Ва чун мардум ба якдигар муҳтоҷанду камолу тамом ҳар як ба наздики ашхос дигараст аз навъ ӯ ,у зарурати мстдъии истионат , чаҳ ҳеҷ шахс ба анФрод ба камол наметавонад расед чунонкӣ шарҳ дода омад , пас эҳтиёҷ ба таълӣфӣ ки ҳамаи ашхосро дар муовинат ба манзалати аъзои як шахс гирданд зарурӣ бошад ; ва чун эшонро биттабъи мутаваҷҷеҳи камол офарӣдаанд пас биттабъи муштоқи он тأлФ бошанд ;у иштиёқ ба тأлФи муҳаббат буд , ва мо пеши азин ишоратӣ кардаем ба тафсили муҳаббат бар адолат . Ва иллат дар он маънӣ онаст ки адолати муқтазии атҳодисти сноъӣ ,у муҳаббати муқтазии иттиҳодии табиӣ ,у сноъӣ ба нисбат бо табиӣ монанди қисирӣ бошад ,у саноати муқтада буд ба табиат .

و چون مردم به یکدیگر محتاج اند و کمال و تمام هر یک به نزدیک اشخاص دیگر است از نوع او، و ضرورت مستدعی استعانت، چه هیچ شخص به انفراد به کمال نمی تواند رسید چنانکه شرح داده آمد، پس احتیاج به تألیفی که همه اشخاص را در معاونت به منزلت اعضای یک شخص گرداند ضروری باشد؛ و چون ایشان را بالطبع متوجه کمال آفریده اند پس بالطبع مشتاق آن تألف باشند؛ و اشتیاق به تألف محبت بود، و ما پیش ازین اشارتی کرده ایم به تفصیل محبت بر عدالت. و علت در آن معنی آنست که عدالت مقتضی اتحادیست صناعی، و محبت مقتضی اتحادی طبیعی، و صناعی به نسبت با طبیعی مانند قسری باشد، و صناعت مقتدی بود به طبیعت.

Пас маълум шуд ки эҳтиёҷ ба адолат ки акмал фазойил онаст дар боби муҳофизати низоми навъ аз ҷиҳати фиқдон муҳаббатаст , чаҳ агар муҳаббати миёни ашхоси ҳосил будӣ ба инсофу антсоФ эҳтиёҷ науфтодӣ . Ва аз рӯй луғати худ инсофи муштақ аз нисф буд яъне мунсифи мутанозиъи фӣа «ро » бо соҳиби худ мносФаҳ кунад ,у тнсиФ аз лўоҳқ такассур бошаду муҳаббат аз асбоби иттиҳод , пас бад-ӣни вуҷӯҳи фазилати муҳаббат бар адолат маълум шуд .

پس معلوم شد که احتیاج به عدالت که اکمل فضایل آنست در باب محافظت نظام نوع از جهت فقدان محبت است، چه اگر محبت میان اشخاص حاصل بودی به انصاف و انتصاف احتیاج نیفتادی. و از روی لغت خود انصاف مشتق از نصف بود یعنی منصف متنازع فیه « را » با صاحب خود مناصفه کند، و تنصیف از لواحق تکثر باشد و محبت از اسباب اتحاد، پس بدین وجوه فضیلت محبت بر عدالت معلوم شد.

Ва ҷамоатӣ аз қудамои ҳукамо дар таъзими шаъни муҳаббати мболғтӣ азим кардаанд ва гуфта ки : қавоми ҳамаи мавҷӯдот ба сабаб муҳаббатаст ва ҳеҷ мавҷӯд аз муҳаббатии холии натавонад буд чунонкӣ аз мавҷӯдӣу ваҳдатии холии натавонад буд , алои онкии муҳаббатро маротиб бошад ва ба сабаби тртби он мавҷӯдот дар маротиби камолу нуқсон мутараттиб бошанд ,у чунонкии муҳаббати муқтазии қавом ва камоласт ғалабаи мтқзии фасод ва нуқсон бошад ,у трёни он бар мавҷӯдоти бҳсби нуқсон ҳар синфӣ тавонад буд , ва ин қавмро асҳоби муҳаббат ва ғалаба хонанд .

و جماعتی از قدمای حکما در تعظیم شأن محبت مبالغتی عظیم کرده اند و گفته که: قوام همه موجودات به سبب محبت است و هیچ موجود از محبتی خالی نتواند بود چنانکه از موجودی و وحدتی خالی نتواند بود، الا آنکه محبت را مراتب باشد و به سبب ترتب آن موجودات در مراتب کمال و نقصان مترتب باشند، و چنانکه محبت مقتضی قوام و کمال است غلبه متقضی فساد و نقصان باشد، و طریان آن بر موجودات بحسب نقصان هر صنفی تواند بود، و این قوم را اصحاب محبت و غلبه خوانند.

