Лафзи адолат аз рӯй далолат мнбӣаст аз маънии мусовот ,у таъаққули мусовот бе эътибори ваҳдати мумтанеъ ,у чунонкии ваҳдат ба мартабаи ақсоу дараҷаи аъло аз маротибу мадориҷи камолу шарафи махсӯс ва мумтозаст ,у сарёни осор ӯ аз мабдаи аввал ки воҳид ҳақиқӣ ӯст дар ҷумлагии маъдӯдот монанди файзони анвор вуҷӯдаст аз иллати аввалӣ ки мавҷӯд мутлақ ӯст дар ҷумлагии мавҷӯдот , пас ҳар чаҳ ба ваҳдати наздиктар вуҷӯд ӯ шарифтару бад-ӣни сабаб дар насаби ҳеҷ нисбати шарифтар аз нисбат мусовот нест , чунонкӣ дар илми мусиқии муқарар шудааст ; ва дар фазойили ҳеҷ фазилати комилтар аз фазилат адолат нест , чунонкӣ дар саноати ахлоқ маълум мешавад ; чаҳ васати ҳақиқии адолати рост ва ҳар чаҳ ҷуз ӯст ба нисбат бо ӯ атрофанду марҷаъи ҳама бо ӯ ,у чунонкии ваҳдати муқтазии шарафи бали мӯҷиби сабот ва қавом мавҷӯдотаст касрати муқтазии хисосати бали мстдъии фасоду бутлон мавҷӯдотаст ,у эътидоли зилл ваҳдатаст ки самти қиллату касрату нуқсону зиёдат аз асноф мтбоин баргирад ва ба ҳаляти ваҳдати онро аз ҳазизи нуқсону разилти фасод бо авҷи камолу фазилати саботи расонад , ва агар эътидол набӯдӣ доираи вуҷӯд бо ҳам нараседӣ , чаҳ таваллуди маволеди салоса аз аносири арбаъа машрӯтаст ба имтизоҷоти муътадил .

لفظ عدالت از روی دلالت منبی است از معنی مساوات، و تعقل مساوات بی اعتبار وحدت ممتنع، و چنانکه وحدت به مرتبه اقصی و درجه اعلی از مراتب و مدارج کمال و شرف مخصوص و ممتاز است، و سریان آثار او از مبدأ اول که واحد حقیقی اوست در جملگی معدودات مانند فیضان انوار وجود است از علت اولی که موجود مطلق اوست در جملگی موجودات، پس هر چه به وحدت نزدیکتر وجود او شریفتر و بدین سبب در نسب هیچ نسبت شریف تر از نسبت مساوات نیست، چنانکه در علم موسیقی مقرر شده است؛ و در فضایل هیچ فضیلت کاملتر از فضیلت عدالت نیست، چنانکه در صناعت اخلاق معلوم می شود؛ چه وسط حقیقی عدالت راست و هر چه جز اوست به نسبت با او اطراف اند و مرجع همه با او، و چنانکه وحدت مقتضی شرف بل موجب ثبات و قوام موجوداتست کثرت مقتضی خساست بل مستدعی فساد و بطلان موجودات است، و اعتدال ظل وحدت است که سمت قلت و کثرت و نقصان و زیادت از اصناف متباین برگیرد و به حلیت وحدت آن را از حضیض نقصان و رذیلت فساد با اوج کمال و فضیلت ثبات رساند، و اگر اعتدال نبودی دایره وجود با هم نرسیدی، چه تولد موالید ثلاثه از عناصر اربعه مشروط است به امتزاجات معتدل.

Ва фии алҷмлаҳи сухан дар ин боб бисёрасту муъадӣ ба итноб , аввалии онкӣ бо сар мақсӯд шавем ва гӯйем : адолату мусовоти муқтазии низом мухталифотанд ,у чунонкӣ дар мусиқӣ , ҳар нисбат ки на нисбати мусовот буд ба ваҷҳе аз вуҷӯҳи инҳилоли роҷеъ бо нисбат мусовот шавад ,у ало аз ҳади таносуб хориҷ уфтад , дар дигари умӯр ҳар чаҳ онро Низомӣ буд ба ваҷҳе аз вуҷӯҳ , адолати дарави мавҷӯд буд ,у алои марҷаъи он бо фасод ва ихтилол бошад .

و فی الجمله سخن در این باب بسیار است و مؤدی به اطناب، اولی آنکه با سر مقصود شویم و گوییم: عدالت و مساوات مقتضی نظام مختلفات اند، و چنانکه در موسیقی، هر نسبت که نه نسبت مساوات بود به وجهی از وجوه انحلال راجع با نسبت مساوات شود، و الا از حد تناسب خارج افتد، در دیگر امور هر چه آن را نظامی بود به وجهی از وجوه، عدالت درو موجود بود، و الا مرجع آن با فساد و اختلال باشد.

Беонаш : нисбати мусовот ба айнҳо онҷо буд ки ммослт , ки иборатаст аз ваҳдат дар ҷавҳар ё каммият , ҳосил буд ,у онҷо ки ммослти мафқуд буд мусовоти чунон буд ки гӯйии нисбати аввал бо дувум чун нисбати дувум бо сим ё чун нисбати сим бо чаҳорумаст ,у аввалро нисбат муттасила гӯйанду дувумро нисбати мунфасила , ва дар анвоъи мунтасабот бар вуҷӯҳи мухталиф бакор доранд , монанди нисбати ададӣу нисбати ҳандасӣу нисбати таълӣфӣу дигари насаб , чунонкӣ дар улӯм баён кардаанд .

بیانش: نسبت مساوات به عینها آنجا بود که مماثلت، که عبارتست از وحدت در جوهر یا کمیت، حاصل بود، و آنجا که مماثلت مفقود بود مساوات چنان بود که گویی نسبت اول با دوم چون نسبت دوم با سیم یا چون نسبت سیم با چهارم است، و اول را نسبت متصله گویند و دوم را نسبت منفصله، و در انواع منتسبات بر وجوه مختلف بکار دارند، مانند نسبت عددی و نسبت هندسی و نسبت تألیفی و دیگر نسب، چنانکه در علوم بیان کرده اند.

Ва қудаморо дар таъзими амри нисбату истихроҷи улӯми шариф ба тавассути он мболғтӣ азимаст . Пас чун эътибор адолат кунанд дар умӯрӣ ки муқтазии низоми маишат буду иродатро дарон мадхалӣ бошад « ва » он се навъ буд : яке ончии таъаллуқ ба қисмати амвол ва каромот дорад ,у дувуми ончии таъаллуқ ба қисмати муомилот ва мъоўзот дорад ,у сими ончии таъаллуқ ба қисмат умӯрӣ дорад ки таъаддиро дарон мадхалӣ буд чун тأдиботу сёсот .

و قدما را در تعظیم امر نسبت و استخراج علوم شریف به توسط آن مبالغتی عظیم است. پس چون اعتبار عدالت کنند در اموری که مقتضی نظام معیشت بود و ارادت را دران مدخلی باشد « و » آن سه نوع بود: یکی آنچه تعلق به قسمت اموال و کرامات دارد، و دوم آنچه تعلق به قسمت معاملات و معاوضات دارد، و سیم آنچه تعلق به قسمت اموری دارد که تعدی را دران مدخلی بود چون تأدیبات و سیاسات.

Аммо дар қисм аввал гӯйанд : чун нисбати ин шахс бо ин каромат ё бо ин мол монанди нисбат касеаст ки дар мисли ртбт ӯ буд бо кароматӣу молӣ монанди қист ӯ , пас ин каромат ва ин мол ҳақ ӯст ва ӯро мусаллам бояд дошт , ва агар зиёдату нақсоне буд талофӣ фармуд , ва ин нисбат шабиҳаст ба мунфасила .

اما در قسم اول گویند: چون نسبت این شخص با این کرامت یا با این مال مانند نسبت کسی است که در مثل رتبت او بود با کرامتی و مالی مانند قسط او، پس این کرامت و این مال حق اوست و او را مسلم باید داشت، و اگر زیادت و نقصانی بود تلافی فرمود، و این نسبت شبیه است به منفصله.

Ва аммо дар қисми дувуми гоҳ буд ки нисбати шабиҳ ба мунфасила уфтаду гоҳ буд ки шабиҳ ба муттасила уфтад . Мунфасила чунонкӣ гӯйанд : нисбати ин бзоз бо ин ҷома чун нисбати ин наҷҷор бо ин курсӣаст , пас дар муовиза ҳайфӣ нест ;у муттасила чунонкӣ гӯйанд : нисбати ин ҷома бо ин зар чун нисбати ин зар бо ин курсӣаст пас дар муовизаи ҷомау курсӣ ҳайфӣ нест . Ва аммо дар қисми сими нисбати шабиҳ ба нисбат ҳандасӣ уфтад чунонкӣ гӯйанд : нисбати ин шахс бо ртбти хеш чун нисбати шахсе дигараст бо ртбти хеш , пас ӯ агар ибтол тасовӣ кунад ба ҳайфӣ ё зарарӣ ки ба дигари шахси расонади ҳайфӣ ё зарарии муқобили он ба ӯ бояд расонид то адолату ткоФӣ бо ҳол аввал шавад .

و اما در قسم دوم گاه بود که نسبت شبیه به منفصله افتد و گاه بود که شبیه به متصله افتد. منفصله چنانکه گویند: نسبت این بزاز با این جامه چون نسبت این نجار با این کرسی است، پس در معاوضه حیفی نیست؛ و متصله چنانکه گویند: نسبت این جامه با این زر چون نسبت این زر با این کرسی است پس در معاوضه جامه و کرسی حیفی نیست. و اما در قسم سیم نسبت شبیه به نسبت هندسی افتد چنانکه گویند: نسبت این شخص با رتبت خویش چون نسبت شخصی دیگر است با رتبت خویش، پس او اگر ابطال تساوی کند به حیفی یا ضرری که به دیگر شخص رساند حیفی یا ضرری مقابل آن به او باید رسانید تا عدالت و تکافی با حال اول شود.

