Пеши азин , дар бобӣ ки бар баёни хайру саодати мқсўр буд ёд кардаем ки мӯҷиботи саодати такмили қувоӣ ноқиссааст ва баён кардем ки такмили қавӣ ба таҳсили фазойили чаҳоргона мтмшӣ шавад , пас мӯҷиботи саодат , аҷноси фазоъили чаҳоргона буду анвоъӣ ки дар таҳти он аҷнос бошад ,у Саид касе буд ки зот ӯ маҷмаъи ин сифот буд . Ва чун як ҷинс аз ин фазойили таъаллуқ ба қӯт назарӣ дорад , ва он ҳикматаст , ва се ҷинси боқӣ , таъаллуқ ба амал дорад , пас мазҳари осори ҳикмати нафаси нотиқа буду мазҳари осори се ҷинси боқии бадан . Ва чун афъолӣ содир мешавад аз мардуми шабиҳ ба афъоли аҳли фазоъил , ва дар тмиизи миёни фазилату ончӣ на фазилат буд ба маърифати ҳақиқат ҳар феълӣ ,у тмиизи миёни ончии мабдаи он фазилатӣ буду ончии мабдаи он ҳолатӣ дигар бошад ғайри фазилат , эҳтиёҷаст , пас дар ин фасли ин маънӣ ба шарҳ баён кунем .

پیش ازین، در بابی که بر بیان خیر و سعادت مقصور بود یاد کرده ایم که موجبات سعادت تکمیل قوای ناقصه است و بیان کردیم که تکمیل قوی به تحصیل فضایل چهارگانه متمشی شود، پس موجبات سعادت، اجناس فضائل چهارگانه بود و انواعی که در تحت آن اجناس باشد، و سعید کسی بود که ذات او مجمع این صفات بود. و چون یک جنس از این فضایل تعلق به قوت نظری دارد، و آن حکمت است، و سه جنس باقی، تعلق به عمل دارد، پس مظهر آثار حکمت نفس ناطقه بود و مظهر آثار سه جنس باقی بدن. و چون افعالی صادر می شود از مردم شبیه به افعال اهل فضائل، و در تمییز میان فضیلت و آنچه نه فضیلت بود به معرفت حقیقت هر فعلی، و تمییز میان آنچه مبدأ آن فضیلتی بود و آنچه مبدأ آن حالتی دیگر باشد غیر فضیلت، احتیاج است، پس در این فصل این معنی به شرح بیان کنیم.

Гӯйем : аммо дар ҳикмат ҷамоатӣ бошанд ки масоили улӯмро ҷамъ ва ҳифз кунанд ва дар аснои муҳовирау мунозираи баён ҳар нуктае аз нкти ҳақоиқ ки ба тариқи тақлиду тлқФи фаро гирифта бошанд бар ваҷҳе эрод кунанд ки мустамеъони таъаҷҷуби намоянд ва бар вуфӯри илму камоли фазли он кас гувоҳӣ диҳанд , аммо дар ҳақиқати вусуқи нафасу баради яқинӣ ки самараи ҳикмат буд дар змоири эшон мафқуд буд ,у хулосаи ақоиду ҳосили маорифи эшон тшкку ҳайрат буд , ва мисли эшон дар тақрири улӯм мисли баъзе ҳайвонот буд дар маҳокимоти афъоли инсонӣ ва мисли кӯдакон дар ташаббуҳи намӯдан ба болиғон . Пас осори ин ҷамоату амсоли эшон шабиҳ буд ба осори ҳукамо , ва аз ҷиҳати онкии масдари ҳикмат нафасаст итилоъ бар ин ҷинси мушобеҳат камтар уфтад ;

گوییم: اما در حکمت جماعتی باشند که مسائل علوم را جمع و حفظ کنند و در اثنای محاوره و مناظره بیان هر نکته ای از نکت حقایق که به طریق تقلید و تلقف فرا گرفته باشند بر وجهی ایراد کنند که مستمعان تعجب نمایند و بر وفور علم و کمال فضل آن کس گواهی دهند، اما در حقیقت وثوق نفس و برد یقینی که ثمره حکمت بود در ضمایر ایشان مفقود بود، و خلاصه عقاید و حاصل معارف ایشان تشکک و حیرت بود، و مثل ایشان در تقریر علوم مثل بعضی حیوانات بود در محاکمات افعال انسانی و مثل کودکان در تشبه نمودن به بالغان. پس آثار این جماعت و امثال ایشان شبیه بود به آثار حکما، و از جهت آنکه مصدر حکمت نفس است اطلاع بر این جنس مشابهت کمتر افتد؛

