Ва дар таҳт ҳар яке аз ин аҷноси чаҳоргонаи анвоъи номаҳсӯр буд ва аммо ончӣ машҳуртараст ёд кунем :

و در تحت هر یکی از این اجناس چهارگانه انواع نامحصور بود و اما آنچه مشهورتر است یاد کنیم:

Аммо анвоъӣ ки дар таҳти ҷинс ҳикматаст , ҳафтаст : аввали зкоу дувуми суръати фаҳму сими сафои зеҳну чаҳоруми суҳӯлати тааллуму панҷуми ҳасани таъаққулу шашуми таҳаффузу ҳафтуми тазаккур . Аммо зкои он буд ки аз касрати мзоўлти муқаддамоти мунтаҷаи суръати антоҷи қазоёу суҳӯлати истихроҷи натоиҷ малака шавад бар мисоли барқӣ ки бдрФшд . Ва аммо суръати фаҳми он буд ки нафасро ҳаракат аз малзумот ба лавозими малака шуда бошад то дарон ба фазли максӣ муҳтоҷ нашавад . Ва аммо сафои зеҳни он буд ки нафасро истеъдоди истихроҷи матлӯб беизтиробу ташвиш ки бирав торӣ гардад ҳосил ояд . Ва аммо суҳӯлати тааллуми он буд ки нафаси ҳдтӣ иктисоб кунад дар назар то бе мамониати хавотири мутафарриқа ба куллияти хеши тавваҷуҳ ба матлӯб мекунад . Ва аммо ҳасани таъаллуқи он буд ки дар баҳсу асткшоФ аз ҳар ҳақиқатии ҳаду миқдорӣ ки бояд нигоҳ дорад то на эҳмол дохилӣ карда бошад ва на эътибори хориҷӣ . Ва аммо таҳаффузи он буд ки сӯратҳоеро ки ақл ё ваҳм ба қӯти тафаккур ё тахайюли млхсу мстхлс гардонида бошанд нек нигоҳ дорад ва забт кунад . Ва аммо тазаккури он буд ки нафасро млоҳзти сувари маҳфӯза ба ҳар вақт ки хоҳад босонӣ даст диҳад аз ҷиҳати малакае ки иктисоб карда бошад .

اما انواعی که در تحت جنس حکمت است، هفت است: اول ذکا و دوم سرعت فهم و سیم صفای ذهن و چهارم سهولت تعلم و پنجم حسن تعقل و ششم تحفظ و هفتم تذکر. اما ذکا آن بود که از کثرت مزاولت مقدمات منتجه سرعت انتاج قضایا و سهولت استخراج نتایج ملکه شود بر مثال برقی که بدرفشد. و اما سرعت فهم آن بود که نفس را حرکت از ملزومات به لوازم ملکه شده باشد تا دران به فضل مکثی محتاج نشود. و اما صفای ذهن آن بود که نفس را استعداد استخراج مطلوب بی اضطراب و تشویش که برو طاری گردد حاصل آید. و اما سهولت تعلم آن بود که نفس حدتی اکتساب کند در نظر تا بی ممانعت خواطر متفرقه به کلیت خویش توجه به مطلوب می کند. و اما حسن تعلق آن بود که در بحث و استکشاف از هر حقیقتی حد و مقداری که باید نگاه دارد تا نه اهمال داخلی کرده باشد و نه اعتبار خارجی. و اما تحفظ آن بود که صورتهایی را که عقل یا وهم به قوت تفکر یا تخیل ملخص و مستخلص گردانیده باشند نیک نگاه دارد و ضبط کند. و اما تذکر آن بود که نفس را ملاحظت صور محفوظه به هر وقت که خواهد بآسانی دست دهد از جهت ملکه ای که اکتساب کرده باشد.

