Чун фазойил дар чаҳор ҷинс маҳсӯраст аздоди он ки аҷноси рзоил буд дар бодии алнзри ҳам чаҳор тавонад буд ва он ҷаҳл бошад ки зид ҳикматаст ,у ҷубн ки зид шуҷоатаст ,у шара ки зид иффатаст ,у ҷавр ки зид адолатаст . Ва аммо ба ҳасби назари мстқсӣу баҳси муставфӣ ҳар фазилатиро ҳаддӣаст ки чун аз он ҳади таҷовузи намоянд чаҳ дар тарафи ғулув ва чаҳ дар тарафи тақсир ба разилтӣ адо кунад , бал ҳар қайд ки дар таҳдеди фазилатии муътабар буд чун эҳмол кунанд , ё ҳар қайд ки номуътабар буд чун риоят кунанд , он фазилат разилт гардад , пас ҳар фазилатӣ ба мсобт вустоаст ,у рзоил ки ба изоӣ ӯ бошанд ба манзалати атроф , монанди марказу доира , то ҳамчунон ки бар сатҳи доираи як нуқта ки марказаст дуртарини нуқтаҳост аз муҳӣт ,у дигари нқт , ки аъдоди он дар ҳаср ва ъад наёяд аз ҷавониб , чаҳ бар муҳӣт ва чаҳ дохили муҳӣт , ҳар як дар ҷонибӣ ки бошад ба муҳӣт наздиктар бошанд аз марказ ; ҳамчунин фазилатро низ ҳаддӣ буд ки он ҳад аз рзоил дар ғоят баъд бошаду инҳироф аз он ҳад дар ҳар ҷиҳату ҷониб ки иттифоқ уфтад мӯҷиби қурб буд ба разилтӣ . Ва инаст муроди ҳукамо аз ончӣ гӯйанд фазилат дар васат буду рзоил бар атроф . Пас аз ин рӯй , ба изоӣ ҳар фазилатии разилтҳои номутаноҳӣ бошад , чаҳ васати Маҳмӯд буду атрофи номаҳдӯд .

چون فضایل در چهار جنس محصور است اضداد آن که اجناس رذایل بود در بادی النظر هم چهار تواند بود و آن جهل باشد که ضد حکمت است، و جبن که ضد شجاعت است، و شره که ضد عفت است، و جور که ضد عدالت است. و اما به حسب نظر مستقصی و بحث مستوفی هر فضیلتی را حدیست که چون از آن حد تجاوز نمایند چه در طرف غلو و چه در طرف تقصیر به رذیلتی ادا کند، بل هر قید که در تحدید فضیلتی معتبر بود چون اهمال کنند، یا هر قید که نامعتبر بود چون رعایت کنند، آن فضیلت رذیلت گردد، پس هر فضیلتی به مثابت وسطی است، و رذایل که به ازای او باشند به منزلت اطراف، مانند مرکز و دایره، تا همچنان که بر سطح دایره یک نقطه که مرکز است دورترین نقطه هاست از محیط، و دیگر نقط، که اعداد آن در حصر و عد نیاید از جوانب، چه بر محیط و چه داخل محیط، هر یک در جانبی که باشد به محیط نزدیکتر باشند از مرکز؛ همچنین فضیلت را نیز حدی بود که آن حد از رذایل در غایت بعد باشد و انحراف از آن حد در هر جهت و جانب که اتفاق افتد موجب قرب بود به رذیلتی. و اینست مراد حکما از آنچه گویند فضیلت در وسط بود و رذایل بر اطراف. پس از این روی، به ازای هر فضیلتی رذیلتهای نامتناهی باشد، چه وسط محمود بود و اطراف نامحدود.

Ва мулозимати фазилат монанди ҳаракат буд бар хаттии мустақӣм ,у иртикоби разилт монанди инҳироф аз он хат , ва зоҳираст ки миёни ду ҳади хати мустақӣми ҷузи яке натавонад буд , ва хатҳои номустақӣм номутаноҳӣ тавонад буд . Ҳамчунин истиқомат дар сулӯки тариқати фазилати ҷуз бар як наҳҷ сӯрат набандад ,у инҳироф азон мнҳҷ номаҳдӯд бошад , ва аз ин ҷиҳат бошад съўбтӣ ки дар илтизоми тариқати фазойил воқеъ бошад . Ва ончӣ дар баъзе ашороти навомис омадааст ки сироти худоӣ аз мӯии борӣктар ва аз шамшери тезтар буд иборат аз ин маънӣаст , чаҳ вуҷӯди васати ҳақиқӣ дар миёни атрофи номутаноҳии мутааззир буд ва тамассук бидон баъд аз вуҷӯди мутааззиртар . Ва бидонча ҳукамо гуфтаанд : асобаҳи нуқтаи алҳдФи أъсри ман алъдўли анҳо ,у лузӯми алсўоби баъди злк ҳатто лоихтиҳои أъсру أсъб , ҳамин маънӣ хостаанд .