Ва ҳамчунин амали аъФои содршўд аз касоне ки афиф алнФс набошанд , монанди ҷамоатӣ ки аз шаҳавоту лаззоти днёўии эърози намоянд , ё ба ҷиҳати интизори чизеи ҳам аз он ҷинс дар моҳият ,у зиёдат азон дар миқдор , ҳам дар оҷили дунё ё дар оҷли охират ; ва ё ба сабаби онкӣ аз эҳсоси баъзе аз он аҷнос бенасиб бӯда бошанду завқи он дар наёфта ва аз муморасату тҷрбти он ғофили монда , монанди баъзе аҳолии саҳро ва кӯҳҳо ва биёбонҳоу рӯстоҳое ки аз шаҳрҳо давртар афтода бошанд ; ва ё ба сабаби онкӣ аз тавотури тановулу адмони урӯқу аўъиаҳи эшон ба амтло мубтало гашта бошаду маломату клолт ба ҳосаҳу олат роҳ ёфта ; ва ё сабаби хумуди шаҳвату нуқсони хилқатӣ ки дар мабдаи фитрат ё аз ҷиҳати ихтилоли таркиби бенят ҳодис шуда бошад ; ва ё ба сабаби астшъори хавфӣ ки аз тановули он таваққуъ доранд монанди хавфи олому амроз ки лўоҳқи ифроту мудовимат буд ; ва ё ба сабаби монеъии дигар аз мавонеъ . Чаҳ амали аъФо аз ин ҷамоату амсоли эшон содир шавад бе онкии зўоти эшон ба сифати иффати мавсуф буд . Ва афифи бҳқиқти он кас буд ки ҳаду ҳақи иффат нигоҳ дорад ,у боис ӯ бар эсори ин фазилати он буд ки зинати қӯти шаҳвонӣ , ки бақои шахсу навъи инсонӣ бе вуҷӯди он мумтанеъаст , онаст ки ба ин ҳалят мтҳлӣ бошад бе шоибаҳи ғаразии дигар чун ҷири нафъӣ ё дафъи зрӣ . Ва баъд аз тақдими ин иктисоб бар тановул ҳар синфӣ аз мштҳёт , ба қадари ҳоҷати чунонкӣ бояду чндонкаҳ бояд ва бар ваҷҳе ки маслиҳат иқтизо кунад , иқдом май намояд .

و همچنین عمل اعفا صادرشود از کسانی که عفیف النفس نباشند، مانند جماعتی که از شهوات و لذات دنیاوی اعراض نمایند، یا به جهت انتظار چیزی هم از آن جنس در ماهیت، و زیادت ازان در مقدار، هم در عاجل دنیا یا در آجل آخرت؛ و یا به سبب آنکه از احساس بعضی از آن اجناس بی نصیب بوده باشند و ذوق آن در نیافته و از ممارست و تجربت آن غافل مانده، مانند بعضی اهالی صحرا و کوهها و بیابانها و روستاهایی که از شهرها دورتر افتاده باشند؛ و یا به سبب آنکه از تواتر تناول و ادمان عروق و اوعیه ایشان به امتلا مبتلا گشته باشد و ملامت و کلالت به حاسه و آلت راه یافته؛ و یا سبب خمود شهوت و نقصان خلقتی که در مبدأ فطرت یا از جهت اختلال ترکیب بنیت حادث شده باشد؛ و یا به سبب استشعار خوفی که از تناول آن توقع دارند مانند خوف آلام و امراض که لواحق افراط و مداومت بود؛ و یا به سبب مانعی دیگر از موانع. چه عمل اعفا از این جماعت و امثال ایشان صادر شود بی آنکه ذوات ایشان به صفت عفت موصوف بود. و عفیف بحقیقت آن کس بود که حد و حق عفت نگاه دارد، و باعث او بر ایثار این فضیلت آن بود که زینت قوت شهوانی، که بقای شخص و نوع انسانی بی وجود آن ممتنع است، آنست که به این حلیت متحلی باشد بی شایبه غرضی دیگر چون جر نفعی یا دفع ضری. و بعد از تقدیم این اکتساب بر تناول هر صنفی از مشتهیات، به قدر حاجت چنانکه باید و چندانکه باید و بر وجهی که مصلحت اقتضا کند، اقدام می نماید.

Ва ҳамчунин амали асхё содир шавад аз касоне ки саховати ҳақиқӣ аз эшон манфӣ бошад , монанди касоне ки мол базл кунанд дар талаби таматтуъ аз шаҳавот , ё ба ҷиҳати мароу риё , ё ба тамаъи мазиди ҷоҳу қурбати подшоҳ , ё дар тариқи дафъи зарар аз нафасу молу арзу ҳарам ; ва ё эсор кунанд бар касоне ки ба самти истеҳқоқ мавсӯм набошанд , чун аҳли шар , ё касоне ки ба мҷўну мзоҳку анвоъи млҳёт машҳур бошанд ; ва ё базл аз ҷиҳати таваққуъ зиёдат кунанд , ва ин феъл монанди афъоли туҷҷору аҳли мробҳт буд . Ва сабаби базли амвол дар амсоли ин тайифау судӯри аъмоли асхё аз эшон он буд ки баъзе ба табиати ҳирсу шара мубтало бошанд ва баъзе ба табиати лоф задану риё ва баъзе ба табиати рбҳ талабидану тиҷорат ,у гуруҳе низ бошанд ки базли эшон бар сиблати табзир буд ,у сабаби қиллати маърифат буд ба қадари мол , ва ин ҳоли бештари ворисонро уфтад ва ё касонеро ки аз тъби касбу съўбти ҷамъ бехабар бошанд , чаҳ молро мадхали саъб буду махраҷи саҳл . Ва ҳукамо дар тмсли ин маънии ҳадиси мардӣ ки сангии гарон бар кӯҳии тунди баланди барад ва аз онҷо фурӯ гузорад , ба истишҳод овардаанд , чаҳ касб дар душворӣ чун бурдан санг гаронаст бар фарози кӯҳ ,у харҷ дар осонӣ чун фурӯгузоштан он санг ба сӯии нишеб .