Ва одил касе буд ки муносибат ва мусовот медиҳад чизҳои номутаносибу номутасовиро , Маслан агар хаттии мустақӣм ба ду қисмат мухталиф кунанд ва хоҳанд ки бо ҳад мусовот баранд ҳроинаҳи миқдорӣ аз зояд нуқсон бояд кард ва бар ноқис зиёдат кард то тасовӣ ҳосил ояду қиллату касрату нуқсону зиёдат мунтафӣ гардад , ва ин касеро муяссар шавад ки бар табиати васат воқиф бошад то рад атроф кунад бо ӯ , ва ҳамчунин дар хуфту сиқлу рбҳу хусрону дигари инҳирофот . Пас агар дар хуфту сиқли чизе бар хафиф наад ва аз сақил бардорад ткоФӣ ҳосил ояд , ва агар мткоФӣ бошанд ки аз як тараф нуқсон кунад хафиф шавад , ва чун дар дигари тараф зиёдат кунад сақил гардад , ва дар рбҳу хусрон агар камтар аз ҳақ баргирад дар хусрон уфтад ва агар зиёдат гирад дар рбҳ . Ва таъйинкунанда аўсот дар ҳар чизе , то ба маърифати он ради чизҳо бо эътидоли сӯрати бандад , номӯс илоҳӣ бошад . Пас бҳқиқти возеъи тасовӣу адолати номӯс илоҳӣаст , чаҳ манба ваҳдат ӯст , таъолии зикра .

و عادل کسی بود که مناسبت و مساوات می دهد چیزهای نامتناسب و نامتساوی را، مثلا اگر خطی مستقیم به دو قسمت مختلف کنند و خواهند که با حد مساوات برند هراینه مقداری از زاید نقصان باید کرد و بر ناقص زیادت کرد تا تساوی حاصل آید و قلت و کثرت و نقصان و زیادت منتفی گردد، و این کسی را میسر شود که بر طبیعت وسط واقف باشد تا رد اطراف کند با او، و همچنین در خفت و ثقل و ربح و خسران و دیگر انحرافات. پس اگر در خفت و ثقل چیزی بر خفیف نهد و از ثقیل بردارد تکافی حاصل آید، و اگر متکافی باشند که از یک طرف نقصان کند خفیف شود، و چون در دیگر طرف زیادت کند ثقیل گردد، و در ربح و خسران اگر کمتر از حق برگیرد در خسران افتد و اگر زیادت گیرد در ربح. و تعیین کننده اوساط در هر چیزی، تا به معرفت آن رد چیزها با اعتدال صورت بندد، ناموس الهی باشد. پس بحقیقت واضع تساوی و عدالت ناموس الهی است، چه منبع وحدت اوست، تعالی ذکره.

Ва чун мардуми маданӣ биттабъасту маишат ӯ ҷуз ба таъовуни мумкин на , чунонкии баъди азин ба шарҳ тар гуфта ояд ,у таъовуни мавқуф буд бронкаҳи баъзе хизмат баъзе кунанд , ва аз баъзе бустонанд ва ба баъзе диҳанд то мукофоту мусовоту муносибат муртафаъ нашавад ; чаҳ наҷҷор чун амали худ ба саббоғ диҳаду саббоғи амали худ ба ӯ , ткоФии ҳосил буд , ва тавонад буд ки амали наҷҷор аз амали саббоғи бештар буд ё беҳтару баракс , пас бзрўрт ба мутавасситӣу муқаввимӣ эҳтиёҷ афтод , ва он динораст , пас динори одил ва мутавасситаст миёни халқ , локини одилии сомиту эҳтиёҷ ба одилии нотиқи боқӣ , то агар истиқомати мтъоўзон ба динор ки сомитаст ҳосил наёяд аз одили нотиқ истионат талабанд , ва ӯ аъонт динор кунад то низому истиқомати билфеъл мавҷӯд шавад ,у нотиқ инсонаст . Пас , аз ин рӯй ба ҳокимӣ ҳоҷат афтод ва аз ин мубоҳиса маълум шуд ки ҳифзи адолат дар миёни халқ бе ин се чиз сӯрат набандад , яъне номӯси илоҳӣу ҳокими инсонӣу динор .

و چون مردم مدنی بالطبع است و معیشت او جز به تعاون ممکن نه، چنانکه بعد ازین به شرح تر گفته آید، و تعاون موقوف بود برانکه بعضی خدمت بعضی کنند، و از بعضی بستانند و به بعضی دهند تا مکافات و مساوات و مناسبت مرتفع نشود؛ چه نجار چون عمل خود به صباغ دهد و صباغ عمل خود به او، تکافی حاصل بود، و تواند بود که عمل نجار از عمل صباغ بیشتر بود یا بهتر و برعکس، پس بضرورت به متوسطی و مقومی احتیاج افتاد، و آن دینار است، پس دینار عادل و متوسط است میان خلق، لکن عادلی صامت و احتیاج به عادلی ناطق باقی، تا اگر استقامت متعاوضان به دینار که صامت است حاصل نیاید از عادل ناطق استعانت طلبند، و او اعانت دینار کند تا نظام و استقامت بالفعل موجود شود، و ناطق انسان است. پس، از این روی به حاکمی حاجت افتاد و از این مباحثه معلوم شد که حفظ عدالت در میان خلق بی این سه چیز صورت نبندد، یعنی ناموس الهی و حاکم انسانی و دینار.

Ва арстотолис гуфтааст : динори номӯсӣ одиласту маънӣ « номӯс » дар луғат ӯ тадбиру сиёсат буду ончӣ бад-ӣн монад ва аз ин ҷиҳати шариъатро номӯс илоҳӣ хонанд ва дар китоб ниқўмохё гуфтааст : номӯси Акбари ман ъндоллаҳ тавонад буд ,у номӯси дувум аз қабл номӯси Акбар ,у номӯси сими динор буд пас номӯси худои муқтадоӣ навомис бошад ,у номӯси дувуми ҳоким буд ва ӯро иқтидо ба номӯси илоҳӣ бояд кард ,у номӯси сим иқтидо кунад ба номӯси дувум . Ва дар нтзили қуръони ҳамин маънӣ бъинаҳ ёфта мешавад онҷо ки фармӯдааст :у أнзлнои мъҳми алкитобу алмизони лиқўми анноси болқсту أнзлнои алҳдиди фӣаи бأси шадиду манофеи ллнос , алоиаҳ .

و ارسطاطالیس گفته است: دینار ناموسی عادل است و معنی « ناموس » در لغت او تدبیر و سیاست بود و آنچه بدین ماند و از این جهت شریعت را ناموس الهی خوانند و در کتاب نیقوماخیا گفته است: ناموس اکبر من عندالله تواند بود، و ناموس دوم از قبل ناموس اکبر، و ناموس سیم دینار بود پس ناموس خدای مقتدای نوامیس باشد، و ناموس دوم حاکم بود و او را اقتدا به ناموس الهی باید کرد، و ناموس سیم اقتدا کند به ناموس دوم. و در نتزیل قرآن همین معنی بعینه یافته می شود آنجا که فرموده است: و أنزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط و أنزلنا الحدید فیه بأس شدید و منافع للناس، الایه.

Ва ба динор ки мусовотдиҳанда мхтлФотсти эҳтиёҷ аз он сабаб афтод ки агар тақвими мухталифот ба асмон мухталифа набӯдӣ мушорикату мъомлту вуҷӯҳи أхзу эътои муқаддар ва манзум нагаштӣ , аммо чун динор аз баъзе бакоҳад ва дар баъзе афзоед эътидол ҳосил ояд ,у муомилаи фалоҳ бо наҷҷор мутасовӣ шавад , ва ин он адли маданӣ буд ки гуфтаанд иморати дунё ба адл маданӣасту харобии дунё ба ҷаври маданӣ . Ва бисёр бошад ки амалии андак бо амалҳои бисёр мутасовӣ бошад , монанди назари муҳандис ки дар муқобили ранҷҳо ва машаққатҳои коркунон бисёр уфтад , ва монанди тадбири соҳиби лашкар ки дар муқобили муҳорибати муборизон бишмор уфтад ; ва ба изои одили ҷоӣр буд ва он касе бошад ки ибтол тасовӣ кунад .

و به دینار که مساوات دهنده مختلفاتست احتیاج از آن سبب افتاد که اگر تقویم مختلفات به اثمان مختلفه نبودی مشارکت و معاملت و وجوه أخذ و اعطا مقدر و منظوم نگشتی، اما چون دینار از بعضی بکاهد و در بعضی افزاید اعتدال حاصل آید، و معامله فلاح با نجار متساوی شود، و این آن عدل مدنی بود که گفته اند عمارت دنیا به عدل مدنی است و خرابی دنیا به جور مدنی. و بسیار باشد که عملی اندک با عملهای بسیار متساوی باشد، مانند نظر مهندس که در مقابل رنجها و مشقتهای کارکنان بسیار افتد، و مانند تدبیر صاحب لشکر که در مقابل محاربت مبارزان بیشمار افتد؛ و به ازای عادل جائر بود و آن کسی باشد که ابطال تساوی کند.

Ва бар минволи сухани арстотолису қавоиди гузаштаи ҷоӣри се навъ буд : аввали ҷоӣри аъзам ва он касе буд ки номӯси илоҳиро мнқод набошад ,у дувуми ҷоӣри аўст ва он касе буд ки ҳокимро мтоўът накунад ,у сими ҷоӣри Асғар ва он касе буд ки бар ҳукм динор наравад ;у фасодӣ ки аз ҷаври ин мартаба ҳосил ояд ғасбу нҳби амволу анвоъи дуздӣ ва хиёнат бошад ,у фасодӣ ки аз ҷаври ду мартаба дигар бошад азимтар аз ин фасодҳо буд .

و بر منوال سخن ارسطاطالیس و قواعد گذشته جائر سه نوع بود: اول جائر اعظم و آن کسی بود که ناموس الهی را منقاد نباشد، و دوم جائر اوسط و آن کسی بود که حاکم را مطاوعت نکند، و سیم جائر اصغر و آن کسی بود که بر حکم دینار نرود؛ و فسادی که از جور این مرتبه حاصل آید غصب و نهب اموال و انواع دزدی و خیانت باشد، و فسادی که از جور دو مرتبه دیگر باشد عظیم تر از این فسادها بود.