Ва аммо анвоъӣ ки дар таҳти ҷинс шуҷоатаст ёздаҳ навъаст : аввали кибри нафас , дувуми нҷдт ,у сими баланди ҳимматӣ ,у чаҳоруми сабот ,у панҷуми ҳалам ,у шашуми сукӯн ,у ҳафтуми шаҳомат ,у ҳаштуми таҳаммул ,у нуҳуми тавозуъ ,у даҳуми ҳамият ,у ёздаҳуми риққат . Аммо кибри нафаси он буд ки нафас ба каромату ҳўон муболот накунад ва ба ясору адамаш илтифот нанамояд балки бар эҳтимоли умӯри мулоиму ғайри мулоим қодир бошад . Ва аммо нҷдти он буд ки нафас восиқ бошад ба саботи хеш то дар ҳолати хавф ҷазаъ бирав дар наёяду ҳаракоти номунтазами азу содир нашавад . Ва аммо баланди ҳимматии он буд ки нафасро дар талаби ҷамили саодату шақовати аинҷҳонӣ дар чашм науфтад ва бидон астбшор ва зҷрт нанамояд то ба ҳаддӣ ки аз ҳавли марг низ бок надорад . Ва аммо саботи он буд ки нафасро қӯти олому шдоиди мустақар шуда бошад то аз ориз шудани амсоли он шикаста нашавад . Ва аммо ҳалами он буд ки нафасро тмأнинтӣ ҳосил шавад ки ғазаби босонии таҳрик ӯ натавонад кард ва агар макрӯҳӣ бадв расад дар шағаб наёяд . Ва аммо сукӯни он буд ки дар хсўмот ё дар ҳарбҳое ки ҷиҳати муҳофизати ҳурмат ё зб аз шариъат лозим шавад хуфт ва сбксорӣ нанамояд ва инро адами тиш низ гӯйанд . Ва аммо шаҳомати он буд ки нафас ҳарис гардад бар ақтнои умӯри изом аз ҷиҳати таваққуъи зикри ҷамил . Ва аммо таҳаммули он буд ки нафаси олоти баданиро фарсӯда гирданд дар истеъмол аз ҷиҳати иктисоби умӯри писандида . Ва аммо тавозуъи он буд ки худро мазиятӣ нашимурд бар касоне ки дар ҷоҳи азуи нозил тар бошанд . Ва аммо ҳамияти он буд ки дар муҳофизати миллат ё ҳурмат аз чизҳое ки муҳофизат азон воҷиб буд тҳоўн нанамояд . Ва аммо риққати он буд ки нафас аз мушоҳидаи тأлми абнои ҷинс мутаъассир шавад беизтиробӣ ки дар афъол ӯ ҳодис гардад , валлоҳи аълам .

و اما انواعی که در تحت جنس شجاعت است یازده نوع است: اول کبر نفس، دوم نجدت، و سیم بلند همتی، و چهارم ثبات، و پنجم حلم، و ششم سکون، و هفتم شهامت، و هشتم تحمل، و نهم تواضع، و دهم حمیت، و یازدهم رقت. اما کبر نفس آن بود که نفس به کرامت و هوان مبالات نکند و به یسار و عدمش التفات ننماید بلکه بر احتمال امور ملایم و غیر ملایم قادر باشد. و اما نجدت آن بود که نفس واثق باشد به ثبات خویش تا در حالت خوف جزع برو در نیاید و حرکات نامنتظم ازو صادر نشود. و اما بلند همتی آن بود که نفس را در طلب جمیل سعادت و شقاوت اینجهانی در چشم نیفتد و بدان استبشار و ضجرت ننماید تا به حدی که از هول مرگ نیز باک ندارد. و اما ثبات آن بود که نفس را قوت آلام و شداید مستقر شده باشد تا از عارض شدن امثال آن شکسته نشود. و اما حلم آن بود که نفس را طمأنینتی حاصل شود که غضب بآسانی تحریک او نتواند کرد و اگر مکروهی بدو رسد در شغب نیاید. و اما سکون آن بود که در خصومات یا در حربهایی که جهت محافظت حرمت یا ذب از شریعت لازم شود خفت و سبکساری ننماید و این را عدم طیش نیز گویند. و اما شهامت آن بود که نفس حریص گردد بر اقتنای امور عظام از جهت توقع ذکر جمیل. و اما تحمل آن بود که نفس آلات بدنی را فرسوده گرداند در استعمال از جهت اکتساب امور پسندیده. و اما تواضع آن بود که خود را مزیتی نشمرد بر کسانی که در جاه ازو نازل تر باشند. و اما حمیت آن بود که در محافظت ملت یا حرمت از چیزهایی که محافظت ازان واجب بود تهاون ننماید. و اما رقت آن بود که نفس از مشاهده تألم ابنای جنس متأثر شود بی اضطرابی که در افعال او حادث گردد، والله اعلم.