و همچنین عمل اسخیا صادر شود از کسانی که سخاوت حقیقی از ایشان منفی باشد، مانند کسانی که مال بذل کنند در طلب تمتع از شهوات، یا به جهت مرا و ریا، یا به طمع مزید جاه و قربت پادشاه، یا در طریق دفع ضرر از نفس و مال و عرض و حرم؛ و یا ایثار کنند بر کسانی که به سمت استحقاق موسوم نباشند، چون اهل شر، یا کسانی که به مجون و مضاحک و انواع ملهیات مشهور باشند؛ و یا بذل از جهت توقع زیادت کنند، و این فعل مانند افعال تجار و اهل مرابحت بود. و سبب بذل اموال در امثال این طایفه و صدور اعمال اسخیا از ایشان آن بود که بعضی به طبیعت حرص و شره مبتلا باشند و بعضی به طبیعت لاف زدن و ریا و بعضی به طبیعت ربح طلبیدن و تجارت، و گروهی نیز باشند که بذل ایشان بر سبیل تبذیر بود، و سبب قلت معرفت بود به قدر مال، و این حال بیشتر وارثان را افتد و یا کسانی را که از تعب کسب و صعوبت جمع بی خبر باشند، چه مال را مدخل صعب بود و مخرج سهل. و حکما در تمثل این معنی حدیث مردی که سنگی گران بر کوهی تند بلند برد و از آنجا فرو گذارد، به استشهاد آورده اند، چه کسب در دشواری چون بردن سنگ گرانست بر فراز کوه، و خرج در آسانی چون فروگذاشتن آن سنگ به سوی نشیب.

Ва эҳтиёҷ ба мол зарурӣаст дртдбири айшу нофеъ дар изҳори ҳикмату фазилат ,у иктисоби он аз вуҷӯҳи сутӯдаи мутааззир , чаҳ макосиби Ҷамила андакасту сулӯки туруқи он бар аҳрори душвор , аммо бар ғайри аҳрор ки муболот накунанд ба кайфияти иктисоби осон ,у бад-ӣни сабаби бештари касоне ки ба ҳуррият мтҳлӣ бошанд дар моли ноқис ҳазз уфтанд ва аз бахту рӯзгори шикояти намоянд . Ва аздоди эшон ки аз вуҷӯҳи хёноту туруқи носутӯдаи ҷамъ мол кунанд фарохи дасту хуши айшу мғбўту маҳсуд авом бошанд .

و احتیاج به مال ضروریست درتدبیر عیش و نافع در اظهار حکمت و فضیلت، و اکتساب آن از وجوه ستوده متعذر، چه مکاسب جمیله اندک است و سلوک طرق آن بر احرار دشوار، اما بر غیر احرار که مبالات نکنند به کیفیت اکتساب آسان، و بدین سبب بیشتر کسانی که به حریت متحلی باشند در مال ناقص حظ افتند و از بخت و روزگار شکایت نمایند. و اضداد ایشان که از وجوه خیانات و طرق ناستوده جمع مال کنند فراخ دست و خوش عیش و مغبوط و محسود عوام باشند.

Локини оқили броءти соҳат аз мазаммат ,у нзоҳти арз аз эътироз ,у эҳтироз аз всхи хёноту срқот ,у тҷнб аз зулми акФоء ё Фрўтрон ,у тнзаҳи азончаҳи мстдъии Фзиҳти ор ва луам бошад , чун хдиъти ағмору қёдти Фҷор ,у тарвиҷи матоъҳои хабис бар ағниёу мулӯк ,у мусоидати эшон дар фавоҳишу қбоиҳ ,у таҳсини шноиъу Фзоиҳ бар ҳасби майли табоиъи эшон ,у тӯҳфаи бурдани ғмзу съоиту нмомӣу ғайбат ,у дигари анвоъи шару фасод ки туллоби мол иртикоб кунанд , эсор кунад бар манфиату роҳатӣ ки дар ивази он афъол бадв хоҳад расед . Пас на бахтро маломат кунад ва на аз гардиши рӯзгори шикояти намояд , ва на бар чунин мутамаввилону манъмони ҳасади барад ,у локини сахии бҳқиқти он кас буд ки базли мол ба ғаразии дигари ҷузи онкии саховати лаззотҳо ҷамиласт мшўб нигараданд , ва агар назар ӯ бар нафъ ғайр уфтад болърз ва ба қасди сонӣ буд , то ба иллати аввалӣ ки ҷавод маҳзаст ташаббуҳ намӯда бошаду камоли ҳақиқӣ ҳосил карда .

