Дар улӯми ҳикмат муқарараст ки мабодии аснофи ҳаракот ки муқтазӣ тавваҷуҳ бошанд ба анвоъи камолоти яке аз ду чиз буд : табиат ё саноат .

در علوم حکمت مقرر است که مبادی اصناف حرکات که مقتضی توجه باشند به انواع کمالات یکی از دو چیز بود: طبیعت یا صناعت.

Аммо табиат монанди мабдаи таҳрики нутфа дар маротиби тағайюроти мутараттибу астҳолоти мутанаввиъ то онгоҳ ки ба камол ҳайвонӣ бирасад ; ва аммо саноат монанди мабдаи таҳрики чӯб ба всоӣти адавоту олот то онгоҳ ки ба камол Тахтӣ бирасад . Ва табиат бар саноат мақдамаст ҳам дар вуҷӯд ва ҳам дар ртбт , чаҳ судӯр ӯ аз ҳикмати илоҳӣ маҳзасту судӯри саноат аз мҳоўлоту ародоти инсонӣ ба истимдоду иштироки умӯри табиӣ . Пас табиат ба манзалати муаллим ва устодасту саноат ба мсобти мутааллиму тлмиз . Ва чун камол ҳар чизе дар ташаббуҳи он чиз буд ба мабдаи хеши пас камоли саноат дар ташаббуҳ ӯ буд , ба табиат ,у ташаббуҳ ӯ ба табиат чунон бошад ки дртқдиму таъхири асбоб ,у вазъ ҳар чизе ба ҷои хеш ,у тадриҷу тартиби нигоҳи доштан ба табиат иқтидо кунанд , то камолӣ ки қудрати илоҳии табиатро ба тариқи тасхири мутаваҷҷеҳи он гардонидааст аз саноат бар ваҷҳи тадбир ҳосил ояд . Ва маъаи злки фазилатӣ ки мусталзими саноат буд , ва он ҳусӯли он камол бошад бар ҳасби иродату машйат , бо он камол муқорин уфтад , Маслан чун мардуми байзаи мурғонро дар ҳароратии муносиби ҳарорати синаи эшон тарбият диҳад ҳамон камол ки ба ҳасби табиати мутаваққиъ буд , ва он баровардан фаррухаст , бад-ӣни тадбир мавҷӯд шавад ,у фазилатии дигар бо он муқорин уфтад ва он баромадани мурғон бисёр буд ба як дафъа , ки вуҷӯди амсоли эшон ба тариқи ҳизонати мутааззири намояд .

اما طبیعت مانند مبدأ تحریک نطفه در مراتب تغیرات مترتب و استحالات متنوع تا آنگاه که به کمال حیوانی برسد؛ و اما صناعت مانند مبدأ تحریک چوب به وسائط ادوات و آلات تا آنگاه که به کمال تختی برسد. و طبیعت بر صناعت مقدم است هم در وجود و هم در رتبت، چه صدور او از حکمت الهی محض است و صدور صناعت از محاولات و ارادات انسانی به استمداد و اشتراک امور طبیعی. پس طبیعت به منزلت معلم و استاد است و صناعت به مثابت متعلم و تلمیذ. و چون کمال هر چیزی در تشبه آن چیز بود به مبدأ خویش پس کمال صناعت در تشبه او بود، به طبیعت، و تشبه او به طبیعت چنان باشد که درتقدیم و تأخیر اسباب، و وضع هر چیزی به جای خویش، و تدریج و ترتیب نگاه داشتن به طبیعت اقتدا کنند، تا کمالی که قدرت الهی طبیعت را به طریق تسخیر متوجه آن گردانیده است از صناعت بر وجه تدبیر حاصل آید. و مع ذلک فضیلتی که مستلزم صناعت بود، و آن حصول آن کمال باشد بر حسب ارادت و مشیت، با آن کمال مقارن افتد، مثلا چون مردم بیضه مرغان را در حرارتی مناسب حرارت سینه ایشان تربیت دهد همان کمال که به حسب طبیعت متوقع بود، و آن برآوردن فرخ است، بدین تدبیر موجود شود، و فضیلتی دیگر با آن مقارن افتد و آن برآمدن مرغان بسیار بود به یک دفعه، که وجود امثال ایشان به طریق حضانت متعذر نماید.