Ва арстотолис гуфтааст касе ки ба номӯс мутамассик бошад амал ба табиат мусовот кунад ,у иктисоби хайру саодат аз вуҷӯҳи адолату номӯси илоҳии ҷуз ба Маҳмӯд нафармоед , чаҳ аз қабл худоӣ , таъолӣ , ҷузи ҷамил содир нашаваду амри номӯс ба хайр буд ва ба чизҳое ки муъадӣ ба саодат бошад , ва наҳй ӯ аз фасодҳои баданӣ буд , пас ба шуҷоат фармоед ҳифзи тартиб дар масофи ҷиҳод , ва ба иффат фармоед ҳифзи фурӯҷ аз ношоистҳо , ва аз фисқу ифтироу шатм ва бдгФтн боздорад ,у фии алҷмлаҳ бар фазилат ҳс кунад ва аз разилти манъ . Ва одили истеъмол адолат кунад аввал дар зоти хеш , пас дар шуракои хеш аз аҳли Мадина . Пас гуфтааст адолат ҷузвӣ набӯд аз фазилат , балки ҳамаи фазилат буд бأсрҳо ,у ҷавр ки зид ӯст ҷузвӣ набӯд аз разилт балки ҳамаи разилт буд бأсрҳо , влкни баъзе анвоъи ҷавр аз баъзе зоҳиртар буд , Маслан ончӣ дар байъу шроу кФолот ва ориятҳо уфтад зоҳиртар буд ба наздики аҳли мдн аз дуздӣҳоу фуҷуру қёдту мходъти ммолику гувоҳии дурӯғ , ва ин синф ба ҷафо наздиктар уфтад ; ва баъзе бошад ки ба тғлби наздиктар буд монанди тъзиб ба қуюду ағлолу ончии ҷории маҷрои он буд .

و ارسطاطالیس گفته است کسی که به ناموس متمسک باشد عمل به طبیعت مساوات کند، و اکتساب خیر و سعادت از وجوه عدالت و ناموس الهی جز به محمود نفرماید، چه از قبل خدای، تعالی، جز جمیل صادر نشود و امر ناموس به خیر بود و به چیزهایی که مؤدی به سعادت باشد، و نهی او از فسادهای بدنی بود، پس به شجاعت فرماید حفظ ترتیب در مصاف جهاد، و به عفت فرماید حفظ فروج از ناشایستها، و از فسق و افترا و شتم و بدگفتن بازدارد، و فی الجمله بر فضیلت حث کند و از رذیلت منع. و عادل استعمال عدالت کند اول در ذات خویش، پس در شرکای خویش از اهل مدینه. پس گفته است عدالت جزوی نبود از فضیلت، بلکه همه فضیلت بود بأسرها، و جور که ضد اوست جزوی نبود از رذیلت بلکه همه رذیلت بود بأسرها، ولکن بعضی انواع جور از بعضی ظاهرتر بود، مثلا آنچه در بیع و شرا و کفالات و عاریتها افتد ظاهرتر بود به نزدیک اهل مدن از دزدیها و فجور و قیادت و مخادعت ممالیک و گواهی دروغ، و این صنف به جفا نزدیکتر افتد؛ و بعضی باشد که به تغلب نزدیکتر بود مانند تعذیب به قیود و اغلال و آنچه جاری مجرای آن بود.

Ва аммо одили ҳоким ба сӯят бошад ки рафъу ибтоли ин фасодҳо кунаду Халифаи номӯси илоҳӣ буд дар ҳифзи мусовот , пас хештанро аз хайроти бештар аз дигарон надиҳад ва аз шарӯри камтар . Ва аз ӣнҷо гуфтаанд : алхлоФаҳи ттҳр . Баъд азон гуфтааст : авоми мартабаи ҳукӯмат касеро донанд ки ба шарафи ҷинсу насаби машҳур буд ё касеро ки ба ясор бисёр мстзҳр бошад . Ва аҳли ақлу тмиизи ҳикмату фазилатро аз шароити истеъдоди ин манзалат шиносанд , чаҳ ин ду фазилати сабаби рёсоту сиёдати ҳақиқӣ буду мураттаби мартаба ҳар яке дар дараҷаи хеш .

و اما عادل حاکم به سویت باشد که رفع و ابطال این فسادها کند و خلیفه ناموس الهی بود در حفظ مساوات، پس خویشتن را از خیرات بیشتر از دیگران ندهد و از شرور کمتر. و از اینجا گفته اند: الخلافه تطهر. بعد ازان گفته است: عوام مرتبه حکومت کسی را دانند که به شرف جنس و نسب مشهور بود یا کسی را که به یسار بسیار مستظهر باشد. و اهل عقل و تمییز حکمت و فضیلت را از شرایط استعداد این منزلت شناسند، چه این دو فضیلت سبب ریاسات و سیادت حقیقی بود و مرتب مرتبه هر یکی در درجه خویش.

Ва асбоби ҷумлагии аснофи музирот маҳсӯраст дар чаҳор навъ : аввали шаҳват ,у рдоءти тобеъ он уфтад ,у дувуми шарорат ,у ҷаври тобеъ он уфтад ,у сими хато ,у ҳузни тобеъ он уфтад ,у чаҳоруми шқо ,у ҳайрати муқорини мазаллату андӯҳи тобеъ он уфтад . Аммо шаҳват чун боис шавад бар азрор ба ғайр , мардумро дар он азрори алтзозӣу эсорӣ сӯрат науфтад магари онкӣ чун дар тариқи тўсл ба мштҳии воқеъ шуда бошад болърз ба он ризо диҳад ,у гоҳ буд ки кроҳити он азрор , ва тأлм бидон , эҳсос кунад ,у маъаи злки қӯти шаҳват бар иртикоби он макрӯҳ ҳамл кунад . Ва аммо шарир ки тааммуди азрор ғайр кунад бар сиблат эсор кунад ва азон алтзоз ёбад , монанди касе ки ғмз ва съоит кунад ба наздики зулма то ба тавассут ӯ неъмат ғайриӣ азолт кунад бе онкии манфиатӣ ба ӯ расад , локин ӯро дар макрӯҳӣ ки ба он кас расад лиззатӣ ҳосил ояд бар ваҷҳи тшФӣ , аз ҳасад ё сабабии дигар .

و اسباب جملگی اصناف مضرات محصور است در چهار نوع: اول شهوت، و رداءت تابع آن افتد، و دوم شرارت، و جور تابع آن افتد، و سیم خطا، و حزن تابع آن افتد، و چهارم شقا، و حیرت مقارن مذلت و اندوه تابع آن افتد. اما شهوت چون باعث شود بر اضرار به غیر، مردم را در آن اضرار التذاذی و ایثاری صورت نیفتد مگر آنکه چون در طریق توصل به مشتهی واقع شده باشد بالعرض به آن رضا دهد، و گاه بود که کراهیت آن اضرار، و تألم بدان، احساس کند، و مع ذلک قوت شهوت بر ارتکاب آن مکروه حمل کند. و اما شریر که تعمد اضرار غیر کند بر سبیل ایثار کند و ازان التذاذ یابد، مانند کسی که غمز و سعایت کند به نزدیک ظلمه تا به توسط او نعمت غیری ازالت کند بی آنکه منفعتی به او رسد، لکن او را در مکروهی که به آن کس رسد لذتی حاصل آید بر وجه تشفی، از حسد یا سببی دیگر.

Ва аммо хато , чун сабаби азрор ғайр шавад на аз ваҷҳи қасду эсор буд ва на муқтазои алтзоз , балки қасд ба феълии дигар буд ки он феъл муъадӣ шавад ба зарар , монанди тирӣ ки на ба қасд бар шахсе ояд ,у ҳроинаҳи ҳузнӣу андӯҳии тобеъи ин ҳолат буд . Ва аммо шқо ,у мабдаи феъли дарави сабабӣ хориҷ бошад аз зоти соҳибаш ва ӯро дарон ихтиёрӣу қасдӣ на , монанди онкии осеби садамаи сутурӣ риёзат ноёфта ки шахсе бар нишаста буд ба касе расад ки он шахсро дарави дил бастагӣ бошад ва ӯро ҳалок кунад , ва чунин шахсеи шқӣу марҳӯм буд ва дар он воқеаи ғирмлўм ; ва аммо касе ки ба сабаби мастӣ ё хашм ё ғайрат бар қабеҳии иқдоми намояди уқубату итоби азу соқит нашавад , чаҳ мабдаи он афъол яъне тановули мускиру инқиёди қӯти ғазабӣу шҳўӣ , ки судӯри қабеҳ ба табаъияти он лозим омад , ба иродату ихтиёр ӯ бӯдааст .

و اما خطا، چون سبب اضرار غیر شود نه از وجه قصد و ایثار بود و نه مقتضای التذاذ، بلکه قصد به فعلی دیگر بود که آن فعل مؤدی شود به ضرر، مانند تیری که نه به قصد بر شخصی آید، و هراینه حزنی و اندوهی تابع این حالت بود. و اما شقا، و مبدأ فعل درو سببی خارج باشد از ذات صاحبش و او را دران اختیاری و قصدی نه، مانند آنکه آسیب صدمه ستوری ریاضت نایافته که شخصی بر نشسته بود به کسی رسد که آن شخص را درو دل بستگی باشد و او را هلاک کند، و چنین شخصی شقی و مرحوم بود و در آن واقعه غیرملوم؛ و اما کسی که به سبب مستی یا خشم یا غیرت بر قبیحی اقدام نماید عقوبت و عتاب ازو ساقط نشود، چه مبدأ آن افعال یعنی تناول مسکر و انقیاد قوت غضبی و شهوی، که صدور قبیح به تبعیت آن لازم آمد، به ارادت و اختیار او بوده است.

