти ҷаҳли маҳз буд , аз он ҳаракати фазилати илм ҳодис шавад ва ба табаъияти фазилати ҳикмат лозим ояд . Ва ҳар гоҳ ки ҳаракати нафаси сабъӣ ба эътидол буд ,у инқиёди намояди нафаси оқиларо , ва қаноат кунад бар ончии нафаси оқилаи қист ӯ шимурд ,у тҳиҷ бевақту таҷовуз ҳад нанамояд дар аҳволи хеш , нафасро аз он ҳаракати фазилати ҳалам ҳодис шаваду фазилати шуҷоат ба табаъият лозим ояд . Ва ҳар гоҳ ки ҳаракати нафаси бҳимӣ ба эътидол буд ,у мтоўъти намояди нафаси оқиларо , ва ақсор кунад бар ончии оқилаи насиб ӯ наад , ва дар атбоъи ҳавои хеши мухолифат ӯ накунад , аз он ҳаракати фазилати иффат ҳодис шаваду фазилати сахо ба табаъият лозим ояд .

پس عدد فضایل نفس به حسب اعداد این قوی تواند بود، چه هر گاه که حرکت نفس ناطقه به اعتدال بود در ذات خویش و شوق او به اکتساب معارف یقیقنی بود، نه به آنچه گمان برند که یقینی است و بحقیقت جهل محض بود، از آن حرکت فضیلت علم حادث شود و به تبعیت فضیلت حکمت لازم آید. و هر گاه که حرکت نفس سبعی به اعتدال بود، و انقیاد نماید نفس عاقله را، و قناعت کند بر آنچه نفس عاقله قسط او شمرد، و تهیج بی وقت و تجاوز حد ننماید در احوال خویش، نفس را از آن حرکت فضیلت حلم حادث شود و فضیلت شجاعت به تبعیت لازم آید. و هر گاه که حرکت نفس بهیمی به اعتدال بود، و مطاوعت نماید نفس عاقله را، و اقصار کند بر آنچه عاقله نصیب او نهد، و در اتباع هوای خویش مخالفت او نکند، از آن حرکت فضیلت عفت حادث شود و فضیلت سخا به تبعیت لازم آید.

Ва чун ин се ҷинси фазилат ҳосил шавад ва ҳар се бо якдигари мтмозҷ ва мтсолм шаванд аз тркб ҳар се , ҳолатии муташобиҳ ҳодис гардад ки камолу тамоми он фазойил ба он буд ва онро фазилат адолат хонанд . Ва аз ин ҷиҳатаст ки иҷмоъу иттифоқи ҷумлагии ҳукамои мтأхру мутақаддим ҳосиласт бар онкии аҷноси фазойил чаҳораст : ҳикмату шуҷоату иффату адолат . Ва ҳеҷ каси мустаҳаққи мадҳу мустаъиди мубоҳот ва мафохират нашавад ало ба яке аз ин чаҳор , ё ба ҳар чаҳор , ҳи касоне низ ки ба шарафи насабу бузургии дудмон фахр кунанд марҷаъ бо он буд ки баъзе аз обоу аслофи эшон ба ин фазойил мавсуф бӯдаанд ва агар касе ба тафаввуқу тғлб ё касрати мол мубоҳот кунад аҳли ақлро бирав инкор расад .

و چون این سه جنس فضیلت حاصل شود و هر سه با یکدیگر متمازج و متسالم شوند از ترکب هر سه، حالتی متشابه حادث گردد که کمال و تمام آن فضایل به آن بود و آن را فضیلت عدالت خوانند. و از این جهت است که اجماع و اتفاق جملگی حکمای متأخر و متقدم حاصل است بر آنکه اجناس فضایل چهار است: حکمت و شجاعت و عفت و عدالت. و هیچ کس مستحق مدح و مستعد مباهات و مفاخرت نشود الا به یکی از این چهار، یا به هر چهار، ه کسانی نیز که به شرف نسب و بزرگی دودمان فخر کنند مرجع با آن بود که بعضی از آبا و اسلاف ایشان به این فضایل موصوف بوده اند و اگر کسی به تفوق و تغلب یا کثرت مال مباهات کند اهل عقل را برو انکار رسد.

Ва ба иборатии дигар , пеш азин гуфта омад ки нафасро ду қӯтаст :

و به عبارتی دیگر، پیش ازین گفته آمد که نفس را دو قوت است:

Яке адорк ба зоту дувуми таҳрик ба олот ; ва ҳар яке аз ин ду муншаъиб шавад ба ду шуъба : аммо қӯти адорк : ба қӯти назарӣу қӯти амалӣ ; ва аммо қӯти таҳрик : ба қӯти дафъ яъне ғазабӣу қӯти ҷазб яъне шҳўӣ . Пас бад-ӣни эътибори қавӣ чаҳор шавад , ва чун тасарруф ҳар як дар мавзӯъоти хеш бар ваҷҳи эътидол буд , чунонкӣ бояду чндонкаҳ бояд , беифроту тафрити фазилатӣ ҳодис шавад .