Ва аммо анвоъӣ ки дар таҳти ҷинс иффатаст дувоздаҳаст : аввали ҳаё ,у дувуми рФқ ,у сими ҳасани ҳудо ,у чаҳоруми мусолимат ,у панҷуми дът ,у шашуми сабр ,у ҳафтуми қаноат ,у ҳаштуми виқор ,у нуҳуми вараъ ,у даҳуми интизом ,у ёздаҳуми ҳуррият ,у давоздаҳуми сахо . Аммо ҳаёи инҳисор нафас бошад дар вақти астшъор аз иртикоби қабеҳ ба ҷиҳати эҳтироз аз истеҳқоқи мазаммат . Ва аммо рФқи инқиёди нафас буд умӯриро ки ҳодис шавад аз тариқи тбръ ва онро дмост низ хонанд . Ва аммо ҳасани ҳудои он буд ки нафасро ба такмили хеш ба ҳлитҳои сутӯдаи рағбатии содиқ ҳодис шавад . Ва аммо мусолимати он буд ки нафаси мҷомлти намояд дар вақти танозӯъи орои мухталифау аҳволи мтбоинаҳ аз сари қудрату малакае ки изтиробро бидон ттрқ набӯд . Ва аммо дъти он буд ки нафас сокин бошад дар вақти ҳаракати шаҳвату молики зимоми хеш буд . Ва аммо сабри он буд ки нафас муқовимат кунад бо ҳўӣ то мтоўъти лаззоти қабеҳаи азу содир нашавад . Ва аммо қаноати он буд ки нафаси осони фарогиради умӯри моклу мшорбу млобсу ғайри он ва ризо диҳад ба ончии сад халал кунад аз ҳар ҷинс ки иттифоқ уфтад . Ва аммо виқори он буд ки нафас дар вақте ки мунбаис бошад ба сӯии матолиби ороми намояд то аз шитобзадагии мҷоўзти ҳади азу содир нашавад ба шарти онкии матлӯб фӯт накунад . Ва аммо вараъи он буд ки нафаси мулозимати намояд бар аъмоли некӯу афъоли писандидау қусӯру Фтўрро бидон роҳи надиҳад . Ва аммо интизоми он буд ки нафасро тақриру тартиби умӯр бар ваҷҳи вуҷубу ҳасби масолеҳи нигоҳи доштан малака шавад . Ва аммо ҳуррияти он буд ки нафас мутамаккин шавад аз иктисоби мол аз вуҷӯҳи макосиби Ҷамилау сарфи он дар вуҷӯҳи масорифи Маҳмӯдау имтиноъи намояд аз иктисоб аз вуҷӯҳи макосиби змимаҳ . Ва аммо сахои он буд ки инфоқи амволу дигар мқтнёт бирав саҳлу осон буд то чунонкӣ бояду чндонкаҳ бояд ба мсби истеҳқоқ май расонад .