لکن عاقل براءت ساحت از مذمت، و نزاهت عرض از اعتراض، و احتراز از وسخ خیانات و سرقات، و تجنب از ظلم اکفاء یا فروتران، و تنزه ازانچه مستدعی فضیحت عار و لوم باشد، چون خدیعت اغمار و قیادت فجار، و ترویج متاعهای خبیث بر اغنیا و ملوک، و مساعدت ایشان در فواحش و قبایح، و تحسین شنایع و فضایح بر حسب میل طبایع ایشان، و تحفه بردن غمز و سعایت و نمامی و غیبت، و دیگر انواع شر و فساد که طلاب مال ارتکاب کنند، ایثار کند بر منفعت و راحتی که در عوض آن افعال بدو خواهد رسید. پس نه بخت را ملامت کند و نه از گردش روزگار شکایت نماید، و نه بر چنین متمولان و منعمان حسد برد، و لکن سخی بحقیقت آن کس بود که بذل مال به غرضی دیگر جز آنکه سخاوت لذاتها جمیل است مشوب نگرداند، و اگر نظر او بر نفع غیر افتد بالعرض و به قصد ثانی بود، تا به علت اولی که جواد محض است تشبه نموده باشد و کمال حقیقی حاصل کرده.

Ва ҳамчунин амалии шабиҳ ба шуҷоат содир шавад аз баъзе мардумон ки шуҷоат дароишон мавҷӯд набӯд , монанди касоне ки ба мубоширати ҳрўбу ркўби аҳўол ва хатарҳо иқдоми намоянд дар талаби молӣ ё мулкӣ ё чизеи дигар аз анвоъи рғоӣб ки ҳасри он мумкин набӯд , чаҳ боис бар ин иқдоми табиат шара бошад на табиати фазилат ,у мсобрту сабот бар амсоли ин аҳўол на аз фарти шуҷоат буд балки аз ғояти ҳирс ва наҳиммат буд , чаҳ нафаси шарифро дар маърази хатар ниҳодан ва бар макораи азими иқдоми намӯдан дар талаби мол ё чизе ки ҷории маҷрои мол буд ниҳояти хисосати ҳиммату ркокт табъ тавонад буд .

و همچنین عملی شبیه به شجاعت صادر شود از بعضی مردمان که شجاعت درایشان موجود نبود، مانند کسانی که به مباشرت حروب و رکوب اهوال و خطرها اقدام نمایند در طلب مالی یا ملکی یا چیزی دیگر از انواع رغائب که حصر آن ممکن نبود، چه باعث بر این اقدام طبیعت شره باشد نه طبیعت فضیلت، و مصابرت و ثبات بر امثال این اهوال نه از فرط شجاعت بود بلکه از غایت حرص و نهمت بود، چه نفس شریف را در معرض خطر نهادن و بر مکاره عظیم اقدام نمودن در طلب مال یا چیزی که جاری مجرای مال بود نهایت خساست همت و رکاکت طبع تواند بود.

Ва бисёр буд ки айёри пешагон ба аъФоу шуҷоъони мушобеҳати намоянд бо онкии дуртарини ҳама халқ бошанд аз фазлу фазилат , то ба ҳаддӣ ки эъроз аз шаҳавоту сабр бар ъқўботи султон , аз зарби сёту қатъи аъзоу аснофи ҷироҳоту нкоёт ки онро илтиём набӯд , аз эшон содир шавад , ва бошад ки ба ақсои ниҳоят сабр барисанд , ва ба дасту пой баридан ва чашм кандану анвоъи азоб ва накол ва мислаиу сулбу қатл ризо диҳанд , то исму зикр дар миёни қавмии абнои ҷинсу шуракои хеш , ки дар сӯъи ихтиёру нуқсони фазилат монанди эшон бошанд , боқӣ ва шойиъ гардонанд . Ва ҳамчунин шуҷоати намояд касе ки аз маломати қавму ъширт ё аз хавфи султон ё аз суқӯти ҷоҳ мҳтрз бошад , ва ё касе ки борҳо ба тариқи иттифоқ бар ақрон зафар ёфта бошад , то сқтӣ ки аз такрори он одат дар тахайюл ӯ росих буду адами маърифатӣ ки ба мавоқиъи иттифоқот ӯро ҳосил бошад мӯҷиби мъоўдт ӯ бо мисли он ҳол шавад . Ва ҳамчунин ушшоқ дар талаби маъшӯқ , аз ғояти рағбат дар фуҷур ё аз фарти ҳирс бар таматтуъ аз мушоҳида ӯ , хештанро дар вартаҳои хавф андозанду марг бар ҳаёт ихтиёр кунанд .