و ملازمت فضیلت مانند حرکت بود بر خطی مستقیم، و ارتکاب رذیلت مانند انحراف از آن خط، و ظاهر است که میان دو حد خط مستقیم جز یکی نتواند بود، و خطهای نامستقیم نامتناهی تواند بود. همچنین استقامت در سلوک طریقت فضیلت جز بر یک نهج صورت نبندد، و انحراف ازان منهج نامحدود باشد، و از این جهت باشد صعوبتی که در التزام طریقت فضایل واقع باشد. و آنچه در بعضی اشارات نوامیس آمده است که صراط خدای از موی باریکتر و از شمشیر تیزتر بود عبارت از این معنی است، چه وجود وسط حقیقی در میان اطراف نامتناهی متعذر بود و تمسک بدان بعد از وجود متعذرتر. و بدانچه حکما گفته اند: اصابه نقطه الهدف أعسر من العدول عنها، و لزوم الصواب بعد ذلک حتی لایخطیها أعسر و أصعب، همین معنی خواسته اند.

Ва бибояд донист ки васат ба ду маънӣ эътибор кунанд : яке ончии фӣ нафса васат буд миёни ду чиз , монанди чаҳор ки васат буд миёни ду ва шашу инҳирофи он аз васотат маҳол бошад ,у дигари ончии васат буд ба азоФт , монанди эътидолот навъеу шахсе ба наздики атиббо ;у эътибори васат дар ин илми ҳам аз ин қабил бошад . Ва аз ӣнҷост ки шароит ҳар фазилатӣ ба ҳасб ҳар шахсе мухталиф шавад , ва ба ихтилофи афъолу аҳволу азминау ғайри он ҳам ихтилофӣ лозим ояд , ва ба изоӣ ҳар фазилатӣ аз фазойили шахсеи муайяни рзоил номутаноҳӣ бошад чунонкии гуфтем . Пас рзоили шахсе дар ҳад ва ъад натавон оварад , ва аз ин сабабаст ки дўоъии шари сахт бисёрасту дўоъии хирондк , влкни ҳасри ин ашхосу аъдоди брсоҳб саноат нест , чаҳ бар соҳиби саноати эътои усӯлу қавонин буд на аҳсои ҷзўёт , чунонкии дурудгару заргарро қонӯнӣ буд дар тасаввур дар ,у ангуштарӣ ки ба тавассути он қонӯни ашхоси номутаноҳӣ аз ин ду навъ дар амал тавонанд оварад ва дар ҳар музиъии маслиҳати он мавзеро аз онкии модаи муайяну миқдори муайяну тақдири эҳтиёҷӣ ки бошад иқтизо кунанд риоят ба тақдим расонанд , ва воҷиб набӯд ки тасаввур кунанд аъдоди дарҳоу ангштриҳои мухталиф ки дар вуҷӯд тавон овараду аъдоди фасодӣ ки дар тариқ саноат уфтад .

و بباید دانست که وسط به دو معنی اعتبار کنند: یکی آنچه فی نفسه وسط بود میان دو چیز، مانند چهار که وسط بود میان دو و شش و انحراف آن از وساطت محال باشد، و دیگر آنچه وسط بود به اضافت، مانند اعتدالات نوعی و شخصی به نزدیک اطبا؛ و اعتبار وسط در این علم هم از این قبیل باشد. و از اینجاست که شرایط هر فضیلتی به حسب هر شخصی مختلف شود، و به اختلاف افعال و احوال و ازمنه و غیر آن هم اختلافی لازم آید، و به ازای هر فضیلتی از فضایل شخصی معین رذایل نامتناهی باشد چنانکه گفتیم. پس رذایل شخصی در حد و عد نتوان آورد، و از این سبب است که دواعی شر سخت بسیار است و دواعی خیراندک، ولکن حصر این اشخاص و اعداد برصاحب صناعت نیست، چه بر صاحب صناعت اعطای اصول و قوانین بود نه احصای جزویات، چنانکه درودگر و زرگر را قانونی بود در تصور در، و انگشتری که به توسط آن قانون اشخاص نامتناهی از این دو نوع در عمل توانند آورد و در هر موضعی مصلحت آن موضع را از آنکه ماده معین و مقدار معین و تقدیر احتیاجی که باشد اقتضا کنند رعایت به تقدیم رسانند، و واجب نبود که تصور کنند اعداد درها و انگشتریهای مختلف که در وجود توان آورد و اعداد فسادی که در طریق صناعت افتد.