Ва баъд аз тақдими ин муқаддама гӯйем чун таҳзиби ахлоқу иктисоби фазоъил ки мо ба садади маърифати он омадаем амре сноъӣаст дар он боби иқтидо ба табиати лозим буд , ва он чунон бошад ки таъаммул кунем то тартиби вуҷӯди қавӣу маликот дар бадви хилқат бар чаҳ саёқат бӯдааст ; пас дар таҳзиб , ҳамон тадриҷ нигоҳ дорем .

و بعد از تقدیم این مقدمه گوییم چون تهذیب اخلاق و اکتساب فضائل که ما به صدد معرفت آن آمده ایم امری صناعی است در آن باب اقتدا به طبیعت لازم بود، و آن چنان باشد که تأمل کنیم تا ترتیب وجود قوی و ملکات در بدو خلقت بر چه سیاقت بوده است؛ پس در تهذیب، همان تدریج نگاه داریم.

Ва маълумаст ки аввали қӯтӣ ки дркўдкон ҳодис шавад қӯти талаби ғизоу саъй дар таҳсил он бошад , чаҳ кӯдак чун аз шиками модар ҷудо шавад шер аз пистон талаб кунад . Бе тақаддуми тааллумӣ ,у баъд аз онкии қӯт ӯ бештар шавад онро ба овоз ва гиристан бихоҳад , ва чун қӯти тахайюл ӯ бар ҳифз мисли қодир шавад матолибӣ ки мисолҳои он аз ҳавос иқтибос карда бошад илтимос кунад , чун сӯрати модару ғайри он , пас қӯти ғазабии дарав падед ояд ва аз мўзёти эҳтирози намояд , ва бо ончӣ дар вусӯл ба манофеи монеъ ӯ ояд муқовимату кӯшиш оғоз кунад , пас агар ба анФрод ба интиқому дафъ қиём тавонад намӯд қиёми намояд ,у ало ба фарёду гиря астғост кунад . Ва аз модару дояи истионати намояд ,у баъд азон ин қӯтҳо ва шавқҳо ки мабодии таҳрик олотанд дар тзоид бошанд то асари хостарин нафас , ва он қӯти тмииз буд , дарав зоҳир шавад ,у ибтидои он зуҳӯри қӯт ҳаё бошад ва он далел буд бар эҳсос ба ҷамилу қабеҳ , ва пас ин қӯт низ рӯй дар тзоид наад .

و معلوم است که اول قوتی که درکودکان حادث شود قوت طلب غذا و سعی در تحصیل آن باشد، چه کودک چون از شکم مادر جدا شود شیر از پستان طلب کند. بی تقدم تعلمی، و بعد از آنکه قوت او بیشتر شود آن را به آواز و گریستن بخواهد، و چون قوت تخیل او بر حفظ مثل قادر شود مطالبی که مثالهای آن از حواس اقتباس کرده باشد التماس کند، چون صورت مادر و غیر آن، پس قوت غضبی درو پدید آید و از موذیات احتراز نماید، و با آنچه در وصول به منافع مانع او آید مقاومت و کوشش آغاز کند، پس اگر به انفراد به انتقام و دفع قیام تواند نمود قیام نماید، و الا به فریاد و گریه استغاثت کند. و از مادر و دایه استعانت نماید، و بعد ازان این قوتها و شوقها که مبادی تحریک آلات اند در تزاید باشند تا اثر خاص ترین نفس، و آن قوت تمییز بود، درو ظاهر شود، و ابتدای آن ظهور قوت حیا باشد و آن دلیل بود بر احساس به جمیل و قبیح، و پس این قوت نیز روی در تزاید نهد.