و بسیار بود که عیار پیشگان به اعفا و شجاعان مشابهت نمایند با آنکه دورترین همه خلق باشند از فضل و فضیلت، تا به حدی که اعراض از شهوات و صبر بر عقوبات سلطان، از ضرب سیاط و قطع اعضا و اصناف جراحات و نکایات که آن را التیام نبود، از ایشان صادر شود، و باشد که به اقصی نهایت صبر برسند، و به دست و پای بریدن و چشم کندن و انواع عذاب و نکال و مثله و صلب و قتل رضا دهند، تا اسم و ذکر در میان قومی ابنای جنس و شرکای خویش، که در سوء اختیار و نقصان فضیلت مانند ایشان باشند، باقی و شایع گردانند. و همچنین شجاعت نماید کسی که از ملامت قوم و عشیرت یا از خوف سلطان یا از سقوط جاه محترز باشد، و یا کسی که بارها به طریق اتفاق بر اقران ظفر یافته باشد، تا ثقتی که از تکرار آن عادت در تخیل او راسخ بود و عدم معرفتی که به مواقع اتفاقات او را حاصل باشد موجب معاودت او با مثل آن حال شود. و همچنین عشاق در طلب معشوق، از غایت رغبت در فجور یا از فرط حرص بر تمتع از مشاهده او، خویشتن را در ورطه های خوف اندازند و مرگ بر حیات اختیار کنند.

Ва аммо шуҷоати шеру пелу дигари ҳайвонот , агарчӣ шабиҳ ба шуҷоат буд аммо на шуҷоат буд , чаҳ шер ба қӯту тафаввуқи худ вусуқ дорад ва бар зафар мушаррафаст , пас иқдом ӯ ба табиати ғалаба ва қудрат бошад на ба табиати шуҷоат , бози онкӣ дар ағлаби мақсӯд ӯ аз олати муқовимат орӣ бошад , ва мисли ӯ бо Фрисаҳ мисли муборизии тамоми силаҳ буд ки қасди заъифӣ бесилаҳ кунад , баъди мо ки ончии шарт фазилатаст дарав мафқудаст .

و اما شجاعت شیر و پیل و دیگر حیوانات، اگرچه شبیه به شجاعت بود اما نه شجاعت بود، چه شیر به قوت و تفوق خود وثوق دارد و بر ظفر مشرف است، پس اقدام او به طبیعت غلبه و قدرت باشد نه به طبیعت شجاعت، باز آنکه در اغلب مقصود او از آلت مقاومت عاری باشد، و مثل او با فریسه مثل مبارزی تمام سلاح بود که قصد ضعیفی بی سلاح کند، بعد ما که آنچه شرط فضیلت است درو مفقود است.

Ва лекини шуҷоъи бҳқиқти он кас буд ки ҳазар ӯ аз иртикоби амреи қабеҳи шанеъи зиёдат аз ҳазар ӯ бошад аз ансроми ҳаёт ,у бад-ӣни сабаби қатли ҷамилро бар ҳаёти мазмум эсор кунад ҳар чанд лиззати шуҷоъ дар мабодии шуҷоат эҳсос науфтад , ки мабодии шуҷоати мўзӣ буд валикин дар авоқиби умӯр эҳсос уфтад чаҳ дар дори дунё ва чаҳ баъд аз мФорқт , хоссаи онҷо ки базли нафас дар ҳимояти ҳақ ва дар роҳи борӣ , ъзу ъло , ва дар маслиҳати ду ҷаҳонии худу аҳл дайн карда бошад , чаҳ он кас ки ин сирати домани гир ӯ шавад донад ки бақоӣ ӯ дар олами фонии рӯзӣ чанд маъдӯд хоҳад буду ҳроинаҳи саранҷоми кор ӯ маргаст ,у рой ӯ дар муҳаббати ҳақу қадам ӯ дар талаби фазилати собит ва мустақӣм бошад , пас зб аз дайну ҳимояти ҳурмат аз душману кӯтоҳи гардонӣдани дасти мтғлб аз аҳли дайну ҷиҳод дар роҳи худоӣ , таъолӣ , ихтиёр кунад , ва аз гурехтан нанг дорад ва донад ки баддил дар ихтиёри фирори талаби бақоӣ чизе мекунад ки ба ҳеҷ ҳол боқӣ нахоҳад монад , ва аз рӯй ҳақиқати толиб маҳоласт бози онкӣ агар рӯзӣ чанд муҳлат ёбад айш ӯ мнғсу ҳаёт ӯ мукаддар буд , ва дар маърази хорӣу мазаллату мқту мазаммат рӯзгор гузаронад ; пас таъҷили марг бо фазилати шуҷоату зикри боқӣу савоби абади дӯсттар аз таъхираш бо чандини айбу офат . Ва сухани шуҷоъи ботФоқ , Амиралмӯъминини алии бен абии толиб , разии аллоҳи анҳу , ки аз маҳзи шуҷоати содир шудааст мисдоқи ин маънӣаст ва он сухан инаст қоли лосҳобаҳ : анкми ани лотқтлўои тмўтўо , волзии нафаси ибни أбии толиби бедаи лأлФи зарбаи болсиФи алии алроси أҳўн ман метаҳ алии алФрош .