Ва чун инҳирофоти роҷеъ бо ду навъаст , яке ончӣ аз мҷоўзт дар тарафи ифрот лозим ояд ,у дигари ончӣ аз мҷоўзт дар тарафи тафрит лозим ояд , пас ба изоӣ ҳар фазилатии ду ҷинс разилт бошад ки он фазилати васат буд ва он ду разилти ду тараф . Ва чун баён карда омад ки аҷноси фазойил чаҳораст пас аҷноси рзоил ҳашт бошад , ду азон ба изои ҳикмат , ва он сФаҳ буду бала ; ва ду ба изои шуҷоат , ва он таҳаввур буду ҷубн ; ва ду ба изои иффат , ва он шара буду хумуди шаҳват ; ва ду ба изои адолат , ва он зулм буду анзлом .

و چون انحرافات راجع با دو نوع است، یکی آنچه از مجاوزت در طرف افراط لازم آید، و دیگر آنچه از مجاوزت در طرف تفریط لازم آید، پس به ازای هر فضیلتی دو جنس رذیلت باشد که آن فضیلت وسط بود و آن دو رذیلت دو طرف. و چون بیان کرده آمد که اجناس فضایل چهار است پس اجناس رذایل هشت باشد، دو ازان به ازای حکمت، و آن سفه بود و بله؛ و دو به ازای شجاعت، و آن تهور بود و جبن؛ و دو به ازای عفت، و آن شره بود و خمود شهوت؛ و دو به ازای عدالت، و آن ظلم بود و انظلام.

Аммо сФаҳ ва он дар тараф ифротаст , истеъмоли қӯти фикрӣ буд дар ончӣ воҷиб набӯд ё зиёдат бар ончии миқдори воҷиб буд , ва баъзе онро грбзӣ хонанд . Ва аммо бала ва он дар тараф тафритаст , таътили ин қӯт буд ба иродат на аз рӯй хилқат . Ва аммо таҳаввур ва он дар тараф ифротаст , иқдом буд бар ончии иқдом кардан барон ҷамил набошад . Ва аммо ҷубн ва он дар тараф тафритаст , ҳазар буд аз чизе ки ҳазар азон Маҳмӯд набӯд ва аммо шара ва он дар тараф ифротаст , влўъ бошад бар лаззот , зиёдат аз миқдори воҷиб . Ва аммо хумуди шаҳват ва он дар тараф тафритаст , сукӯн буд аз ҳаракат дар талаби лаззоти зарурӣ ки шаръу ақл дар иқдом барон рухсат дода бошанд , аз рӯй эсор на аз роҳи нуқсони хилқат . Ва аммо зулм ва он дар тараф ифротаст , таҳсили асбоби маош буд аз вуҷӯҳи змимаҳ . Ва аммо анзломи тамкин додани толиби асбоби маош буд аз ғасбу нҳби он ,у инқиёди намӯдан дар ФрогрФтни он беистеҳқоқ , бал ки ба тариқи мазаллат ва ба сабаби онкии вуҷӯҳи тўсл ба амволу ақўоту ғайри он бисёраст , золиму хоин ҳамеша бисёр мол бошаду мнзлм кам сармоя ,у одили мутавассити ҳол .