Ва дигари ҳукамо ҳар чанд бар тасреҳи ин мазҳаби иқдом нанамудаанд аммо ба фазилати муҳаббат иқрор кардаанду сарёни ишқ дар ҷумлагии коинот шарҳ дода .

و دیگر حکما هر چند بر تصریح این مذهب اقدام ننموده اند اما به فضیلت محبت اقرار کرده اند و سریان عشق در جملگی کاینات شرح داده.

Ва чун ҳақиқати муҳаббати талаби иттиҳод буд бо чизе ки иттиҳод бо ӯ дар тасаввури толиб камол бошад , ва мо гуфтем ки камолу шараф ҳар мавҷӯдии бҳсб ваҳдатӣаст ки бар ӯ фоиз шудааст , пас муҳаббати талаби шарафу фазилату камол буд , ва ҳар чаҳ ин талаб дар ӯ бештар буд шавқ ӯ ба камоли зиёдат буд ва вусӯл бидон бар ӯ саҳлтар ; ва дар урфи мтأхрони муҳаббату зидаш дар музиъӣ истеъмол кунанд ки қӯти нутқиро дар ӯ мушорикатӣ буд , пас майли аносирро ба марокизи хеш ва гурехтан эшон аз дигари ҷаҳот ,у майли мураккаботро ба якдигар ки аз ҷиҳати мшоклотӣ ки дар имтизоҷи эшон афтода бошад бар нисбатҳои муайяну маҳдӯд , чун нисбати ададӣу мсоҳӣу таълӣфӣ , лозим ояд , то бидон сабаби мабдаи афъолӣ ғариб бошанд , ки онро хавосу асрор табоиъ хонанд , монанди майли оҳан ба миғнотис ,у аздоди он , ки аз ҷиҳати тнФротии мизоҷӣ ҳодис шавад , монанди нафрати санги боғзи алхл аз сирка аз қабили муҳаббат ва мбғзт нашмуранд , балки онро майл ва ҳрб хонанд ,у мувофиқату маъодоти ҳайвоноти ғайри нотиқа бо якдигари ҳам хориҷ аз ин қабил бошад , ва онро алиф ва нафрат гӯйанд .

و چون حقیقت محبت طلب اتحاد بود با چیزی که اتحاد با او در تصور طالب کمال باشد، و ما گفتیم که کمال و شرف هر موجودی بحسب وحدتی است که بر او فایض شده است، پس محبت طلب شرف و فضیلت و کمال بود، و هر چه این طلب در او بیشتر بود شوق او به کمال زیادت بود و وصول بدان بر او سهل تر؛ و در عرف متأخران محبت و ضدش در موضعی استعمال کنند که قوت نطقی را در او مشارکتی بود، پس میل عناصر را به مراکز خویش و گریختن ایشان از دیگر جهات، و میل مرکبات را به یکدیگر که از جهت مشاکلاتی که در امتزاج ایشان افتاده باشد بر نسبتهای معین و محدود، چون نسبت عددی و مساحی و تألیفی، لازم آید، تا بدان سبب مبدأ افعالی غریب باشند، که آن را خواص و اسرار طبایع خوانند، مانند میل آهن به مغناطیس، و اضداد آن، که از جهت تنفراتی مزاجی حادث شود، مانند نفرت سنگ باغض الخل از سرکه از قبیل محبت و مبغضت نشمرند، بلکه آن را میل و هرب خوانند، و موافقت و معادات حیوانات غیر ناطقه با یکدیگر هم خارج از این قبیل باشد، و آن را الف و نفرت گویند.

Ва ақсоми муҳаббат дар навъи инсони ду гӯна буд : яке табиӣу дигари ародӣ . Аммо муҳаббати табиӣ монанди муҳаббати модари фарзандро , ки агар на ин навъи муҳаббат дар табиати модари мФтўр будӣ фарзандро тарбияти надодӣу бақои навъи сӯрати нбстӣ . Ва аммо муҳаббати ародии чаҳор навъ буд : яке онкии сариъи алъқду алонҳлол буд ,у дувуми ончии бтиءи алъқду алонҳлол буд ,у сими ончии бтиءи алъқди сариъи алонҳлол буд ,у чаҳоруми ончии сариъи алъқди бтиءи алонҳлол буд .