و اما انواعی که در تحت جنس عفت است دوازده است: اول حیا، و دوم رفق، و سیم حسن هدی، و چهارم مسالمت، و پنجم دعت، و ششم صبر، و هفتم قناعت، و هشتم وقار، و نهم ورع، و دهم انتظام، و یازدهم حریت، و دوازدهم سخا. اما حیا انحصار نفس باشد در وقت استشعار از ارتکاب قبیح به جهت احتراز از استحقاق مذمت. و اما رفق انقیاد نفس بود اموری را که حادث شود از طریق تبرع و آن را دماثت نیز خوانند. و اما حسن هدی آن بود که نفس را به تکمیل خویش به حلیتهای ستوده رغبتی صادق حادث شود. و اما مسالمت آن بود که نفس مجاملت نماید در وقت تنازع آرای مختلفه و احوال متباینه از سر قدرت و ملکه ای که اضطراب را بدان تطرق نبود. و اما دعت آن بود که نفس ساکن باشد در وقت حرکت شهوت و مالک زمام خویش بود. و اما صبر آن بود که نفس مقاومت کند با هوی تا مطاوعت لذات قبیحه ازو صادر نشود. و اما قناعت آن بود که نفس آسان فراگیرد امور مآکل و مشارب و ملابس و غیر آن و رضا دهد به آنچه سد خلل کند از هر جنس که اتفاق افتد. و اما وقار آن بود که نفس در وقتی که منبعث باشد به سوی مطالب آرام نماید تا از شتابزدگی مجاوزت حد ازو صادر نشود به شرط آنکه مطلوب فوت نکند. و اما ورع آن بود که نفس ملازمت نماید بر اعمال نیکو و افعال پسندیده و قصور و فتور را بدان راه ندهد. و اما انتظام آن بود که نفس را تقریر و ترتیب امور بر وجه وجوب و حسب مصالح نگاه داشتن ملکه شود. و اما حریت آن بود که نفس متمکن شود از اکتساب مال از وجوه مکاسب جمیله و صرف آن در وجوه مصارف محموده و امتناع نماید از اکتساب از وجوه مکاسب ذمیمه. و اما سخا آن بود که انفاق اموال و دیگر مقتنیات برو سهل و آسان بود تا چنانکه باید و چندانکه باید به مصب استحقاق می رساند.

Ва сахо навъеаст ки дар таҳт ӯ анвоъ бисёрасту тафсили баъзе азон инаст : анвоъи фазойил ки дар таҳт ҷинс сахост , ва он ҳашт буд : аввали карам ,у дувуми эсор ,у сими афв ,у чаҳоруми мурувват , ва панҷум набал ,у шашуми мувосот ,у ҳафтуми самоҳат ,у ҳаштуми мсомҳт . Аммо карами он буд ки бар нафаси саҳли намояди инфоқи мол бисёр дар умӯрӣ ки нафъи он ом буду қадараш бузург бошад бар ваҷҳе ки маслиҳат иқтизо кунад . Ва аммо эсори он буд ки бар нафас осон бошад аз сари мояҳтоҷӣ ки ба хосса ӯ таъаллуқ дошта буд бархестану базл кардан дар ваҷҳ касе ки истеҳқоқи он ӯро собит буд . Ва аммо афви он буд ки бар нафаси осон буд тарки муҷозот ба бадӣ ё талаби мукофот ба некӣ бо ҳусӯли тамаккун азону қудрат . Ва аммо муруввати он буд ки нафасро рағбатии содиқ буд бар тҳлӣ ба зинати аФодту базли молобд ё зиёдат барон . Ва аммо набал он буд ки нафаси ибтиҳоҷи намояд ба мулозимати афъоли писандидау мудовимати сирати сутӯда . Ва аммо мувосоти муовинати ёрону дӯстону мустаҳаққон буд дар маишату ширкат додан эшонро бо худ дар қӯту мол . Ва аммо самоҳати базл кардан баъзе бошад ба дилхушӣ аз чизҳое ки воҷиб набӯд базл кардан он . Ва аммо мсомҳти тарк гирифтан баъзе буд аз чизҳое ки воҷиб набӯд тарки он аз тариқи ихтиёр .