Ва ҳар яке аз ин қӯтҳо чун ба камолӣ ки ба ҳасби шахси мумкин буд бирасад , иҳтимом кунад ба риояти он камоли дрнўъ бар ваҷҳе ки сӯрати бандад . Аммо қӯти аввал ки мабда ҷазб мулоимаст ва ба тарбияти шахси муваккил чун шахсро ба тағзияу тнмиаҳи наздики расонад , ба камолӣ ки мутаваҷҷеҳ бидон бошад мунбаис шавад бар астбқои навъ , пас шаҳвати никоҳу шавқ ба таносул ҳодис гардад . Ва аммо қӯти дувум ки мабдаи дафъ мунофӣаст чун аз ҳифзи шахс мутамаккин шавад иқдоми намояд бар муҳофизати навъ , пас шавқ ба каромоту аснофи тафаввуқу рёсот падед ояд . Ва аммо қӯти сим ки мабдаи нутқ ва тмиизаст чун дар идроки ашхосу ҷзўёт маҳорат ёбад ба таъаққули анвоъу куллиёт машғӯл шавад ,у исми ақл бар ӯ уфтад . Ва дарини ҳоли исми инсоният билфеъл бирав воқеъ шаваду камолӣ ки мФўз ба тадбири табиат буд тамом гардад .

و هر یکی از این قوتها چون به کمالی که به حسب شخص ممکن بود برسد، اهتمام کند به رعایت آن کمال درنوع بر وجهی که صورت بندد. اما قوت اول که مبدأ جذب ملایمست و به تربیت شخص موکل چون شخص را به تغذیه و تنمیه نزدیک رساند، به کمالی که متوجه بدان باشد منبعث شود بر استبقای نوع، پس شهوت نکاح و شوق به تناسل حادث گردد. و اما قوت دوم که مبدأ دفع منافی است چون از حفظ شخص متمکن شود اقدام نماید بر محافظت نوع، پس شوق به کرامات و اصناف تفوق و ریاسات پدید آید. و اما قوت سیم که مبدأ نطق و تمییز است چون در ادراک اشخاص و جزویات مهارت یابد به تعقل انواع و کلیات مشغول شود، و اسم عقل بر او افتد. و دراین حال اسم انسانیت بالفعل برو واقع شود و کمالی که مفوض به تدبیر طبیعت بود تمام گردد.

Ва баъд азон навбати тадбир ба саноат расад то он инсоният ки ба тавассути табиати вуҷӯд тамом ёфт ба тавассути саноати бақоӣ ҳақиқӣ ёбад . Пас толиби фазилатро дар таҳсили камолӣ ки мутаваҷҷеҳ бидон бошад ба ҳамин қонӯни иқтидо бояд намӯд , ва дар таҳзиби қӯтҳо саёқату тартибӣ ки аз табиат астФодт карда бошад риоят кард ,у ибтидо ба таъдили қӯти шаҳват , пас ба таъдили қӯти ғазаб ,у хатм бар таъдили қӯт тмииз кард .

و بعد ازان نوبت تدبیر به صناعت رسد تا آن انسانیت که به توسط طبیعت وجود تمام یافت به توسط صناعت بقای حقیقی یابد. پس طالب فضیلت را در تحصیل کمالی که متوجه بدان باشد به همین قانون اقتدا باید نمود، و در تهذیب قوتها سیاقت و ترتیبی که از طبیعت استفادت کرده باشد رعایت کرد، و ابتدا به تعدیل قوت شهوت، پس به تعدیل قوت غضب، و ختم بر تعدیل قوت تمییز کرد.

Агар иттифоқи чунон афтода бошад ки дар айёми туфулияти тарбият бар қоида ҳикмат ёфта бошад , чунонкии баъди азин шарҳ дода ояд , шукри мавҳибатии азиму миннатии ҷсим бибояд гузорад чаҳ аксари муҳимот ӯ мукфӣ буду ҳаракат ӯ дар тариқи талаби фазойили бсҳўлт , ва агар дар мабдаи намои баракси маслиҳат тарбият ёфта бошад батадрӣҷ , дар Фтоми нафас аз одоти баду маликоти ноМаҳмӯди саъй бояд кард , ва ба съўбти тариқат навмидӣ набояд намӯд , ки эҳмоли мстдъии шақовати абадӣ буду талофии мофот ҳар рӯзи мушкилтар ва ба таазури наздиктар , то онгоҳ ки ба дараҷа имтиноъ расад ,у ҷузи тлҳФу таъассуфи чизе бадаст набошад , аъознои аллоҳи ман сӯъи нқмтаҳу блғнои моирзиаҳи брҳмтаҳ .