و لیکن شجاع بحقیقت آن کس بود که حذر او از ارتکاب امری قبیح شنیع زیادت از حذر او باشد از انصرام حیات، و بدین سبب قتل جمیل را بر حیات مذموم ایثار کند هر چند لذت شجاع در مبادی شجاعت احساس نیفتد، که مبادی شجاعت موذی بود ولیکن در عواقب امور احساس افتد چه در دار دنیا و چه بعد از مفارقت، خاصه آنجا که بذل نفس در حمایت حق و در راه باری، عز و علا، و در مصلحت دو جهانی خود و اهل دین کرده باشد، چه آن کس که این سیرت دامن گیر او شود داند که بقای او در عالم فانی روزی چند معدود خواهد بود و هراینه سرانجام کار او مرگ است، و رای او در محبت حق و قدم او در طلب فضیلت ثابت و مستقیم باشد، پس ذب از دین و حمایت حرمت از دشمن و کوتاه گردانیدن دست متغلب از اهل دین و جهاد در راه خدای، تعالی، اختیار کند، و از گریختن ننگ دارد و داند که بددل در اختیار فرار طلب بقای چیزی می کند که به هیچ حال باقی نخواهد ماند، و از روی حقیقت طالب محال است باز آنکه اگر روزی چند مهلت یابد عیش او منغص و حیات او مکدر بود، و در معرض خواری و مذلت و مقت و مذمت روزگار گذراند؛ پس تعجیل مرگ با فضیلت شجاعت و ذکر باقی و ثواب ابد دوست تر از تأخیرش با چندین عیب و آفت. و سخن شجاع باتفاق، امیرالمومنین علی بن ابی طالب، رضی الله عنه، که از محض شجاعت صادر شده است مصداق این معنی است و آن سخن اینست قال لاصحابه: انکم ان لاتقتلوا تموتوا، والذی نفس ابن أبی طالب بیده لألف ضربه بالسیف علی الراس أهون من میته علی الفراش.

Ва ҳоли шуҷоъ дар муқовимати ҳавои нафасу тҷнб аз шаҳавоти ҳамин ҳол буд ки гуфта омад . Ва ҳар ки ҳади шуҷоат ки пеши азин ёд кардем тасаввур карда бошад донад ки афъолӣ ки баршумурдем ҳар чанд шабиҳаст ба шуҷоат аммо аз мафҳуми шуҷоат хориҷаст ,у маълум ӯ шавад ки на ҳар ки бар аҳўоли иқдоми намояд ё аз Фзоиҳ на андешади шуҷоъ буд , чаҳ касоне ки аз зҳоби шарафу Фзиҳти ҳурмат бок надоранд , ё аз офатҳои ҳоил чун злозли сахту сўоъқи мутавотир , ва ё аз иллатҳои музмину амрози мўлм , ё аз фиқдони ёрону дӯстон , ё аз мавҷу ошӯби дарё дар вақте ки дар маърази ин балӣот бошанд , хоӣФ нашаванд ба ҷунун ё вақоҳат наздиктар бошанд аз онкӣ ба шуҷоат . Ва ҳамчунин касе ки дар ҳоли амну фароғати хештан дар хатар афганд бидон ваҷҳ ки ба тариқи озмоиш аз болоӣ баланд биҷаҳад , ё ба рӯй деворӣ ё кӯҳии тунди хатарноки бршўд , ё хештан дар гирдобӣ афганд ва дар сбоҳт моҳир набӯд , ё безаруратӣ дар маърази шутурии маст ё говии ноФрҳхтаҳ ё аспии тунд риёзат ноёфта шавад , то ба шуҷоат маро кунаду миқдори худ дар мардӣу қӯт ба мардумони намояд , нисбат ӯ ба тслФу ҳамоқат бештар бошад аз онкӣ ба шуҷоат .