و سخا نوعی است که در تحت او انواع بسیار است و تفصیل بعضی ازان اینست: انواع فضایل که در تحت جنس سخاست، و آن هشت بود: اول کرم، و دوم ایثار، و سیم عفو، و چهارم مروت، و پنجم نبل، و ششم مواسات، و هفتم سماحت، و هشتم مسامحت. اما کرم آن بود که بر نفس سهل نماید انفاق مال بسیار در اموری که نفع آن عام بود و قدرش بزرگ باشد بر وجهی که مصلحت اقتضا کند. و اما ایثار آن بود که بر نفس آسان باشد از سر مایحتاجی که به خاصه او تعلق داشته بود برخاستن و بذل کردن در وجه کسی که استحقاق آن او را ثابت بود. و اما عفو آن بود که بر نفس آسان بود ترک مجازات به بدی یا طلب مکافات به نیکی با حصول تمکن ازان و قدرت. و اما مروت آن بود که نفس را رغبتی صادق بود بر تحلی به زینت افادت و بذل مالابد یا زیادت بران. و اما نبل آن بود که نفس ابتهاج نماید به ملازمت افعال پسندیده و مداومت سیرت ستوده. و اما مواسات معاونت یاران و دوستان و مستحقان بود در معیشت و شرکت دادن ایشان را با خود در قوت و مال. و اما سماحت بذل کردن بعضی باشد به دلخوشی از چیزهایی که واجب نبود بذل کردن آن. و اما مسامحت ترک گرفتن بعضی بود از چیزهایی که واجب نبود ترک آن از طریق اختیار.

Ва аммо анвоъӣ ки дар таҳти ҷинс адолатаст дувоздаҳаст : аввали садоқат ,у дувуми улфат ,у сими вафо ,у чаҳоруми шафқат ,у панҷуми слти раҳм ,у шашуми мукофот ,у ҳафтуми ҳасани ширкат ,у ҳаштуми ҳасани қазо ,у нуҳуми тўдд ,у даҳуми таслим ,у ёздаҳуми таваккулу давоздаҳуми ибодат . Аммо садоқати муҳаббатии содиқ буд ки боис шавад бар иҳтимоми ҷумлагии асбоби фароғати садиқу эсори расонӣдан ҳар чизе ки мумкин бошад ба ӯ . Ва аммо улфати он буд ки ройҳоу эътиқодоти гуруҳе дар муовинати якдигар ба ҷиҳати тадбири маишат муттафиқ шавад . Ва аммо вафои он буд ки аз илтизоми тариқи мувосоту муовинати таҷовуз ҷоиз нашимурд . Ва аммо шафқати он буд ки аз ҳолеи ғайри мулоим ки ба касе расад мстшър буду ҳиммат бар азолти он мақсӯд дорад . Ва аммо слти раҳми он буд ки хуишону пайвастагонро бо худ дар хайроти днёўӣ ширкат диҳад . Ва аммо мукофоти он буд ки эҳсониро ки бо ӯ кунанд ба монанди он ё зиёдат азон муқобила кунад ва дар асоءт ба камтар азон . Ва аммо ҳасани ширкати он буд ки додану стдн дар муомилот бар ваҷҳ эътидол кунад чунонкии мувофиқи табоиъ дигарон уфтад . Ва аммо ҳасани қазои он буд ки ҳуқуқи дигарон ки бар ваҷҳи муҷозот май гузорад аз миннату надомат холӣ бошад . Ва аммо тўдди талаби мؤдти акФоءу аҳл фазл бошад ба хушруеу никўсхнӣу дигари чизҳое ки мстдъии ин маънӣ буд . Ва аммо таслими он буд ки ба феълӣ ки таъаллуқ ба борӣ , субҳонау таъолӣ , дошта бошад ё ба касоне ки бар эшон эътироз ҷоиз набӯд ризо диҳад ва ба хуши муншӣу тозаи рӯеи онро талаққии намояд ва агар чаҳ мувофиқи табъ ӯ набӯд . Ва аммо таваккули он буд ки дар корҳо ки ҳўолти он бо қудрату кифоят башарӣ набӯду ройу рӯяти халқро дарон маҷоли тасарруфӣ сӯрат набандад зиёдату нуқсону таъҷилу таъхири нтлбд ва ба хилоф ончӣ бошад майл накунад . Ва аммо ибодати он буд ки таъзиму тамҷиди холиқи хеш , ҷлу ъло ,у муқаррабони ҳазрат ӯ чун малоикау анбиёу аъиммау авлиё , алайҳими ассалом ,у тоъату мтобъти эшону инқиёди овомир ва навоҳӣ соҳиби шариъат малака кунад ,у тақворо ки мукаммалу мутаммими ин маъонӣ буд шиору дсор худ созад . Инаст ҳасри анвоъи фазойил , ва аз тркби баъзе бо баъзе фазилатҳои бе андозаи тасаввур тавон кард ки баъзеро номии хос буд ва баъзеро набӯд , валлоҳ вале алтўФиқ .