اگر اتفاق چنان افتاده باشد که در ایام طفولیت تربیت بر قاعده حکمت یافته باشد، چنانکه بعد ازین شرح داده آید، شکر موهبتی عظیم و منتی جسیم بباید گزارد چه اکثر مهمات او مکفی بود و حرکت او در طریق طلب فضایل بسهولت، و اگر در مبدأ نما برعکس مصلحت تربیت یافته باشد بتدریج، در فطام نفس از عادات بد و ملکات نامحمود سعی باید کرد، و به صعوبت طریقت نومیدی نباید نمود، که اهمال مستدعی شقاوت ابدی بود و تلافی مافات هر روز مشکل تر و به تعذر نزدیک تر، تا آنگاه که به درجه امتناع رسد، و جز تلهف و تأسف چیزی بدست نباشد، اعاذنا الله من سوء نقمته و بلغنا مایرضیه برحمته.

Ва бибояд донист ки ҳеҷ кас бар фазилат мФтўр набошад , чунонкии ҳеҷ офарӣдаро наҷҷор ё котиб ё сонеъи нёФриннд , ва мо гуфтем ки фазилат аз умӯр сноъӣаст , аммо бисёр буд ки касеро аз рӯй хилқати қабули фазилатии осонтар буду шароити истеъдоди дарави бештар , ва ҳамчунон ки толиби китобат ё толиби наҷҷоратро муморасати он ҳарфат мебояд кард то ҳиأтӣ дар табиат ӯ росих шавад ки мабдаи судӯри он феъл бошад азу бар ваҷҳи маслиҳат , онгоҳ ӯро аз ҷиҳати эътибори он малака сонеъ хонанд ва бидон ҳарфат нисбат диҳанд , ҳамчунин толиби фазилатро бар афъолӣ ки он фазилат иқтизо кунад иқдом мебояд намӯд , то ҳиأту малакае дар нафас ӯ падед ояд ки иқтидор ӯ бар асдори он афъол бар ваҷҳи акмали бсҳўлт буд ,у онгоҳ ба самти он фазилат мавсуф бошад .

و بباید دانست که هیچ کس بر فضیلت مفطور نباشد، چنانکه هیچ آفریده را نجار یا کاتب یا صانع نیافرینند، و ما گفتیم که فضیلت از امور صناعی است، اما بسیار بود که کسی را از روی خلقت قبول فضیلتی آسانتر بود و شرایط استعداد درو بیشتر، و همچنان که طالب کتابت یا طالب نجارت را ممارست آن حرفت می باید کرد تا هیأتی در طبیعت او راسخ شود که مبدأ صدور آن فعل باشد ازو بر وجه مصلحت، آنگاه او را از جهت اعتبار آن ملکه صانع خوانند و بدان حرفت نسبت دهند، همچنین طالب فضیلت را بر افعالی که آن فضیلت اقتضا کند اقدام می باید نمود، تا هیأت و ملکه ای در نفس او پدید آید که اقتدار او بر اصدار آن افعال بر وجه اکمل بسهولت بود، و آنگاه به سمت آن فضیلت موصوف باشد.

Ва чун чунонкӣ гуфта омад дар саноати иқтидо ба табиат мебояд карду муносибтарин сноъоти бад-ӣни саноат саноат тибаст ки бар таҷведи бадан мқсўраст , чунонкии ин саноат бар такмили нафас мқсўраст , пас ақтдоӣӣ ки дар ин саноат ба табиат лозим бошад шабиҳи иқтидои табиб буд дар саноати тиб ба табиат , ва аз ин ҷиҳати баъзе ҳукамои ин саноатро тиб рӯҳонӣ хонанд . Ва ҳамчунон ки тиби ду ҷузв буд , яке ончии муқтазии ҳифзи сиҳҳат буду дигари ончии муқтазии азолти иллат буд , ҳамчунон ин илми ду фан бошад , яке ончии муқтазии муҳофизати фазилат буду дигари ончии муқтазии азолти разилт буд , ва мо ҳар фаннии бғоити ҷаҳд баён кунем , аншоءи аллоҳ .