یکی ادارک به ذات و دوم تحریک به آلات؛ و هر یکی از این دو منشعب شود به دو شعبه: اما قوت ادارک: به قوت نظری و قوت عملی؛ و اما قوت تحریک: به قوت دفع یعنی غضبی و قوت جذب یعنی شهوی. پس بدین اعتبار قوی چهار شود، و چون تصرف هر یک در موضوعات خویش بر وجه اعتدال بود، چنانکه باید و چندانکه باید، بی افراط و تفریط فضیلتی حادث شود.

Пас фазойил низ чаҳор буд яке аз таҳзиби қӯти назарӣ ва он ҳикмат буд ,у дувум аз таҳзиби қӯти амалӣ ва он адолат буд ,у сим аз таҳзиби қӯти ғазабӣ ва он шуҷоат буду чаҳорум аз таҳзиби қӯти шҳўӣ ва он иффат буд . Ва чун камоли қӯти амалии он буд ки тасарруфот ӯ дар ончии таъаллуқ ба амал дорад ба ваҷҳе бошад ки бояд ,у таҳсили ин фазойили таъаллуқ ба амал дорад , аз ин ҷиҳати ҳусӯли адолати мавқуф буд бар ҳусӯли се фазилати дигари чунонкӣ дар эътибор аввал гуфта омад .

پس فضایل نیز چهار بود یکی از تهذیب قوت نظری و آن حکمت بود، و دوم از تهذیب قوت عملی و آن عدالت بود، و سیم از تهذیب قوت غضبی و آن شجاعت بود و چهارم از تهذیب قوت شهوی و آن عفت بود. و چون کمال قوت عملی آن بود که تصرفات او در آنچه تعلق به عمل دارد به وجهی باشد که باید، و تحصیل این فضایل تعلق به عمل دارد، از این جهت حصول عدالت موقوف بود بر حصول سه فضیلت دیگر چنانکه در اعتبار اول گفته آمد.

Ва ӣнҷои ашколӣ воридаст ва он онаст ки ҳикматро қисмат кардем ба назарӣу амалӣ ,у ҳикмати амалиро ба се синф ки яке азон муштамиласт бар фазойили чаҳоргона ки яке азон ҳикматаст . Пас нафаси ҳикмат қисмӣ бошад аз ақсоми ҳикмат , ва ин қисматии мдхўл буд . Ва ҳали ин ашкол онаст ки ҳамчунон ки амалро таъаллуқӣаст ба назар ,у бад-ӣни сабаб дар ақсоми улӯми қисмӣ ки мқсўр буд бар илм ба умӯрӣ ки вуҷӯди он таъаллуқ ба тасарруф олам дорад , мавсӯм шудааст ба қисми амалӣ , назарро низ таъаллуқӣаст ба амал , чаҳ назар аз амўрист ки вуҷӯди он таъаллуқ ба тасарруф нозир дорад ; пас аз ин ҷиҳати таҳсили асли ҳикмати қисмӣ аз ақсоми ҳикмат амалӣ омад , то чунонкии адолат аз ҳикматаст , ҳикмат аз адолат буд , бо онкии мурод аз ҳикмат дар ин мақоми истеъмоли ақл амалӣ бошад чунонкӣ бояд , ва онро ҳикмати амалӣ низ хонанд , ва ба сабаби ихтилофи эътибори ихтилол аз қисмат зоил шавад ва шак бархезад .

و اینجا اشکالی وارد است و آن آنست که حکمت را قسمت کردیم به نظری و عملی، و حکمت عملی را به سه صنف که یکی ازان مشتمل است بر فضایل چهارگانه که یکی ازان حکمت است. پس نفس حکمت قسمی باشد از اقسام حکمت، و این قسمتی مدخول بود. و حل این اشکال آنست که همچنان که عمل را تعلقی است به نظر، و بدین سبب در اقسام علوم قسمی که مقصور بود بر علم به اموری که وجود آن تعلق به تصرف عالم دارد، موسوم شده است به قسم عملی، نظر را نیز تعلقی است به عمل، چه نظر از اموریست که وجود آن تعلق به تصرف ناظر دارد؛ پس از این جهت تحصیل اصل حکمت قسمی از اقسام حکمت عملی آمد، تا چنانکه عدالت از حکمت است، حکمت از عدالت بود، با آنکه مراد از حکمت در این مقام استعمال عقل عملی باشد چنانکه باید، و آن را حکمت عملی نیز خوانند، و به سبب اختلاف اعتبار اختلال از قسمت زایل شود و شک برخیزد.