اما سفه و آن در طرف افراط است، استعمال قوت فکری بود در آنچه واجب نبود یا زیادت بر آنچه مقدار واجب بود، و بعضی آن را گربزی خوانند. و اما بله و آن در طرف تفریط است، تعطیل این قوت بود به ارادت نه از روی خلقت. و اما تهور و آن در طرف افراط است، اقدام بود بر آنچه اقدام کردن بران جمیل نباشد. و اما جبن و آن در طرف تفریط است، حذر بود از چیزی که حذر ازان محمود نبود و اما شره و آن در طرف افراط است، ولوع باشد بر لذات، زیادت از مقدار واجب. و اما خمود شهوت و آن در طرف تفریط است، سکون بود از حرکت در طلب لذات ضروری که شرع و عقل در اقدام بران رخصت داده باشند، از روی ایثار نه از راه نقصان خلقت. و اما ظلم و آن در طرف افراط است، تحصیل اسباب معاش بود از وجوه ذمیمه. و اما انظلام تمکین دادن طالب اسباب معاش بود از غصب و نهب آن، و انقیاد نمودن در فراگرفتن آن بی استحقاق، بل که به طریق مذلت و به سبب آنکه وجوه توصل به اموال و اقوات و غیر آن بسیار است، ظالم و خائن همیشه بسیار مال باشد و منظلم کم سرمایه، و عادل متوسط حال.

Ва ҳам бар ин саёқат дар анвоъӣ ки таҳти аҷнос фазоъил бошанд эътибор бояд кард то ба адад ҳар навъе ду разилт маълум шавад яке дар ҳади ифроту дигар дар ҷониби тафрит . Ва тавонад буд ки ҳар якеро аз ин анвоъу асноф дар ҳар луғатии номии муайян вазъ накарда бошанд , аммо чун маънӣ дар тасаввур ояд аз иборати фароғатӣ ҳосил ояд , чаҳ иборат барои тўсл ба маъонӣ бакор доранд . Ва мо аз ҷиҳати мисоли ончӣ ба изоӣ навъе чанд лозим ояд ёд кунем то дигарон барон қиёс кунанд .

و هم بر این سیاقت در انواعی که تحت اجناس فضائل باشند اعتبار باید کرد تا به عدد هر نوعی دو رذیلت معلوم شود یکی در حد افراط و دیگر در جانب تفریط. و تواند بود که هر یکی را از این انواع و اصناف در هر لغتی نامی معین وضع نکرده باشند، اما چون معنی در تصور آید از عبارت فراغتی حاصل آید، چه عبارت برای توصل به معانی بکار دارند. و ما از جهت مثال آنچه به ازای نوعی چند لازم آید یاد کنیم تا دیگران بران قیاس کنند.

Гӯйем аз анвоъи ҳикмати ҳафт навъ баршумурдаем зкоу суръати фаҳму сафои зеҳну суҳӯлати тааллуму ҳасани таъаққулу таҳаффузу тазаккур . Аммо зкои васат буд миёни хбсу билодат , хбс дар ҷониби ифроту билодат дар тафрит ,у бад-ӣни билодати он хоҳем ки аз сӯии ихтиёр буд на аз адами хилқат . Ва аммо суръати фаҳми васат буд миёни суръати тахайюлӣ ки бар сиблат ахттоФ уфтад бе аҳкоми фаҳму абтоӣӣ ки аз таъхири тФҳм малака шавад . Ва аммо сафои зеҳни васат буд миёни зулматӣ ки дар нафас ҳодис шавад то ба сабаби он дар истинботи натоиҷ таъхир уфтаду миёни илтиҳобӣ ки ба сабаби мҷоўзти миқдор аз матлӯб боз дорад . Ва аммо суҳӯлати тааллуми восита буд миёни мубодиратӣ ки астсботи суварро маҷоли надиҳаду миёни тсъбӣ ки ба таазури муъадӣ буд . Ва аммо ҳасани таъаққули восита буд миёни сарфи фикр ба идроки чизе ки дар таъаққул матлӯб зояд бошаду миёни қусӯри фикр аз таъаққули тамомии матлӯб . Ва аммо таҳаффузи восита буд миён аноятӣ зояд ба забти ончии забташ бефоида буду миёни ғифлатӣ аз астсботи сувар ки муъадӣ буд ба эъроз аз ончии ҳифзаш муҳим бошад . Ва аммо тазаккури восита буд миёни фарти астърозӣ ки иқтизои тазйиъи рӯзгору клолт олат кунаду миёни нисёнӣ ки аз эҳмоли ончии мурооти он воҷиб буд лозим ояд . Ва ҳам бар ин нсқ дар анвоъи дигари аҷнос мебояд гуфт .