و اقسام محبت در نوع انسان دو گونه بود: یکی طبیعی و دیگر ارادی. اما محبت طبیعی مانند محبت مادر فرزند را، که اگر نه این نوع محبت در طبیعت مادر مفطور بودی فرزند را تربیت ندادی و بقای نوع صورت نبستی. و اما محبت ارادی چهار نوع بود: یکی آنکه سریع العقد و الانحلال بود، و دوم آنچه بطیء العقد و الانحلال بود، و سیم آنچه بطیء العقد سریع الانحلال بود، و چهارم آنچه سریع العقد بطیء الانحلال بود.

Ва чун мақосиди аснофи мардумон дар матолиби бҳсби бисотат муншаъибаст ба се шуъба , аввали лиззату дувуми нафъу сими хайр , ва аз тркб ҳар се бо якдигари шуъбаи робъ таваллуд кунад , ва ин ғоёти муқтазии муҳаббат касоне бошад ки дар тўсл ба камоли шахсе ё навъе муовин ва мададкор бошанд ва он навъ инсонаст , пас ҳар яке аз ин асбоби иллат навъе буд аз анвоъи муҳаббати ародӣ .

و چون مقاصد اصناف مردمان در مطالب بحسب بساطت منشعب است به سه شعبه، اول لذت و دوم نفع و سیم خیر، و از ترکب هر سه با یکدیگر شعبه رابع تولد کند، و این غایات مقتضی محبت کسانی باشد که در توصل به کمال شخصی یا نوعی معاون و مددکار باشند و آن نوع انسان است، پس هر یکی از این اسباب علت نوعی بود از انواع محبت ارادی.

Аммо лиззат , иллат муҳаббатӣ тавонад буд ки зуди бандаду зуди кушояд , чаҳ лиззат бо шумӯли вуҷӯд ба суръати тағайюру интиқол мавсуфаст чунонкии гуфтем ,у истимрору завол аз сабаб ба мусаббиб сироят кунад ; ва аммо нафъ , иллати муҳаббатӣ буд ки дайри бандаду зуди кушояд , чаҳ нафъи расонӣдан бо иззати вуҷӯди сариъи алонтқол буд ; ва аммо хайр , иллати муҳаббатӣ буд ки зуди бандаду дайри кушояд , зуд бастан аз ҷиҳати мшоклти зотӣ ки миёни аҳли хайр буд ,у дайри кушодан аз ҷиҳати иттиҳоди ҳақиқӣ ки лозими моҳияти хайр буду иқтизои имтиноъ инфикок кунад ; ва аммо мураккаб аз ҳар се иллат муҳаббатӣ бошад ки дайри бандаду дайри кушояд , чаҳ астҷмоъи ҳардуи сабаб яъне нафъу хайри иқтизоӣ ҳар ду ҳол кунад .

اما لذت، علت محبتی تواند بود که زود بندد و زود گشاید، چه لذت با شمول وجود به سرعت تغیر و انتقال موصوف است چنانکه گفتیم، و استمرار و زوال از سبب به مسبب سرایت کند؛ و اما نفع، علت محبتی بود که دیر بندد و زود گشاید، چه نفع رسانیدن با عزت وجود سریع الانتقال بود؛ و اما خیر، علت محبتی بود که زود بندد و دیر گشاید، زود بستن از جهت مشاکلت ذاتی که میان اهل خیر بود، و دیر گشادن از جهت اتحاد حقیقی که لازم ماهیت خیر بود و اقتضای امتناع انفکاک کند؛ و اما مرکب از هر سه علت محبتی باشد که دیر بندد و دیر گشاید، چه استجماع هردو سبب یعنی نفع و خیر اقتضای هر دو حال کند.

Ва муҳаббат аз садоқати омтар буд чаҳ муҳаббати миёни ҷамоатии анбӯҳи сӯрати бандаду садоқат дар шумӯли бад-ӣн мартаба нарасад ,у мؤдт дар ртбт ба садоқат наздик бошад ,у ишқ ки ифрот муҳаббатаст аз мؤдти хостар буд , чаҳ ҷузи миёни ду тан науфтад ,у иллати ишқ ё фарти талаби лиззат буд ё фарти талаби хайр ,у нафъро на аз рӯй бисотат ва на аз ҷиҳати тркб дар истилзоми ишқи мадхалии натавонад буд . Пас ишқи ду навъ буд : яке мазмум ки аз фарти талаби лиззати хезад ,у дувуми Маҳмӯд ки аз фарти талаби хайри хезад . Ва аз ҷиҳати алтбоси фарқи миёни ин ду сабаб бошад ихтилофӣ ки миёни мардум дар мадҳу зми ишқ буд .