و حال شجاع در مقاومت هوای نفس و تجنب از شهوات همین حال بود که گفته آمد. و هر که حد شجاعت که پیش ازین یاد کردیم تصور کرده باشد داند که افعالی که برشمردیم هر چند شبیه است به شجاعت اما از مفهوم شجاعت خارج است، و معلوم او شود که نه هر که بر اهوال اقدام نماید یا از فضایح نه اندیشد شجاع بود، چه کسانی که از ذهاب شرف و فضیحت حرمت باک ندارند، یا از آفتهای هایل چون زلازل سخت و صواعق متواتر، و یا از علتهای مزمن و امراض مولم، یا از فقدان یاران و دوستان، یا از موج و آشوب دریا در وقتی که در معرض این بلیات باشند، خائف نشوند به جنون یا وقاحت نزدیکتر باشند از آنکه به شجاعت. و همچنین کسی که در حال امن و فراغت خویشتن در خطر افگند بدان وجه که به طریق آزمایش از بالایی بلند بجهد، یا به روی دیواری یا کوهی تند خطرناک برشود، یا خویشتن در گردابی افگند و در سباحت ماهر نبود، یا بی ضرورتی در معرض شتری مست یا گاوی نافرهخته یا اسپی تند ریاضت نایافته شود، تا به شجاعت مرا کند و مقدار خود در مردی و قوت به مردمان نماید، نسبت او به تصلف و حماقت بیشتر باشد از آنکه به شجاعت.

Ва аммо афъоли касоне ки хештанро хуба кунанд ё ба заҳр бикашанд ё дар чоҳии аФгннд аз хавфи фақрӣ , ё аз фазаъи заволи ҷоҳӣ , ё аз мқосоти амреи шанеъ , бар баддилии ҳамл кардан лоиқтар азонкаҳ бар шуҷоат , чаҳ мӯҷиби ин афъоли табиати ҷубн буд на табиати шуҷоат , аз ҷиҳати онкии шуҷоъи сабур буд , ва бар таҳаммули шдоиди қодир , ва дар ҳар ҳол ки ҳодис шавад феълии азу содир гардад ки муносиби он ҳол буд ; ва аз ин маънии воҷиб шудааст таъзим касе ки ба шуҷоати мавсӯм буд бар кафеи уқало ,у ҳикмати чунон иқтизо кунад ки подшоҳ ё касе ки қайии умӯри дайну малик буд ба чунон каси мноФст ва мзоиқт кунаду қадар ӯ бишносад ,у миёни маҳал ӯу маҳали касоне ки бадв ташаббуҳ кунанд ва аз шуҷоат бебаҳра бошанд тмииз кунад , чаҳ шуҷоъи азизи алўҷўд буду астҳонт ӯ ба шдоид дар умӯри Маҳмӯд ,у сабр ӯ бар макорау вақойиъ ,у истихфоф ӯ ба чизҳое ки авоми онро бузург шимуранд монанди қатл , сахт зоҳир бошад , на ба макрӯҳӣ ки тадорукаши номумкин буд андўҳгн шавад ва на аз ҳавлӣ ки ногоҳ ҳодис шавад музтариб гардад , ва чун дар хашм шавад хашм ӯ ба миқдори воҷиб буд ва бар касе ки мустаҳаққ аизо бошад ва дар вақте ки лоиқ буд ; ва чун интиқом кашад ҳам бад-ӣни шароит бар интиқоми иқдоми намояд .

و اما افعال کسانی که خویشتن را خبه کنند یا به زهر بکشند یا در چاهی افگنند از خوف فقری، یا از فزع زوال جاهی، یا از مقاسات امری شنیع، بر بددلی حمل کردن لایقتر ازانکه بر شجاعت، چه موجب این افعال طبیعت جبن بود نه طبیعت شجاعت، از جهت آنکه شجاع صبور بود، و بر تحمل شداید قادر، و در هر حال که حادث شود فعلی ازو صادر گردد که مناسب آن حال بود؛ و از این معنی واجب شده است تعظیم کسی که به شجاعت موسوم بود بر کافه عقلا، و حکمت چنان اقتضا کند که پادشاه یا کسی که قیم امور دین و ملک بود به چنان کس منافست و مضایقت کند و قدر او بشناسد، و میان محل او و محل کسانی که بدو تشبه کنند و از شجاعت بی بهره باشند تمییز کند، چه شجاع عزیز الوجود بود و استهانت او به شداید در امور محمود، و صبر او بر مکاره و وقایع، و استخفاف او به چیزهایی که عوام آن را بزرگ شمرند مانند قتل، سخت ظاهر باشد، نه به مکروهی که تدارکش ناممکن بود اندوهگن شود و نه از هولی که ناگاه حادث شود مضطرب گردد، و چون در خشم شود خشم او به مقدار واجب بود و بر کسی که مستحق ایذا باشد و در وقتی که لایق بود؛ و چون انتقام کشد هم بدین شرایط بر انتقام اقدام نماید.