و چون چنانکه گفته آمد در صناعت اقتدا به طبیعت می باید کرد و مناسب ترین صناعات بدین صناعت صناعت طبست که بر تجوید بدن مقصور است، چنانکه این صناعت بر تکمیل نفس مقصور است، پس اقتدائی که در این صناعت به طبیعت لازم باشد شبیه اقتدای طبیب بود در صناعت طب به طبیعت، و از این جهت بعضی حکما این صناعت را طب روحانی خوانند. و همچنان که طب دو جزو بود، یکی آنچه مقتضی حفظ صحت بود و دیگر آنچه مقتضی ازالت علت بود، همچنان این علم دو فن باشد، یکی آنچه مقتضی محافظت فضیلت بود و دیگر آنچه مقتضی ازالت رذیلت بود، و ما هر فنی بغایت جهد بیان کنیم، انشاء الله.

Пас аз ин мабоҳис равшан шуд ки толиби фазилатро аввали баҳс аз ҳоли қӯти шаҳват бояд кард ,у баъд азон баҳс аз ҳоли қӯти ғазаб , ва нигоҳ кард то ҳол ҳар яке дар фитрат бар қонӯн эътидоласт ё мунҳариф азон , агар бар қонӯни эътидол буд дар ҳифзи эътидолу малакаи гардонӣдани судӯри ончӣ ба нисбат бо он қӯти ҷамил буд аз ӯ кушед , ва агар аз эътидоли мунҳариф буд аввал бар рад ӯ бо эътидол , пас таҳсили он малака , иқдом намӯд , ва чун аз таҳзиби ин ду қӯт фароғат ёбад ба такмили қӯти назарии машғӯл бояд шуду тартиб дарон риоят кард .

پس از این مباحث روشن شد که طالب فضیلت را اول بحث از حال قوت شهوت باید کرد، و بعد ازان بحث از حال قوت غضب، و نگاه کرد تا حال هر یکی در فطرت بر قانون اعتدال است یا منحرف ازان، اگر بر قانون اعتدال بود در حفظ اعتدال و ملکه گردانیدن صدور آنچه به نسبت با آن قوت جمیل بود از او کوشید، و اگر از اعتدال منحرف بود اول بر رد او با اعتدال، پس تحصیل آن ملکه، اقدام نمود، و چون از تهذیب این دو قوت فراغت یابد به تکمیل قوت نظری مشغول باید شد و ترتیب دران رعایت کرد.

Ва аввал ки дар тааллуми шурӯи намояди хавз дар фаннӣ бояд кард ки зеҳнро аз залолат сиёнат кунад ва ба тариқи иқтибоси маориф ҳидоят кунад ; пас дар фаннӣ ки ваҳмро бо ақл дар қавонини он мусоидат бошаду таҳайюру хабтро дарон маҷол на , то зеҳнро завқи яқин ҳосил шаваду мулозимати ҳақ малака кунад ;у баъд азон баҳс бар маърифати аъёни мавҷӯдоту кашфи ҳақоиқу аҳволи он мқсўр бояд гардонид ,у ибтидо аз мабодӣ маҳсусот кард ва ба маърифати мабодии мавҷӯдоти ин баҳс ба интиҳои расонид .

و اول که در تعلم شروع نماید خوض در فنی باید کرد که ذهن را از ضلالت صیانت کند و به طریق اقتباس معارف هدایت کند؛ پس در فنی که وهم را با عقل در قوانین آن مساعدت باشد و تحیر و خبط را دران مجال نه، تا ذهن را ذوق یقین حاصل شود و ملازمت حق ملکه کند؛ و بعد ازان بحث بر معرفت اعیان موجودات و کشف حقایق و احوال آن مقصور باید گردانید، و ابتدا از مبادی محسوسات کرد و به معرفت مبادی موجودات این بحث به انتها رسانید.