و محبت از صداقت عامتر بود چه محبت میان جماعتی انبوه صورت بندد و صداقت در شمول بدین مرتبه نرسد، و مؤدت در رتبت به صداقت نزدیک باشد، و عشق که افراط محبت است از مؤدت خاص تر بود، چه جز میان دو تن نیفتد، و علت عشق یا فرط طلب لذت بود یا فرط طلب خیر، و نفع را نه از روی بساطت و نه از جهت ترکب در استلزام عشق مدخلی نتواند بود. پس عشق دو نوع بود: یکی مذموم که از فرط طلب لذت خیزد، و دوم محمود که از فرط طلب خیر خیزد. و از جهت التباس فرق میان این دو سبب باشد اختلافی که میان مردم در مدح و ذم عشق بود.

Ва сабаби сдоқоти эҳдосу касоне ки табиат эшон дошта бошанд талаби лиззат буду бад-ӣн сабаб бошад ки мсодқту мФорқти миёни эшон мутаволӣ буд ,у гоҳ буд ки дар андаки муддатӣ чанд бор тсодқ кунанду боз мФтрқ шаванд , ва агар садоқати эшонро банодир бқоӣӣ бошад сабаби вусуқи эшон буд ба бақои лиззату мъоўдти он ҳолои Фҳоло , ва ҳар гоҳ ки он вусуқ зоил шавад фии улҳоли он садоқат муртафаъ гардад .

و سبب صداقات احداث و کسانی که طبیعت ایشان داشته باشند طلب لذت بود و بدین سبب باشد که مصادقت و مفارقت میان ایشان متوالی بود، و گاه بود که در اندک مدتی چند بار تصادق کنند و باز مفترق شوند، و اگر صداقت ایشان را بنادر بقائی باشد سبب وثوق ایشان بود به بقای لذت و معاودت آن حالا فحالا، و هر گاه که آن وثوق زایل شود فی الحال آن صداقت مرتفع گردد.

Ва сабаби сдоқоти машойиху касоне ки бар табиат эшон бошанд талаби манфиат буд , ва чун манофе муштарак ёбанд , ва дар аксари аҳволи онро имтидодӣ иттифоқ уфтад , аз эшон мсодқтӣ содир шавад ва ба ҳасби бақои манфиат боқӣ монад , ва чун алоқаи раҷо мунқатиъ шавад он садоқат муртафаъ гардад .

و سبب صداقات مشایخ و کسانی که بر طبیعت ایشان باشند طلب منفعت بود، و چون منافع مشترک یابند، و در اکثر احوال آن را امتدادی اتفاق افتد، از ایشان مصادقتی صادر شود و به حسب بقای منفعت باقی ماند، و چون علاقه رجا منقطع شود آن صداقت مرتفع گردد.

Ва аммо сабаби садоқати аҳли хайр чун маҳз хайр бошад ,у хайри чизеи собит буд ғайри мутағаййири мўдоти асҳоби он аз тағайюру завол масӯн бошад .

و اما سبب صداقت اهل خیر چون محض خیر باشد، و خیر چیزی ثابت بود غیر متغیر مودات اصحاب آن از تغیر و زوال مصون باشد.

Ва чун мардум аз табоиъи мутазод мураккабасту майл ҳар табиатии мухолифи майли табиатии дигар , пас лиззатӣ ки мулоими табиатӣ буд мухолифи лиззати табиатии дигар буд . Ва бад-ӣни сабаби ҳеҷ лиззат аз анвоъи лаззоти холису холӣ аз шўоиби азиятҳо ки дар мФорқти лаззоти дигар буд натавонад буд .

و چون مردم از طبایع متضاد مرکب است و میل هر طبیعتی مخالف میل طبیعتی دیگر، پس لذتی که ملایم طبیعتی بود مخالف لذت طبیعتی دیگر بود. و بدین سبب هیچ لذت از انواع لذات خالص و خالی از شوایب اذیتها که در مفارقت لذات دیگر بود نتواند بود.

Ва чун дар мардуми ҷавҳарии басити илоҳӣ мавҷӯдаст ки онро бо табоиъи дигар мшоклтӣ нест ӯро навъе аз лиззат тавонад буд ки онро бо лаззоти дигар мушобеҳатӣ набӯду муҳаббатӣ ки муқтазои он лиззат буд дар ғояти ифрот буду шабиҳ ба вела , ва он ишқи тому муҳаббат илоҳӣ хонанд , ва баъзе мтأлҳони даъвии он муҳаббат кунанд ,у ҳакими аввал дар он маънӣ аз أбрқлитс боз гуфтааст ки ӯ гуяд : чизҳои мухталифро бо якдигари тшоклу таълӣфии томи натавонад буд , ва аммо чизҳои мтшокл ба якдигари масрур ва муштоқ бошанд .