و اما انواعی که در تحت جنس عدالت است دوازده است: اول صداقت، و دوم الفت، و سیم وفا، و چهارم شفقت، و پنجم صلت رحم، و ششم مکافات، و هفتم حسن شرکت، و هشتم حسن قضا، و نهم تودد، و دهم تسلیم، و یازدهم توکل و دوازدهم عبادت. اما صداقت محبتی صادق بود که باعث شود بر اهتمام جملگی اسباب فراغت صدیق و ایثار رسانیدن هر چیزی که ممکن باشد به او. و اما الفت آن بود که رایها و اعتقادات گروهی در معاونت یکدیگر به جهت تدبیر معیشت متفق شود. و اما وفا آن بود که از التزام طریق مواسات و معاونت تجاوز جایز نشمرد. و اما شفقت آن بود که از حالی غیر ملایم که به کسی رسد مستشعر بود و همت بر ازالت آن مقصود دارد. و اما صلت رحم آن بود که خویشان و پیوستگان را با خود در خیرات دنیاوی شرکت دهد. و اما مکافات آن بود که احسانی را که با او کنند به مانند آن یا زیادت ازان مقابله کند و در اساءت به کمتر ازان. و اما حسن شرکت آن بود که دادن و ستدن در معاملات بر وجه اعتدال کند چنانکه موافق طبایع دیگران افتد. و اما حسن قضا آن بود که حقوق دیگران که بر وجه مجازات می گزارد از منت و ندامت خالی باشد. و اما تودد طلب مؤدت اکفاء و اهل فضل باشد به خوشرویی و نیکوسخنی و دیگر چیزهایی که مستدعی این معنی بود. و اما تسلیم آن بود که به فعلی که تعلق به باری، سبحانه و تعالی، داشته باشد یا به کسانی که بر ایشان اعتراض جایز نبود رضا دهد و به خوش منشی و تازه رویی آن را تلقی نماید و اگر چه موافق طبع او نبود. و اما توکل آن بود که در کارها که حوالت آن با قدرت و کفایت بشری نبود و رای و رویت خلق را دران مجال تصرفی صورت نبندد زیادت و نقصان و تعجیل و تأخیر نطلبد و به خلاف آنچه باشد میل نکند. و اما عبادت آن بود که تعظیم و تمجید خالق خویش، جل و علا، و مقربان حضرت او چون ملائکه و انبیا و ائمه و اولیا، علیهم السلام، و طاعت و متابعت ایشان و انقیاد اوامر و نواهی صاحب شریعت ملکه کند، و تقوی را که مکمل و متمم این معانی بود شعار و دثار خود سازد. اینست حصر انواع فضایل، و از ترکب بعضی با بعضی فضیلتهای بی اندازه تصور توان کرد که بعضی را نامی خاص بود و بعضی را نبود، والله ولی التوفیق.