Ва ҳар яке аз ин фазойили иқтизои истеҳқоқи мадҳи соҳиби фазилат ба шарт таъаддӣ кунад азу ба ғайр ӯ , чаҳ модом ки асари он фазилати ҳам дар зот ӯ буд танҳо , ва ба ғайр ӯ сироят накунад , мӯҷиби истеҳқоқ мадҳ нашавад . Мисолаши соҳиби саховатро ки саховат ӯ азу таъаддӣ накунад ба ғайриӣ мнФоқ хонанд на сахӣ ,у соҳиби шуҷоатро чун бад-ӣни сифат буд ғаюр хонанд на шуҷоъ ,у соҳиби ҳикматро мстбср хонанд на ҳаким . Аммо чун фазилат ом шаваду асари хайраш ба дигарон сироят кунад ҳроинаҳи сабаби хавфу раҷоӣ дигарон гардад , пас сахои сабаби раҷо буду шуҷоати сабаби хавф , аммо дар дунё , чаҳ ин ду фазилати таъаллуқ ба нафаси ҳайвонӣ фонӣ дорад ,у илм , ҳам сабаби раҷо буд ва ҳам сабаби хавф , ҳам дар дунё ва ҳам дар охират , чаҳ ин фазилати таъаллуқ ба нафаси мулкӣ боқӣ дорад . Ва чун раҷоу ҳайбат , ки сабаби сиёдат ва эҳтишом бошанд ҳосил ояд , мадҳ лозим шавад .

و هر یکی از این فضایل اقتضای استحقاق مدح صاحب فضیلت به شرط تعدی کند ازو به غیر او، چه مادام که اثر آن فضیلت هم در ذات او بود تنها، و به غیر او سرایت نکند، موجب استحقاق مدح نشود. مثالش صاحب سخاوت را که سخاوت او ازو تعدی نکند به غیری منفاق خوانند نه سخی، و صاحب شجاعت را چون بدین صفت بود غیور خوانند نه شجاع، و صاحب حکمت را مستبصر خوانند نه حکیم. اما چون فضیلت عام شود و اثر خیرش به دیگران سرایت کند هراینه سبب خوف و رجای دیگران گردد، پس سخا سبب رجا بود و شجاعت سبب خوف، اما در دنیا، چه این دو فضیلت تعلق به نفس حیوانی فانی دارد، و علم، هم سبب رجا بود و هم سبب خوف، هم در دنیا و هم در آخرت، چه این فضیلت تعلق به نفس ملکی باقی دارد. و چون رجا و هیبت، که سبب سیادت و احتشام باشند حاصل آید، مدح لازم شود.

Ва дар русуми ин фазоъил гуфтаанд ки : ҳикмат онаст ки маърифат ҳар чаҳ самт вуҷӯд дорад ҳосил шавад . Ва чун мавҷӯдот ё илоҳӣаст ё инсонии пас ҳикмати ду навъ буд : яке донистанӣу дигар карданӣ , яъне назарӣу амалӣ , ва шуҷоат онаст ки нафаси ғазабии нафаси нотиқаро инқиёди намояд , то дар умӯри ҳавлнок музтариб нашаваду иқдом бар ҳасб рой кунад , то ҳам феълӣ ки кунад ҷамил буд ва ҳам сабрӣ ки намояд Маҳмӯд бошад ; ва иффат онаст ки шаҳвати мутӣъи нафас нотиқа бошад , то тасарруфот ӯ ба ҳасби иқтизои рой буду асари ҳуррияти дарав зоҳир шавад ва аз тааббуди ҳавои нафасу истихдоми лаззот фориғ монад ; ва адолат онаст ки ин ҳамаи қӯтҳо бо якдигар иттифоқ кунанду қӯти мумайизаро амтсоли намоянд , то ихтилофи ҳавоҳоу тҷозби қӯтҳо соҳибашро дар вартаи ҳайрати ниФгнду асари инсофу антсоФи дарав зоҳир шавад , валлоҳи аълам .

و در رسوم این فضائل گفته اند که: حکمت آنست که معرفت هر چه سمت وجود دارد حاصل شود. و چون موجودات یا الهی است یا انسانی پس حکمت دو نوع بود: یکی دانستنی و دیگر کردنی، یعنی نظری و عملی، و شجاعت آنست که نفس غضبی نفس ناطقه را انقیاد نماید، تا در امور هولناک مضطرب نشود و اقدام بر حسب رای کند، تا هم فعلی که کند جمیل بود و هم صبری که نماید محمود باشد؛ و عفت آنست که شهوت مطیع نفس ناطقه باشد، تا تصرفات او به حسب اقتضای رای بود و اثر حریت درو ظاهر شود و از تعبد هوای نفس و استخدام لذات فارغ ماند؛ و عدالت آنست که این همه قوتها با یکدیگر اتفاق کنند و قوت ممیزه را امتثال نمایند، تا اختلاف هواها و تجاذب قوتها صاحبش را در ورطه حیرت نیفگند و اثر انصاف و انتصاف درو ظاهر شود، والله اعلم.