Инаст шарҳи адолату асбоби он . Ва аммо ақсомаш дар афъол , гӯйем : ҳакими аввали адолатро ба се қисм кардааст : яке ончии мардумро бидон қиём бояд намӯд аз ҳақи ҳақ , таъолӣ , ки воҳб хайротасту мФизи каромот . Бали сабаби вуҷӯд ва ҳар неъмат ки тобеъ вуҷӯд аст ӯст ,у адолати чунон иқтизо кунад ки банда ба қадари тоқат дар умӯрӣ ки миён ӯу маъбуд ӯ бошад тариқи афзал мслўк дорад , ва дар риояти шароити вуҷуби мҷҳўд базл кунад ;у дувуми ончии мардумро бидон қиём бояд намӯд аз ҳуқуқи абнои ҷинсу таъзими руасоу адои амоноту инсоф дар муомилот ;у сим ончӣ бидон қиём бояд намӯд аз адои ҳуқуқи аслоф монанди қазои диўну анФози васоёии эшон ва ончӣ бидон монад .

اینست شرح عدالت و اسباب آن. و اما اقسامش در افعال، گوییم: حکیم اول عدالت را به سه قسم کرده است: یکی آنچه مردم را بدان قیام باید نمود از حق حق، تعالی، که واهب خیرات است و مفیض کرامات. بل سبب وجود و هر نعمت که تابع وجود است اوست، و عدالت چنان اقتضا کند که بنده به قدر طاقت در اموری که میان او و معبود او باشد طریق افضل مسلوک دارد، و در رعایت شرایط وجوب مجهود بذل کند؛ و دوم آنچه مردم را بدان قیام باید نمود از حقوق ابنای جنس و تعظیم رؤسا و ادای امانات و انصاف در معاملات؛ و سیم آنچه بدان قیام باید نمود از ادای حقوق اسلاف مانند قضای دیون و انفاذ وصایای ایشان و آنچه بدان ماند.

То ӣнҷои маънии сухан ҳакимаст . Ва таҳқиқи ин сухан дар баёни вуҷуби адои ҳақи худоӣ , ҷли ҷалола , онаст ки чун шритти адолат май бояд ки дар ахзу эътои амволу каромоту ғайри он зоҳир бошад пас бояд ки ба изои ончӣ ба мо мерасад аз ътёти холиқ , ъзосмаҳ ,у нъми номутаноҳӣ ӯ ҳақии собит буд ки ба навъе аз анвоъи қудрат дар адои он ҳақ базл кунанд , чаҳ агар касе ба андаки мояи анъомӣ махсӯс шавад аз ғайриӣ , ва онро муҷозотӣ накунад ба ваҷҳе , ба всмти ҷавр мансӯб бошад . ФкиФ агар ба атоҳои номутаноҳӣ ва неъматҳои беандоза тахсӣс ёфта бошад ,у баъд азон бар тавотуру таволӣ ба лўоҳқи Аёдии лаҳзаи Флҳзаҳи онро мададӣ мерасад , ва ӯ дар муқобил ба андешаи шукри неъматӣ ё қиём ба ҳақӣ ё адои маърӯфӣ машғӯл нашавад ; лобл ки сирати адолати чунон иқтизо кунад ки ҷаду иҷтиҳод бар муҷозоту мукофот мқсўр дорад ва дар эҳмолу тақсири хештанро номаъзӯри шиносад , чаҳ бмсл агар подшоҳии одил фозил бошад ки аз осори сиёсат ӯ масолику мамолики эмин ва маъмур гардаду адл ӯ дар офоқу ақтори зоҳиру машҳур , ва дар ҳимояти ҳариму зб аз байзаи малику манъи абнои ҷинс аз зулм бар якдигар ,у тамҳиди асбоби масолеҳи маошу маъоди халқ , ҳеҷ дақиқаи мӯҳмал ва мухтал нагузорад , то ҳам хайр ӯ умуми раоёу зери дастонро шомил буд ва , ҳам эҳсон ӯ ба ҳар як аз ақўёу зуъафои алӣ алхусус восил ,у истеҳқоқи онкӣ ҳар якро аз аҳли мамлакат ӯ алии ҳада ба навъе аз мукофоти қиём бояд намӯд ки тқоъд азон мстдъии атсоФ буд ба самти ҷавр ӯро ҳосил ; ва ҳар чанд , ба сабаби истиғноӣ ӯ аз саноеъи раият , мукофоти эшон ҷуз ба ихлоси дуоу нашри саноу зикри маноқибу мосру шарҳи масоъӣу мафохиру шукри ҷамилу муҳаббати софӣу базли тоъату насиҳату тарки мухолифат дар сару ълониту саъй дар итмоми сират ӯ ба қадари тоқату андозаи иститоату иқтидо ба ӯ дар тадбири манзилу тартиби аҳлу ъширт , ки нисбат ӯ бо эшон чун нисбат малик бошад бо малик , натавонад буд , иғмози эшон аз иқомати ин маросиму қиёми бад-ӣни шароит , бо қудрату ихтиёр , ҷузи зулму ҷаври ҳақиқӣу инҳироф аз сунан адолат набӯд ; чаҳ ахз беэъто аз қонӯни инсоф хориҷ уфтад ,у чндонкаҳи аФодти неъмату аФозти маърӯфи бештар , ҷӯрӣ ки дар муқобил он бошад фоҳиштар ; чаҳ зулм агар чанд қибҳаст дар нафаси худ , аммо баъзе аз баъзе қабеҳ тар бошад , чунонкии азолти неъматӣ аз азолти неъматӣу инкори ҳақӣ аз инкори ҳақии шанеътар буд .

تا اینجا معنی سخن حکیم است. و تحقیق این سخن در بیان وجوب ادای حق خدای، جل جلاله، آنست که چون شریطت عدالت می باید که در اخذ و اعطای اموال و کرامات و غیر آن ظاهر باشد پس باید که به ازای آنچه به ما می رسد از عطیات خالق، عزاسمه، و نعم نامتناهی او حقی ثابت بود که به نوعی از انواع قدرت در ادای آن حق بذل کنند، چه اگر کسی به اندک مایه انعامی مخصوص شود از غیری، و آن را مجازاتی نکند به وجهی، به وصمت جور منسوب باشد. فکیف اگر به عطاهای نامتناهی و نعمتهای بی اندازه تخصیص یافته باشد، و بعد ازان بر تواتر و توالی به لواحق ایادی لحظه فلحظه آن را مددی می رسد، و او در مقابل به اندیشه شکر نعمتی یا قیام به حقی یا ادای معروفی مشغول نشود؛ لابل که سیرت عدالت چنان اقتضا کند که جد و اجتهاد بر مجازات و مکافات مقصور دارد و در اهمال و تقصیر خویشتن را نامعذور شناسد، چه بمثل اگر پادشاهی عادل فاضل باشد که از آثار سیاست او مسالک و ممالک ایمن و معمور گردد و عدل او در آفاق و اقطار ظاهر و مشهور، و در حمایت حریم و ذب از بیضه ملک و منع ابنای جنس از ظلم بر یکدیگر، و تمهید اسباب مصالح معاش و معاد خلق، هیچ دقیقه مهمل و مختل نگذارد، تا هم خیر او عموم رعایا و زیر دستان را شامل بود و، هم احسان او به هر یک از اقویا و ضعفا علی الخصوص واصل، و استحقاق آنکه هر یک را از اهل مملکت او علی حده به نوعی از مکافات قیام باید نمود که تقاعد ازان مستدعی اتصاف بود به سمت جور او را حاصل؛ و هر چند، به سبب استغنای او از صنایع رعیت، مکافات ایشان جز به اخلاص دعا و نشر ثنا و ذکر مناقب و مآثر و شرح مساعی و مفاخر و شکر جمیل و محبت صافی و بذل طاعت و نصیحت و ترک مخالفت در سر و علانیت و سعی در اتمام سیرت او به قدر طاقت و اندازه استطاعت و اقتدا به او در تدبیر منزل و ترتیب اهل و عشیرت، که نسبت او با ایشان چون نسبت ملک باشد با ملک، نتواند بود، اغماض ایشان از اقامت این مراسم و قیام بدین شرایط، با قدرت و اختیار، جز ظلم و جور حقیقی و انحراف از سنن عدالت نبود؛ چه اخذ بی اعطا از قانون انصاف خارج افتد، و چندانکه افادت نعمت و افاضت معروف بیشتر، جوری که در مقابل آن باشد فاحش تر؛ چه ظلم اگر چند قیبح است در نفس خود، اما بعضی از بعضی قبیح تر باشد، چنانکه ازالت نعمتی از ازالت نعمتی و انکار حقی از انکار حقی شنیع تر بود.

Ва чун қубҳи тақсир дар мукофоти ҳуқуқи мулӯку руасо ба базли тоъату шукру муҳаббату саъии солеҳ то ин ғоят маълум аст бингар ки дар қиём ба ҳуқуқи молики алмалики бҳқиқт , ки ҳар соъати бал ҳар лаҳзаи чандон нъму Аёдии номутаноҳӣ аз файзи ҷӯад ӯ ба нуфусу аҷсом мо мерасад ки дар ҳад ъаду ҳиз ҳаср натавон оварад эҳмолу тқоъд то чаҳ ғояти мазмум ва мункир тавонад буд .

و چون قبح تقصیر در مکافات حقوق ملوک و رؤسا به بذل طاعت و شکر و محبت و سعی صالح تا این غایت معلوم است بنگر که در قیام به حقوق مالک الملک بحقیقت، که هر ساعت بل هر لحظه چندان نعم و ایادی نامتناهی از فیض جود او به نفوس و اجسام ما می رسد که در حد عد و حیز حصر نتوان آورد اهمال و تقاعد تا چه غایت مذموم و منکر تواند بود.