Ва ҳукамо гуфтаанд касе ки дар маъраз интиқомӣ уфтад ва азон мамнӯъ шавад збўлӣ ба нафас ӯ роҳ ёбад ки заволи он ҷуз ба интиқом сӯрат набандаду баъд азон ки ба мурод расида бошад нишотӣ ки дар табиат ӯ мркўз бӯда бошад мъоўдт кунад . Ва ин интиқом агар ба ҳасби шуҷоат буд Маҳмӯд бошаду алои мазмум буд . Ва бисёр касон бӯдаанд ки бар интиқом аз мулкии қоҳир ё хасмии ғолиб иқдом намӯдаанд то нафаси хешро бидон дар варта ҳалок афгандаанд , бе онкии мзртӣ ё нақсоне ба кори он кас роҳ ёфтааст , ва чунин интиқоми ваболи соҳибашу мӯҷиби мазиди злу аҷз ӯ бошад . Пас маълум шуд ки иффату саховату шуҷоат некӯ наёяд ало аз марди ҳаким ;у шароити он тамом нашавад ало ба ҳикмат то ҳар навъе , ба ҷои хеш ва ба вақти хеш ва ба миқдори ҳоҷат ва бар муқтазои маслиҳат , бакор дорад , пас ҳар афифӣу шуҷоъии ҳаким буд ва ҳар ҳакимии афифу шуҷоъ буд .

و حکما گفته اند کسی که در معرض انتقامی افتد و ازان ممنوع شود ذبولی به نفس او راه یابد که زوال آن جز به انتقام صورت نبندد و بعد ازان که به مراد رسیده باشد نشاطی که در طبیعت او مرکوز بوده باشد معاودت کند. و این انتقام اگر به حسب شجاعت بود محمود باشد و الا مذموم بود. و بسیار کسان بوده اند که بر انتقام از ملکی قاهر یا خصمی غالب اقدام نموده اند تا نفس خویش را بدان در ورطه هلاک افگنده اند، بی آنکه مضرتی یا نقصانی به کار آن کس راه یافته است، و چنین انتقام وبال صاحبش و موجب مزید ذل و عجز او باشد. پس معلوم شد که عفت و سخاوت و شجاعت نیکو نیاید الا از مرد حکیم؛ و شرایط آن تمام نشود الا به حکمت تا هر نوعی، به جای خویش و به وقت خویش و به مقدار حاجت و بر مقتضای مصلحت، بکار دارد، پس هر عفیفی و شجاعی حکیم بود و هر حکیمی عفیف و شجاع بود.

Ва ҳамчунин амалии шабиҳ ба адолат содир шавад аз касоне ки адолат дар эшон мавҷӯд набӯду изҳори аъмол удӯл кунанд , аз ҷиҳати риёу самъа то ба всилти он молӣ ё ҷоҳӣ ё чизеи марғӯб ҷазб кунанд , ё ба ҷиҳати ғаразии дигар монанди ончӣ тақдим ёфт дар дигари фазоъил . Ва нишоед ки афъоли амсоли ин тайифаро бо адолат нисбат диҳанд . Аз баҳри онкии одили ҳақиқӣ касе буд ки таъдили қӯтҳои нафсонӣу тақвими афъолу аҳволӣ ки содир шавад аз он қӯтҳо , чунонкии баъзе бар баъзе ғолиб нашавад , ба тақдим расонида бошад , баъд азон дар ончии хориҷи зот ӯ буд монанди муомилоту каромоту ғайри он ҳамин нсқ риоят карда бошад ,у назар ӯ дар умуми авқот бар иқтизои фазилати адолат буд на бар ғаразии дигар , ва ин онгоҳ мтмшӣ шавад ки нафасро ҳиأтии нафсонӣ ки муқтазии адаби куллӣ буд ҳосил омада бошад то афъолу осор ӯ дар силки низом анхрот ёбад .

و همچنین عملی شبیه به عدالت صادر شود از کسانی که عدالت در ایشان موجود نبود و اظهار اعمال عدول کنند، از جهت ریا و سمعه تا به وسیلت آن مالی یا جاهی یا چیزی مرغوب جذب کنند، یا به جهت غرضی دیگر مانند آنچه تقدیم یافت در دیگر فضائل. و نشاید که افعال امثال این طایفه را با عدالت نسبت دهند. از بهر آنکه عادل حقیقی کسی بود که تعدیل قوتهای نفسانی و تقویم افعال و احوالی که صادر شود از آن قوتها، چنانکه بعضی بر بعضی غالب نشود، به تقدیم رسانیده باشد، بعد ازان در آنچه خارج ذات او بود مانند معاملات و کرامات و غیر آن همین نسق رعایت کرده باشد، و نظر او در عموم اوقات بر اقتضای فضیلت عدالت بود نه بر غرضی دیگر، و این آنگاه متمشی شود که نفس را هیأتی نفسانی که مقتضی ادب کلی بود حاصل آمده باشد تا افعال و آثار او در سلک نظام انخراط یابد.

Ва дар дигари фазоъили ҳамин эътибори муҳофизат бояд кард то ҳақоиқи он азончаҳ бидон шабиҳ буд бозшиносад , валлоҳи мулҳами алсўоб .

و در دیگر فضائل همین اعتبار محافظت باید کرد تا حقایق آن ازانچه بدان شبیه بود بازشناسد، والله ملهم الصواب.