گوییم از انواع حکمت هفت نوع برشمرده ایم ذکا و سرعت فهم و صفای ذهن و سهولت تعلم و حسن تعقل و تحفظ و تذکر. اما ذکا وسط بود میان خبث و بلادت، خبث در جانب افراط و بلادت در تفریط، و بدین بلادت آن خواهیم که از سوی اختیار بود نه از عدم خلقت. و اما سرعت فهم وسط بود میان سرعت تخیلی که بر سبیل اختطاف افتد بی احکام فهم و ابطائی که از تأخیر تفهم ملکه شود. و اما صفای ذهن وسط بود میان ظلمتی که در نفس حادث شود تا به سبب آن در استنباط نتایج تأخیر افتد و میان التهابی که به سبب مجاوزت مقدار از مطلوب باز دارد. و اما سهولت تعلم واسطه بود میان مبادرتی که استثبات صور را مجال ندهد و میان تصعبی که به تعذر مؤدی بود. و اما حسن تعقل واسطه بود میان صرف فکر به ادراک چیزی که در تعقل مطلوب زاید باشد و میان قصور فکر از تعقل تمامی مطلوب. و اما تحفظ واسطه بود میان عنایتی زاید به ضبط آنچه ضبطش بی فایده بود و میان غفلتی از استثبات صور که مؤدی بود به اعراض از آنچه حفظش مهم باشد. و اما تذکر واسطه بود میان فرط استعراضی که اقتضای تضییع روزگار و کلالت آلت کند و میان نسیانی که از اهمال آنچه مراعات آن واجب بود لازم آید. و هم بر این نسق در انواع دیگر اجناس می باید گفت.

Ва бошад ки баъзе рзоилро номии машҳур буд чунонкии вақоҳату хрқ ки ду тарафи фазилат ҳаёанд ,у исрофу бухл ки ду тараф фазилат сахоанд ,у такаббуру тзлл ки ду тарафи фазилат тавозуъанд ,у фисқу тҳрҷ ки ду тарафи фазилат ибодатанд .

و باشد که بعضی رذایل را نامی مشهور بود چنانکه وقاحت و خرق که دو طرف فضیلت حیا اند، و اسراف و بخل که دو طرف فضیلت سخااند، و تکبر و تذلل که دو طرف فضیلت تواضع اند، و فسق و تحرج که دو طرف فضیلت عبادت اند.

Ва бошад ки фазилатӣ ба азоФт бо васат , вуҷӯдӣ буд , монанди саховату шуҷоат ,у тарафи ифроташ бар баъзе ноқиси назарон млтбс шаваду миёни он разилту нафаси фазилат фарқӣ накунанд , то чндонкаҳи исрофу таҳаввури бештари бенанд гумон баранд ки фазилат комилтараст , ва дар тарафи тафриташи ин иштибоҳ науфтад чунонкӣ дар бухлу ҷубн , чаҳ ин тараф адамӣаст ,у мбоинти вуҷӯду адами сахт зоҳираст . Ва дар фазилатӣ ки ба азоФти адамӣ буд акси ин ҳукм уфтад , Маслан дар тавозуъу ҳалами тарафи ифрот млтбс шаваду тарафи тафрит ки вуҷӯдӣ буд алтбос наёрад . Ва дар фазилатӣ ки ба фазли руҷҳонӣ дар як тараф мавсӯм набошад монанди адолат ҳар ду тарафи возеҳ буд .

و باشد که فضیلتی به اضافت با وسط، وجودی بود، مانند سخاوت و شجاعت، و طرف افراطش بر بعضی ناقص نظران ملتبس شود و میان آن رذیلت و نفس فضیلت فرقی نکنند، تا چندانکه اسراف و تهور بیشتر بینند گمان برند که فضیلت کاملتر است، و در طرف تفریطش این اشتباه نیفتد چنانکه در بخل و جبن، چه این طرف عدمی است، و مباینت وجود و عدم سخت ظاهر است. و در فضیلتی که به اضافت عدمی بود عکس این حکم افتد، مثلا در تواضع و حلم طرف افراط ملتبس شود و طرف تفریط که وجودی بود التباس نیارد. و در فضیلتی که به فضل رجحانی در یک طرف موسوم نباشد مانند عدالت هر دو طرف واضح بود.

Инаст баёни аснофи рзоил бар иҷмол ва аз баъзе аз ин аснофи анвоъи амрози нафасро ҳодис шавад , чунонкии баъди азин шарҳи асбобу ъломоту алоҷот он дода ояд , иншоаллоҳ .

اینست بیان اصناف رذایل بر اجمال و از بعضی از این اصناف انواع امراض نفس را حادث شود، چنانکه بعد ازین شرح اسباب و علامات و علاجات آن داده آید، انشاءالله.