Агар аз неъмат аввал гӯйем ки вуҷӯдаст онро бадалӣ дар тасаввур намеояд , ва агар аз таркиби беняту таҳзиб сӯрат гӯйем мусаннифи китоби ташреҳу муаллифи китоби манофеи аъзои зиёдат аз як ҳазор варақ дар аҳсои ончии ваҳми заъиф башарӣ бидон тавонад расед сиёҳ кардаанд ва ҳануз аз дарёии қатрае дар маъраз таъриф наёварда ва аз ӯҳдаи маърифати як нуктаи чунонкӣ бояд берун наёмада ва ба канаи ҳақиқати як дақиқа нарасида , ва агар аз нуфусу қавӣу маликот ва арвоҳ гӯйему хоҳем ки шарҳи диҳеми мададӣ ки аз файзи ақлу нуру баҳоу маҷду сенау баракоту хайрот ӯ ба нафас мерасад иборату ишоратро дар он боб маҷол наёбему забону баёну фаҳму ваҳмро аз тасарруф дар ҳақоиқу дақоиқи он оҷиз ва қосир шимурдем , ва агар аз неъмати бақои абадӣу малики сармадӣу ҷавори ҳазрат аҳадӣ гӯйем ки моро дар маърази таҳсилу ақтнои истеъдоду астиҷоб он овардааст ҷузи аҷзу ҳайрату қусӯру даҳшат ҳосилӣ наёбем . Лои лъмрии мо иҷҳли ҳзаҳи алнъми алои алнъм ; ва агар борӣ , ъзу ъло , аз масоъии мо бениёзаст сахти фоҳишу шанеъ буд ки мо илтизоми адои ҳақӣу базли ҷаҳдӣ , ки ба всилти он всмти ҷавру самти хурӯҷ аз шритти адл аз худ маҳв кунем , накунем .

اگر از نعمت اول گوییم که وجود است آن را بدلی در تصور نمی آید، و اگر از ترکیب بنیت و تهذیب صورت گوییم مصنف کتاب تشریح و مؤلف کتاب منافع اعضا زیادت از یک هزار ورق در احصای آنچه وهم ضعیف بشری بدان تواند رسید سیاه کرده اند و هنوز از دریایی قطره ای در معرض تعریف نیاورده و از عهده معرفت یک نکته چنانکه باید بیرون نیامده و به کنه حقیقت یک دقیقه نرسیده، و اگر از نفوس و قوی و ملکات و ارواح گوییم و خواهیم که شرح دهیم مددی که از فیض عقل و نور و بها و مجد و سنا و برکات و خیرات او به نفس می رسد عبارت و اشارت را در آن باب مجال نیابیم و زبان و بیان و فهم و وهم را از تصرف در حقایق و دقایق آن عاجز و قاصر شمردیم، و اگر از نعمت بقای ابدی و ملک سرمدی و جوار حضرت احدی گوییم که ما را در معرض تحصیل و اقتنای استعداد و استیجاب آن آورده است جز عجز و حیرت و قصور و دهشت حاصلی نیابیم. لا لعمری ما یجهل هذه النعم الا النعم؛ و اگر باری، عز و علا، از مساعی ما بی نیاز است سخت فاحش و شنیع بود که ما التزام ادای حقی و بذل جهدی، که به وسیلت آن وصمت جور و سمت خروج از شریطت عدل از خود محو کنیم، نکنیم.

Ҳакими арстотолис дар баёни ибодатӣ ки бандагонро бидон қиём бояд намӯд чунин гуфтааст ки : мардумонро хилофаст дар ончии махлуқро бидон қиём бояд кард аз ҷиҳати холиқ , таъолӣ ; баъзе гуфтаанд адои сиёму салавоту хизмати ҳёклу мусаллооту тақарруб ба қурбонҳо ба тақдим бояд расонид ; ва қавмӣ гуфтаанд бар иқрор ба рубубият ӯу эътироф ба эҳсону тамҷид ӯ бар ҳасби иститоати ақтсор бояд кард ;у тайифа Эй гуфтаанд тақарруб ба ҳазрат ӯ ба эҳсон бояд намӯд , аммо бо нафаси худ ба тзкиту ҳасани сиёсат , ва аммо бо аҳли навъи худ ба мувосоту ҳикмату мавъизат ; ва ҷамоатӣ гуфтаанд ҳирс бояд намӯд бар тафаккуру тадаббури дролҳёту тасарруф дар мҳоўлотӣ ки мӯҷиби мазиди маърифати борӣ , субҳона , буд то ба воситаи он маърифат ӯ ба камол расаду тавҳид ӯ ба ҳади таҳқиқи анҷомад ; ва гуруҳе гуфтаанд ончии худоиро , ҷлу ъз , бар халқ воҷибаст як чиз муайян нест ки онро мултазам шаванд ва бар як навъ ва мисол нест , балки ба ҳасби табақоту маротиби мардумони дрълўм мухталифаст . Ин сухан то ӣнҷои ҳикоят алфоз ӯст ки нақл кардаанд ,у азу дар тарҷеҳи баъзе аз ин ақвол бар баъзе ишоратӣ манқӯл нест .

حکیم ارسطاطالیس در بیان عبادتی که بندگان را بدان قیام باید نمود چنین گفته است که: مردمان را خلاف است در آنچه مخلوق را بدان قیام باید کرد از جهت خالق، تعالی؛ بعضی گفته اند ادای صیام و صلوات و خدمت هیاکل و مصلیات و تقرب به قربانها به تقدیم باید رسانید؛ و قومی گفته اند بر اقرار به ربوبیت او و اعتراف به احسان و تمجید او بر حسب استطاعت اقتصار باید کرد؛ و طایفه ای گفته اند تقرب به حضرت او به احسان باید نمود، اما با نفس خود به تزکیت و حسن سیاست، و اما با اهل نوع خود به مواسات و حکمت و موعظت؛ و جماعتی گفته اند حرص باید نمود بر تفکر و تدبر درالهیات و تصرف در محاولاتی که موجب مزید معرفت باری، سبحانه، بود تا به واسطه آن معرفت او به کمال رسد و توحید او به حد تحقیق انجامد؛ و گروهی گفته اند آنچه خدای را، جل و عز، بر خلق واجب است یک چیز معین نیست که آن را ملتزم شوند و بر یک نوع و مثال نیست، بلکه به حسب طبقات و مراتب مردمان درعلوم مختلف است. این سخن تا اینجا حکایت الفاظ اوست که نقل کرده اند، و ازو در ترجیح بعضی از این اقوال بر بعضی اشارتی منقول نیست.

Ва табақаи мтأхр аз ҳукамо гуфтаанд : ибодати худоӣ , таъолӣ , дар се навъ маҳсӯр тавонад буд , яке ончии таъаллуқ ба абадон дорад монанди салавоту сиёму вуқуф ба мўоқФи шарифа аз ҷиҳати дуоу муноҷот ,у дувуми ончии таъаллуқ ба нуфус дорад монанди эътиқодоти саҳеҳ чун тавҳиду тамҷиди ҳақу тафаккур дар кайфияти аФозти ҷӯаду ҳикмат ӯ бар оламу ончӣ аз ин боб буд ,у сими ончӣ воҷиб шавад дар мшоркоти халқ монанди инсоф дар муомилоту мазореъоту мнокҳоту адои амоноту насиҳати абнои ҷинсу ҷиҳод бо аъдои дайну ҳимояти ҳарим . Ва аз эшон гуруҳе ки ба аҳли таҳқиқ нздиктрнд гуфтаанд ки ибодати худоӣ , таъолӣ , се чизаст , эътиқоди ҳақу қавли савобу амали солеҳ ,у тафсил ҳар як дар ҳар вақту замонӣ ва ба ҳар азоФтӣу эътиборӣ бар ваҷҳеи дигар буд ки анбиё ,у уламои муҷтаҳид ки вараса анбиёанд , баён он мекунанд ; ва бар умуми халқи воҷиб буд инқиёду мтобъти эшон то муҳофизати амри ҳақ , ҷли ҷалола , карда бошанд .

و طبقه متأخر از حکما گفته اند: عبادت خدای، تعالی، در سه نوع محصور تواند بود، یکی آنچه تعلق به ابدان دارد مانند صلوات و صیام و وقوف به مواقف شریفه از جهت دعا و مناجات، و دوم آنچه تعلق به نفوس دارد مانند اعتقادات صحیح چون توحید و تمجید حق و تفکر در کیفیت افاضت جود و حکمت او بر عالم و آنچه از این باب بود، و سیم آنچه واجب شود در مشارکات خلق مانند انصاف در معاملات و مزارعات و مناکحات و ادای امانات و نصیحت ابنای جنس و جهاد با اعدای دین و حمایت حریم. و از ایشان گروهی که به اهل تحقیق نزدیکترند گفته اند که عبادت خدای، تعالی، سه چیز است، اعتقاد حق و قول صواب و عمل صالح، و تفصیل هر یک در هر وقت و زمانی و به هر اضافتی و اعتباری بر وجهی دیگر بود که انبیا، و علمای مجتهد که ورثه انبیااند، بیان آن می کنند؛ و بر عموم خلق واجب بود انقیاد و متابعت ایشان تا محافظت امر حق، جل جلاله، کرده باشند.

Ва бибояд донист ки навъи инсонро дар қурбат ба ҳазрати إлҳити манозил ва мақомотаст . Мақоми аввали мақоми аҳл яқинаст ки эшонро мўқнон хонанд , ва он мартабаи ҳукамои бузургу уламоӣ кбор бошад ;у мақоми дувуми мақоми аҳл эҳсонаст ки эшонро Муҳсинон гӯйанд ; ва он мартабаи касоне буд ки бо камоли илм ба ҳаляти амал мтҳлӣ бошанд ва ба фазойилӣ ки баршумурдем мавсуф ;у мақоми сими мақоми Аброр буд , ва эшон ҷамоатӣ бошанд ки ба ислоҳи ибоду билод машғӯл бошанд ,у саъии эшон бар такмили халқи мқсўр ;у мақоми чаҳоруми мақоми аҳли Фўз буд , ки эшонро Фоизон хонанду мухлисон низ гӯйанд ,у ниҳояти ин мартабаи манзил иттиҳод бошад .

و بباید دانست که نوع انسان را در قربت به حضرت إلهیت منازل و مقامات است. مقام اول مقام اهل یقین است که ایشان را موقنان خوانند، و آن مرتبه حکمای بزرگ و علمای کبار باشد؛ و مقام دوم مقام اهل احسان است که ایشان را محسنان گویند؛ و آن مرتبه کسانی بود که با کمال علم به حلیت عمل متحلی باشند و به فضایلی که برشمردیم موصوف؛ و مقام سیم مقام ابرار بود، و ایشان جماعتی باشند که به اصلاح عباد و بلاد مشغول باشند، و سعی ایشان بر تکمیل خلق مقصور؛ و مقام چهارم مقام اهل فوز بود، که ایشان را فایزان خوانند و مخلصان نیز گویند، و نهایت این مرتبه منزل اتحاد باشد.