Ва чун бад-ӣн мартаба расад аз таҳзиби ин се қӯти фориғ шуда бошад . Баъд азон бар ҳифзи қавоиди адолати тўФр бояд намӯду аъмолу муомилот бар ҳасби он табиат муқаддар гардонид ва чун ин дақиқа низ риоят кунад инсонии билфеъл шуда бошаду исми ҳикмату самти фазилат ӯро ҳосили омада . Пас агар хоҳад ва дар съодоти хориҷӣу съодоти бадании иҳтимоми намояд , нури алии нур буд ,у алои бории муҳимот маъаттал нагузошта бошад ва ба фузулии машғӯли набӯда .

و چون بدین مرتبه رسد از تهذیب این سه قوت فارغ شده باشد. بعد ازان بر حفظ قواعد عدالت توفر باید نمود و اعمال و معاملات بر حسب آن طبیعت مقدر گردانید و چون این دقیقه نیز رعایت کند انسانی بالفعل شده باشد و اسم حکمت و سمت فضیلت او را حاصل آمده. پس اگر خواهد و در سعادات خارجی و سعادات بدنی اهتمام نماید، نور علی نور بود، و الا باری مهمات معطل نگذاشته باشد و به فضولی مشغول نبوده.

Ва саодати се ҷинс буд : яке съодоти нафсонӣ ,у дувуми съодоти баданӣ ,у сими съодоти маданӣ ки ба иҷтимоу тамаддуни мутаъаллиқ буд . Аммо съодот нафсонӣ онаст ки шарҳ дода омаду тартиби мадориҷи он бар ин ваҷҳаст : аввали илми таҳзиби ахлоқ ,у дувуми илми мантиқ ,у сими илми риёзӣ ,у чаҳоруми илми табиӣ ,у панҷуми илми илоҳӣ , яъне таълим бар ин саёқат бояд то нафъи он дар ҳар ду ҷаҳони базӯдӣ ҳосил ояд .

و سعادت سه جنس بود: یکی سعادات نفسانی، و دوم سعادات بدنی، و سیم سعادات مدنی که به اجتماع و تمدن متعلق بود. اما سعادات نفسانی آنست که شرح داده آمد و ترتیب مدارج آن بر این وجه است: اول علم تهذیب اخلاق، و دوم علم منطق، و سیم علم ریاضی، و چهارم علم طبیعی، و پنجم علم الهی، یعنی تعلیم بر این سیاقت باید تا نفع آن در هر دو جهان بزودی حاصل آید.

Ва аммо съодоти баданӣ , улӯмӣ буд ки ба низоми ҳоли бадан боз гардад чун муъолиҷоту ҳифзи сиҳҳату илми зинат ки иборат азон тиб буд , ва чун илми нуҷум ки тақаддумаи маърифат фоида диҳад .

و اما سعادات بدنی، علومی بود که به نظام حال بدن باز گردد چون معالجات و حفظ صحت و علم زینت که عبارت ازان طب بود، و چون علم نجوم که تقدمه معرفت فایده دهد.

Ва аммо саодати мадании улӯмӣ буд ки ба низоми ҳоли миллату давлату умӯри маошу ҷамъият таъаллуқ дорад , монанди илми шариъат аз фиқҳу калому ахбору танзилу таъвил ,у улӯми зоҳир чун адабу балоғату наҳву китобату ҳисобу масоҳату истифо ва ончӣ бидон монад ;у манфиат ҳар яке ба ҳасби манзалат ӯ бошад , валлоҳи аълам .

و اما سعادت مدنی علومی بود که به نظام حال ملت و دولت و امور معاش و جمعیت تعلق دارد، مانند علم شریعت از فقه و کلام و اخبار و تنزیل و تأویل، و علوم ظاهر چون ادب و بلاغت و نحو و کتابت و حساب و مساحت و استیفا و آنچه بدان ماند؛ و منفعت هر یکی به حسب منزلت او باشد، والله اعلم.