Ва варои ин навъи инсонро ҳеҷ мақому манзалат сӯрат набандаду истеъдоди ин манозил ба чаҳор хислат бошад : аввали ҳирсу нишот дар талаб ,у дувуми ақтнои улӯми ҳақиқӣу маорифи яқинӣ ,у сими ҳаё аз ҷаҳлу нуқсони қриҳтӣ ки натиҷаи эҳмол буд ,у чаҳоруми мулозимати сулӯки тариқи фазоъил ба ҳасби тоқат ; ва ин асбобро асбоб иттисол хонанд ба ҳазрати иззат .

و ورای این نوع انسان را هیچ مقام و منزلت صورت نبندد و استعداد این منازل به چهار خصلت باشد: اول حرص و نشاط در طلب، و دوم اقتنای علوم حقیقی و معارف یقینی، و سیم حیا از جهل و نقصان قریحتی که نتیجه اهمال بود، و چهارم ملازمت سلوک طریق فضائل به حسب طاقت؛ و این اسباب را اسباب اتصال خوانند به حضرت عزت.

Ва аммо асбоби инқитоъ аз он ҳазрат ки лаънати иборати азонсти ҳам чаҳор буд : аввали суқӯтӣ ки мӯҷиби эъроз буд ,у астҳонт ба табаъият лозим ояд ,у дувуми суқӯтӣ ки муқтазии ҳиҷоб буд ,у истихфоф ба табаъият лозим ояд ,у сими суқӯтӣ ки мӯҷиби тард буд ,у мқт ба табаъият лозим ояд ,у чаҳоруми суқӯтӣ ки мӯҷиби хсоءт буд , яъне даврӣ аз ҳазрат ,у буғз ба табаъият лозим ояд .

و اما اسباب انقطاع از آن حضرت که لعنت عبارت ازانست هم چهار بود: اول سقوطی که موجب اعراض بود، و استهانت به تبعیت لازم آید، و دوم سقوطی که مقتضی حجاب بود، و استخفاف به تبعیت لازم آید، و سیم سقوطی که موجب طرد بود، و مقت به تبعیت لازم آید، و چهارم سقوطی که موجب خساءت بود، یعنی دوری از حضرت، و بغض به تبعیت لازم آید.

Ва асбоби шақовати абадӣ ки бад-ӣни инқитоъот муъадӣ бошад чаҳор буд : аввали Касалу битолат ,у тазйиъи умри тобеъ он уфтад ,у дувуми ҷаҳлу ғбоўтӣ ки аз тарки назару риёзати нафас ба таълими хезад ,у симу қоҳтӣ ки аз эҳмоли нафасу хлоъти изор ӯ дар татаббуъи шаҳавот таваллуд кунад ,у чаҳорум аз худ розӣ шудан ба рзоил ки аз истимрори қбоиҳу тарки инобат лозим ояд . Ва дар алфози танзили зиғ ва рину ғшоўту хатм омадааст ,у маъонии ин чаҳор лафз ба маъонии ин чаҳор сабаб наздикаст , ва ҳар якеро аз ин шақоватҳо алоҷӣ буд ки баъди азин бар ваҷҳи иҷмол ёд карда ояд , иншоаллоҳ .

و اسباب شقاوت ابدی که بدین انقطاعات مؤدی باشد چهار بود: اول کسل و بطالت، و تضییع عمر تابع آن افتد، و دوم جهل و غباوتی که از ترک نظر و ریاضت نفس به تعلیم خیزد، و سیم و قاحتی که از اهمال نفس و خلاعت عذار او در تتبع شهوات تولد کند، و چهارم از خود راضی شدن به رذایل که از استمرار قبایح و ترک انابت لازم آید. و در الفاظ تنزیل زیغ و رین و غشاوت و ختم آمده است، و معانی این چهار لفظ به معانی این چهار سبب نزدیک است، و هر یکی را از این شقاوتها علاجی بود که بعد ازین بر وجه اجمال یاد کرده آید، انشاءالله.

Инаст сухани ҳукамо дар ибодати худоӣ , таъолӣ . Ва афлотӯн илоҳӣ гуфтааст : чун адолат ҳосил ояд нури қавӣу аҷзои нафас бар якдигари дирафшад , чаҳ адолати мусталзими ҳамаи фазоъил буд , пас нафас бар адои феъли хоси худ бар фозилтарин ваҷҳе ки мумкин буд қодир шавад , ва ин ҳоли ғояти қурби навъи инсон буд аз илоҳ , таъолӣ .

اینست سخن حکما در عبادت خدای، تعالی. و افلاطون الهی گفته است: چون عدالت حاصل آید نور قوی و اجزای نفس بر یکدیگر درفشد، چه عدالت مستلزم همه فضائل بود، پس نفس بر ادای فعل خاص خود بر فاضل ترین وجهی که ممکن بود قادر شود، و این حال غایت قرب نوع انسان بود از اله، تعالی.

Ва низ гуфтааст ки : тавассути адолат монанди тавассути дигар фазойил нест , аз ҷиҳати онкӣ ҳар ду тарафи адолат ҷавраст ва ҳар ду тарафи ҳеҷ фазилати як разилт нест . Беонаш онаст ки ҷаври ҳам талаби зиёдат буд ва ҳам талаби нуқсон , чаҳ ҷоӣри дрончаҳи нофеъ буд хештанро зиёдати талабад ва дигаронро нуқсон ,у дрончаҳи зор буд хештанро нуқсони талабад ва дигаронро зиёдат , ва чун адолат тасовӣаст ва ду тарафи тасовии зиёдату нуқсон буд пас ҳар ду тарафи адолат ҷавраст , ва ҳар чанд ҳар фазилатиро аз ҷиҳати тавассути эътидолӣ лозимаст , аммо адолати ом ва шомиласт ҷумлагии эътидолотро .

و نیز گفته است که: توسط عدالت مانند توسط دیگر فضایل نیست، از جهت آنکه هر دو طرف عدالت جور است و هر دو طرف هیچ فضیلت یک رذیلت نیست. بیانش آنست که جور هم طلب زیادت بود و هم طلب نقصان، چه جائر درانچه نافع بود خویشتن را زیادت طلبد و دیگران را نقصان، و درانچه ضار بود خویشتن را نقصان طلبد و دیگران را زیادت، و چون عدالت تساوی است و دو طرف تساوی زیادت و نقصان بود پس هر دو طرف عدالت جور است، و هر چند هر فضیلتی را از جهت توسط اعتدالی لازم است، اما عدالت عام و شامل است جملگی اعتدالات را.

Ва адолати ҳиأтии нафсонӣ буд ки азу содир шавад тамассук ба номӯси илоҳӣ , чаҳ муқаддари мақодӣру муайяни авзоъу аўсоти номӯс илоҳӣ бошад , пас соҳиби адолатро ба ҳеҷ навъи мзодту мухолифати соҳиби номӯси ҳақ дар табиат наёяд бали ҳамагии ҳиммат ӯ ба мувофиқату муовинату мтобът ӯ масруф буд , чаҳ мусовот азу ёбад ,у табъ ӯ толиби мусовот буд ,у ақали мусовоти миёни ду шахс буд ва дар чизеи муштараки миён ҳар ду ё дар ду чиз , пас арқони нисбати муттасил ё мунфасил муайян шавад .

و عدالت هیأتی نفسانی بود که ازو صادر شود تمسک به ناموس الهی، چه مقدر مقادیر و معین اوضاع و اوساط ناموس الهی باشد، پس صاحب عدالت را به هیچ نوع مضادت و مخالفت صاحب ناموس حق در طبیعت نیاید بل همگی همت او به موافقت و معاونت و متابعت او مصروف بود، چه مساوات ازو یابد، و طبع او طالب مساوات بود، و اقل مساوات میان دو شخص بود و در چیزی مشترک میان هر دو یا در دو چیز، پس ارکان نسبت متصل یا منفصل معین شود.

Ва бибояд донист ки ин ҳиأти нафсонии амре буд ғайрифеълу ғайримаърифату ғайриқӯт , чаҳ феъл бе ин ҳиأт содир шавад , чунонкии гуфтем ки афъоли удӯл аз ғайри удӯл содир шавад ,у қӯту маърифат ба зиддийени таъаллуқ яксон гиранд чаҳ илм ба зиддийену қудрат бар зиддийени яке буд . Аммо ҳар ҳиأт ки қобил зиддиӣ буд ғайри ҳиأтӣ буд ки қобили зиди дигар буд ва ин маънӣ дар ҷумлагии фазоъилу маликоти тасаввур бояд кард ки аз асрори ин илмаст .

و بباید دانست که این هیأت نفسانی امری بود غیرفعل و غیرمعرفت و غیرقوت، چه فعل بی این هیأت صادر شود، چنانکه گفتیم که افعال عدول از غیر عدول صادر شود، و قوت و معرفت به ضدین تعلق یکسان گیرند چه علم به ضدین و قدرت بر ضدین یکی بود. اما هر هیأت که قابل ضدی بود غیر هیأتی بود که قابل ضد دیگر بود و این معنی در جملگی فضائل و ملکات تصور باید کرد که از اسرار این علم است.

Ва адолатро бо ҳуррият иштирокаст дар боби муомилоту ахзу эъто , чаҳ адолат дар иктисоб мол уфтад ба шарти мазкӯр ,у ҳуррият дар инфоқи мол ҳам бидон шароит ,у иктисоби ахз буд , пас ба инфеъоли наздиктар буд ,у инфоқи эъто буд пас ба феъли наздиктар буд ,у мардумон , ҳурро аз одили дӯст тар доранд , бад-ӣни сабаб , бози онкии низоми олам ба адолати бештар азон буд ки ба ҳуррият , чаҳ хосияти фазилати феъл хайраст на тарки шар ,у хосияти муҳаббати мардумону Муҳамадати гуфтани эшон дар базли маърӯф буд на дар ҷамъи мол ,у ҳури ҷамъи мол на барои мол кунад локин барои сарф ва инфоқ кунад ва дарвеш бинмоанд , чаҳ ксўб буд аз вуҷӯҳи Ҷамила , ва ткосл накунад дар касб , чаҳ тўсл ӯ ба фазилати хеш ба тавассул моласт , ва аз тазйиъу табзиру бухлу тқтири эҳтирози намояд . Пас ҳар ҳаддии одил буд аммо ҳар одилӣ ҳур набӯд .

و عدالت را با حریت اشتراک است در باب معاملات و اخذ و اعطا، چه عدالت در اکتساب مال افتد به شرط مذکور، و حریت در انفاق مال هم بدان شرایط، و اکتساب اخذ بود، پس به انفعال نزدیکتر بود، و انفاق اعطا بود پس به فعل نزدیکتر بود، و مردمان، حر را از عادل دوست تر دارند، بدین سبب، باز آنکه نظام عالم به عدالت بیشتر ازان بود که به حریت، چه خاصیت فضیلت فعل خیر است نه ترک شر، و خاصیت محبت مردمان و محمدت گفتن ایشان در بذل معروف بود نه در جمع مال، و حر جمع مال نه برای مال کند لکن برای صرف و انفاق کند و درویش بنماند، چه کسوب بود از وجوه جمیله، و تکاسل نکند در کسب، چه توصل او به فضیلت خویش به توسل مال است، و از تضییع و تبذیر و بخل و تقتیر احتراز نماید. پس هر حدی عادل بود اما هر عادلی حر نبود.

Ва ӣнҷои шаккӣ эрод кунанд ва азон ҷавобӣ гуфтаанд , ва он онаст ки чун адолати амре ихтиёрӣаст ки аз ҷиҳати таҳсили фазилату истеҳқоқи Муҳамадат касб кунанд бояд ки ҷавр ки зид ӯст амре буд ихтиёрӣ ки аз ҷиҳати таҳсили разилту истеҳқоқи мазаммат касб кунанд ,у ихтиёри оқили разилту мазамматро баъӣд тавонад буд , пас вуҷӯди ҷаври мумтанеъ буд . Ва дар ҷавоб гуфтаанд : ҳар ки иртикоб феълӣ кунад ки муъадӣ буд ба зарарии золими нафас хеш бошад , аз он ҷиҳат ки бо қудрат бар нафъи нафаси ихтиёри баду тарки мушовирати ақл эсор карда бошад .

و اینجا شکی ایراد کنند و ازان جوابی گفته اند، و آن آنست که چون عدالت امری اختیاری است که از جهت تحصیل فضیلت و استحقاق محمدت کسب کنند باید که جور که ضد اوست امری بود اختیاری که از جهت تحصیل رذیلت و استحقاق مذمت کسب کنند، و اختیار عاقل رذیلت و مذمت را بعید تواند بود، پس وجود جور ممتنع بود. و در جواب گفته اند: هر که ارتکاب فعلی کند که مؤدی بود به ضرری ظالم نفس خویش باشد، از آن جهت که با قدرت بر نفع نفس اختیار بد و ترک مشاورت عقل ایثار کرده باشد.

Ва устоди Абӯали , раҳмаи аллоҳ , беҳтар аз ин ҷавоби ҷавобӣ дигар гуфтааст , ва он онаст ки чун мардумро қӯтҳои мухталифаст мумкин буд ки баъзе азон боис шавад бар феълии мухолифи муқтазои қӯтии дигар , монанди онкии соҳиби ғазаб , ё соҳиби шаҳвати боФрот , ё касе ки дар мастӣ арбада кунад , афъолӣ ихтиёр кунанд бе мушовирати ақл ки баъд аз мъоўдтш пушаймон шаванд ,у сабаби он буд ки дар ҳолатӣ ки ғалабаи қӯтиро бошад ки муқтазии он феъласт он феъли ҷамили намояд , ва чун он қӯти истихдоми ақлу астъмош ӯ карда бошад ақлро маҷол эътироз набӯд ,у баъд аз сукӯни сурати қӯт , қубҳу фасод зоҳир гардад . Аммо касоне ки ба саодати фазилат мавсӯм бошанд ба ҳеҷ вақти ақли эшон мағлуб нагардаду судӯри феъли ҷамили эшонро малака шавад .

و استاد ابوعلی، رحمه الله، بهتر از این جواب جوابی دیگر گفته است، و آن آنست که چون مردم را قوتهای مختلف است ممکن بود که بعضی ازان باعث شود بر فعلی مخالف مقتضای قوتی دیگر، مانند آنکه صاحب غضب، یا صاحب شهوت بافراط، یا کسی که در مستی عربده کند، افعالی اختیار کنند بی مشاورت عقل که بعد از معاودتش پشیمان شوند، و سبب آن بود که در حالتی که غلبه قوتی را باشد که مقتضی آن فعل است آن فعل جمیل نماید، و چون آن قوت استخدام عقل و استعماش او کرده باشد عقل را مجال اعتراض نبود، و بعد از سکون سورت قوت، قبح و فساد ظاهر گردد. اما کسانی که به سعادت فضیلت موسوم باشند به هیچ وقت عقل ایشان مغلوب نگردد و صدور فعل جمیل ایشان را ملکه شود.

Ва саволии дигар эрод кунанд аз саволи аввали мушкилтар , ва он онаст ки тФзл Маҳмӯдаст ва дохил нест дар адолат , чаҳ адолати мусовот буду тФзли зиёдат , ва мо гуфтаем ки адолати мстҷмъ фазойиласт ва ӯро мартаба васатаст , пас чунонкии нуқсон аз васати мазмум буд зиёдати ҳам мазмум буд пас тФзли мазмум буд ва ин халаф бошад .

و سؤالی دیگر ایراد کنند از سؤال اول مشکل تر، و آن آنست که تفضل محمود است و داخل نیست در عدالت، چه عدالت مساوات بود و تفضل زیادت، و ما گفته ایم که عدالت مستجمع فضایل است و او را مرتبه وسط است، پس چنانکه نقصان از وسط مذموم بود زیادت هم مذموم بود پس تفضل مذموم بود و این خلف باشد.

Ва ҷавоб онаст ки тФзли эҳтиёт буд дар адолат то аз вуқуъи нуқсон эмин шаванд ,у тавассути фазойил бар як минволи натавонад буд , чаҳ сахои бози онкӣ васатаст миёни исрофу бухл , зиёдати дарав ба эҳтиёти наздиктар аз нуқсон ,у иффат бо онкӣ васатаст миёни шарау хумуд , нуқсони дарав ба эҳтиёти наздиктар аз зиёдат ,у тФзл сӯрат набандад алои баъд аз риояти шароити адолат , ки аввали ончии истеҳқоқ воҷиб кунад адо карда бошад пас зиёдат низ эҳтиётро бо он азоФт кунанд . Ва агар бмсли ҳамаи мол ба номустаҳаққ диҳаду мустаҳаққро зойеъ гузорад мтФзл набӯд балки мбзр буд , чаҳ эҳмол адолат кардааст .

و جواب آنست که تفضل احتیاط بود در عدالت تا از وقوع نقصان ایمن شوند، و توسط فضایل بر یک منوال نتواند بود، چه سخا باز آنکه وسط است میان اسراف و بخل، زیادت درو به احتیاط نزدیکتر از نقصان، و عفت با آنکه وسط است میان شره و خمود، نقصان درو به احتیاط نزدیکتر از زیادت، و تفضل صورت نبندد الا بعد از رعایت شرایط عدالت، که اول آنچه استحقاق واجب کند ادا کرده باشد پس زیادت نیز احتیاط را با آن اضافت کنند. و اگر بمثل همه مال به نامستحق دهد و مستحق را ضایع گذارد متفضل نبود بلکه مبذر بود، چه اهمال عدالت کرده است.

Пас маълум шуд ки тФзл адолатасту зиёдат ,у мтФзл одилӣаст муҳтот дар адолат ,у сират ӯ он буд ки дар нофеъи худро камтар диҳад ва дигаронро бештар , ва дар зори худро бештар диҳад ва дигаронро камтар ба зиди ҷавр . Ва маълум шуд ки тФзл аз адолат шарифтараст аз он ҷиҳат ки маболиғатаст дар адолат на аз он ҷиҳат ки хориҷаст аз адолат . Ва ишорати соҳиби номӯс ба адолати ишоратии куллӣ буд на ҷузвӣ , чаҳ адолат ки мусовотаст , гоҳ буд ки дар ҷавҳар буду гоҳ буд ки дар кам буду гоҳ буд ки дар Киев буд , ва ҳамчунин дар дигари мақулот , ва беонаш онаст ки обу ҳаво мткоФӣанд дар кайфият на дар каммият , ки агар дар каммият мткоФӣ будандӣ масоҳат ҳар ду мутасовӣ будӣ , ва дар кайфият тафозул афтодӣ , пас ба кайфияти фозил бар мФзўл ғолиб шудӣу мФзўл фосид шудӣ , ва ҳамчунин дар оташу ҳаво . Ва агар аносири мткоФии набудандӣу ифсоди якдигари тавонистандӣ олам нест шудӣ дар камтарини муддатӣ . Влкни борӣ , ъзу ъло , ба фазли анояту раҳмати хеши чунон тақдир кардааст ки ҳар чаҳор дар қӯту кайфияти мткоФӣу мутасовӣ афтодаанд , то якдигарро бакулӣ аФно натавонанд кард , влкни ҷузвиро ки бартараф уфтад ҷузвӣ ки бадв муҳӣт шавад аФно кунад то анвоъи ҳикмат пайдо гардад . Ва ишорати бад-ӣн маънӣаст қавли соҳиби шариъат , алайҳи ассалом , онҷо ки гуфтааст : болъдли қомати алсмўоту أлорз . Ғарази онкии номӯс ба адолат куллӣ фармоед то иқтидо карда бошад ба сирати илоҳӣ , ва ба тФзл куллӣ нафармоед ки тФзли куллӣ номаҳсӯр буду адолати куллӣ маҳсӯр , аз ҷиҳати онкии тасовиро ҳаддӣ муайян бошад ,у зиёдат маҳдӯд набӯд балки бо тФзл хонд ва барон ҳс ва тҳриз кунад , чаҳ тФзли ому шомили натавонад буд чунонкии адолати ому шомил буд . Ва ончии гуфтеми тФзли эҳтиёт ва маболиғатаст дар адолати ҳам қавлӣ ом нест , чаҳ ин эҳтиёти одилро ҷуз дар насиби худ натавонад буд , Маслан агар ҳоким шавад миёни ду хасм дар ҳеҷ тарафи тФзл натавонад кард ,у ҷузи риояти адли маҳзу тасовии мутлақи азу қабеҳ ояд .

پس معلوم شد که تفضل عدالت است و زیادت، و متفضل عادلی است محتاط در عدالت، و سیرت او آن بود که در نافع خود را کمتر دهد و دیگران را بیشتر، و در ضار خود را بیشتر دهد و دیگران را کمتر به ضد جور. و معلوم شد که تفضل از عدالت شریفتر است از آن جهت که مبالغت است در عدالت نه از آن جهت که خارجست از عدالت. و اشارت صاحب ناموس به عدالت اشارتی کلی بود نه جزوی، چه عدالت که مساواتست، گاه بود که در جوهر بود و گاه بود که در کم بود و گاه بود که در کیف بود، و همچنین در دیگر مقولات، و بیانش آنست که آب و هوا متکافی اند در کیفیت نه در کمیت، که اگر در کمیت متکافی بودندی مساحت هر دو متساوی بودی، و در کیفیت تفاضل افتادی، پس به کیفیت فاضل بر مفضول غالب شدی و مفضول فاسد شدی، و همچنین در آتش و هوا. و اگر عناصر متکافی نبودندی و افساد یکدیگر توانستندی عالم نیست شدی در کمترین مدتی. ولکن باری، عز و علا، به فضل عنایت و رحمت خویش چنان تقدیر کرده است که هر چهار در قوت و کیفیت متکافی و متساوی افتاده اند، تا یکدیگر را بکلی افنا نتوانند کرد، ولکن جزوی را که برطرف افتد جزوی که بدو محیط شود افنا کند تا انواع حکمت پیدا گردد. و اشارت بدین معنی است قول صاحب شریعت، علیه السلام، آنجا که گفته است: بالعدل قامت السموات و ألارض. غرض آنکه ناموس به عدالت کلی فرماید تا اقتدا کرده باشد به سیرت الهی، و به تفضل کلی نفرماید که تفضل کلی نامحصور بود و عدالت کلی محصور، از جهت آنکه تساوی را حدی معین باشد، و زیادت محدود نبود بلکه با تفضل خواند و بران حث و تحریض کند، چه تفضل عام و شامل نتواند بود چنانکه عدالت عام و شامل بود. و آنچه گفتیم تفضل احتیاط و مبالغت است در عدالت هم قولی عام نیست، چه این احتیاط عادل را جز در نصیب خود نتواند بود، مثلا اگر حاکم شود میان دو خصم در هیچ طرف تفضل نتواند کرد، و جز رعایت عدل محض و تساوی مطلق ازو قبیح آید.

Ва ончии гуфтеми адолати ҳиأтӣ нафсонӣаст мунофӣ он набӯд ки гуфтеми адолати фазилатӣ нафсонӣаст , чаҳ он ҳиأти нафсониро ба се ваҷҳ эътибор кунанд : яке ба нисбат бо зоти он ҳиأт ,у дигар ба эътибор бо зоти соҳиби ҳиأт ,у сим ба эътибор бо касе ки муомила бидон ҳиأт бо ӯ иттифоқ уфтад . Пас ба эътибори аввали онро малака нафсонӣ хонанд , ва ба эътибори дувуми фазилати нафсонӣ , ва ба эътибори сими адолат . Ва дар ҷумлагии ахлоқу маликоти ҳамин эиътибороти риоят бояд кард .

و آنچه گفتیم عدالت هیأتی نفسانی است منافی آن نبود که گفتیم عدالت فضیلتی نفسانی است، چه آن هیأت نفسانی را به سه وجه اعتبار کنند: یکی به نسبت با ذات آن هیأت، و دیگر به اعتبار با ذات صاحب هیأت، و سیم به اعتبار با کسی که معامله بدان هیأت با او اتفاق افتد. پس به اعتبار اول آن را ملکه نفسانی خوانند، و به اعتبار دوم فضیلت نفسانی، و به اعتبار سیم عدالت. و در جملگی اخلاق و ملکات همین اعتبارات رعایت باید کرد.

Ва бар оқили воҷиб буд истеъмоли адолати куллӣ бар он ваҷҳ ки , аввал дар нафаси худ бакор дорад , ва он ба таъдили қавӣу такмили маликоти бошдгФтим , чаҳ агар ба адолати таъдил қавӣ накунад шаҳват ӯро боис шавад чунонкӣ бар амреи мулоими табиати хеш ,у ғазаб бар амреи мухолифи он , то ба дўоъии мухталифи толиби аснофи шаҳавоту анвоъ каромот гардад , ва аз изтиробу инқилоби ин аҳволу тҷозби қавии аҷноси шару зарар ҳодис шавад ;у ҳоли ҳамин буд ҳар куҷои касратӣ фарз кунанд бе раисии қоҳир ки онро манзум гирданд ва ба Ямани ваҳдат ки зилл إлаҳаст сабот ва қавом диҳад .

و بر عاقل واجب بود استعمال عدالت کلی بر آن وجه که، اول در نفس خود بکار دارد، و آن به تعدیل قوی و تکمیل ملکات باشدگفتیم، چه اگر به عدالت تعدیل قوی نکند شهوت او را باعث شود چنانکه بر امری ملایم طبیعت خویش، و غضب بر امری مخالف آن، تا به دواعی مختلف طالب اصناف شهوات و انواع کرامات گردد، و از اضطراب و انقلاب این احوال و تجاذب قوی اجناس شر و ضرر حادث شود؛ و حال همین بود هر کجا کثرتی فرض کنند بی رئیسی قاهر که آن را منظوم گرداند و به یمن وحدت که ظل إله است ثبات و قوام دهد.

Ва арстотолис касеро ки ҳол ӯ дар тҷозби қавӣ бар ин сифат буд ташбеҳ кардааст ба шахсе ки ӯро аз ду ҷониб май кашанд то ба ду нима шавад ё аз ҷавониби мухталиф то пора пора шавад , влкн чун қӯти тмиизро ки Халифаи худоӣ , ҷли ҷалола ,аст дар зоти инсони ҳоким қавӣ кунад то ӯ шароити эътидолу тасовӣ нигоҳ дорад ҳар яке бо ҳақ худ расанду сӯъи Низомӣ ки аз касрати мутаваққиъ буд муртафаъ шавад . Пас чун аз таъдили нафас бар ин ваҷҳ фориғ шавад воҷиб буд таъдили дӯстону аҳлу ъширти ҳам бар ин сифат ,у баъд азон таъдили аҷонибу абоъд ,у баъд азон таъдили дигари ҳайвонот , то шарафи ин шахс бар абнои ҷинс ӯ зоҳир шаваду адолат ӯ тамом гардад . Ва чунин шахсе ки дар адолат то ин ғоят бирасад вале худоӣ , таъолӣ ,у хлиФт ӯу беҳтарини халқ ӯ буд , ва ба изои ин , бтарин халқи худоӣ касе буд ки аввал бар худ ҷавр кунад ,у баъд азон бар дӯстону пайвастагон ,у баъд азон бар боқии мардумону аснофи ҳайвон , ба эҳмоли сёсот , чаҳ илм ба зиддийени яке буд , пас беҳтарини мардумони одил буду бадтарӣни ҷоӣр .

و ارسطاطالیس کسی را که حال او در تجاذب قوی بر این صفت بود تشبیه کرده است به شخصی که او را از دو جانب می کشند تا به دو نیمه شود یا از جوانب مختلف تا پاره پاره شود، ولکن چون قوت تمییز را که خلیفه خدای، جل جلاله، است در ذات انسان حاکم قوی کند تا او شرایط اعتدال و تساوی نگاه دارد هر یکی با حق خود رسند و سوء نظامی که از کثرت متوقع بود مرتفع شود. پس چون از تعدیل نفس بر این وجه فارغ شود واجب بود تعدیل دوستان و اهل و عشیرت هم بر این صفت، و بعد ازان تعدیل اجانب و اباعد، و بعد ازان تعدیل دیگر حیوانات، تا شرف این شخص بر ابنای جنس او ظاهر شود و عدالت او تمام گردد. و چنین شخصی که در عدالت تا این غایت برسد ولی خدای، تعالی، و خلیفت او و بهترین خلق او بود، و به ازای این، بترین خلق خدای کسی بود که اول بر خود جور کند، و بعد ازان بر دوستان و پیوستگان، و بعد ازان بر باقی مردمان و اصناف حیوان، به اهمال سیاسات، چه علم به ضدین یکی بود، پس بهترین مردمان عادل بود و بدترین جائر.

Ва ҷамоатӣ аз ҳукамо гуфтаанд : қавоми мавҷӯдоту низоми коинот ба муҳаббатаст ,у изтирори мардум ба ақтнои фазилати адолат аз ҷиҳати Фўоти шарафи муҳаббат , чаҳ агар аҳли муомилот ба муҳаббати якдигар мавсӯм бошанд инсофи якдигари бидиҳанду хилоф муртафаъ шаваду низом ҳосил ояд . Ва чун ин баҳс ба ҳикмати маданӣу манзилии лоиқ тараст дар шарҳи амри муҳаббати таваққуфи أўлӣ , валлоҳи аълам .

و جماعتی از حکما گفته اند: قوام موجودات و نظام کاینات به محبت است، و اضطرار مردم به اقتنای فضیلت عدالت از جهت فوات شرف محبت، چه اگر اهل معاملات به محبت یکدیگر موسوم باشند انصاف یکدیگر بدهند و خلاف مرتفع شود و نظام حاصل آید. و چون این بحث به حکمت مدنی و منزلی لایق تر است در شرح امر محبت توقف أولی، والله اعلم.