و چون در مردم جوهری بسیط الهی موجود است که آن را با طبایع دیگر مشاکلتی نیست او را نوعی از لذت تواند بود که آن را با لذات دیگر مشابهتی نبود و محبتی که مقتضای آن لذت بود در غایت افراط بود و شبیه به وله، و آن عشق تام و محبت الهی خوانند، و بعضی متألهان دعوی آن محبت کنند، و حکیم اول در آن معنی از أبرقلیطس باز گفته است که او گوید: چیزهای مختلف را با یکدیگر تشاکل و تألیفی تام نتواند بود، و اما چیزهای متشاکل به یکدیگر مسرور و مشتاق باشند.

Ва дар шарҳи ин калимот гуфтаанд ки ҷавоҳири басит чун мтшокл бошанд ва ба якдигари муштоқ , мтأлФ шаванду миёни эшон тўҳдии ҳақиқӣ ҳосил ояду тғоир муртафаъ шавад , чаҳ тғоир аз лавозим моддӣотасту моддӣотро ин синфи тأлФ , натавонад буд , ва агар шавқӣ дар эшон ҳодис шавад ки ба навъе аз тأлФ майл кунанд мулоқоти эшон ба нҳоёту сутӯҳ буд на ба зўоту ҳақоиқ , ва ин мулоқот ба дараҷа иттисол нарасад , пас мстдъии инфисол буд .

و در شرح این کلمات گفته اند که جواهر بسیط چون متشاکل باشند و به یکدیگر مشتاق، متألف شوند و میان ایشان توحدی حقیقی حاصل آید و تغایر مرتفع شود، چه تغایر از لوازم مادیات است و مادیات را این صنف تألف، نتواند بود، و اگر شوقی در ایشان حادث شود که به نوعی از تألف میل کنند ملاقات ایشان به نهایات و سطوح بود نه به ذوات و حقایق، و این ملاقات به درجه اتصال نرسد، پس مستدعی انفصال بود.

Ва чун ҷавҳарӣ ки дар инсон муставдиъаст аз кдўроти табиат пок шавад ,у муҳаббати анвоъи шаҳавоту каромот дар ӯ мунтафӣ гардад , ӯро ба шабиҳи худ шавқии содиқ ҳодис шавад ва ба назари басират ба мутолиаи ҷалоли хайри маҳз , ки манба хайрот онаст , машғӯл гардаду анвори он ҳазрат бирав фоиз шавад , пас ӯро лиззатӣ ки онро ба ҳеҷ лиззат нисбат натавон дод ҳосил ояд , ва ба дараҷаи иттиҳод мазкӯр расад , ва дар истеъмоли табиати баданӣу тарки он ӯро тафовутӣ зиёдат набӯд , алои онкии баъд аз мФорқт куллӣ бидон ртбти олӣ сазовортар бошад чаҳ сафои томи ҷузи баъд аз мФорқти ҳаёти фонии натавонад буд .

و چون جوهری که در انسان مستودع است از کدورات طبیعت پاک شود، و محبت انواع شهوات و کرامات در او منتفی گردد، او را به شبیه خود شوقی صادق حادث شود و به نظر بصیرت به مطالعه جلال خیر محض، که منبع خیرات آنست، مشغول گردد و انوار آن حضرت برو فایض شود، پس او را لذتی که آن را به هیچ لذت نسبت نتوان داد حاصل آید، و به درجه اتحاد مذکور رسد، و در استعمال طبیعت بدنی و ترک آن او را تفاوتی زیادت نبود، الا آنکه بعد از مفارقت کلی بدان رتبت عالی سزاوارتر باشد چه صفای تام جز بعد از مفارقت حیات فانی نتواند بود.

Ва аз фазойили ин навъи муҳаббат , яъне муҳаббати аҳли хайр бо якдигар , яке онаст ки на нуқсони бадв мттрқ тавонад буд , ва на съоитро дар ӯ таъсирӣ сӯрат уфтад , ва на маломатро дар навъ ӯ маҷол мдохлтӣ бошад ,у ашрорро дарон ҳаззӣ ва насибӣ набӯд ; ва аммо муҳаббатӣ ки аз ҷиҳати манфиат ё лиззат уфтад ашрорро ҳам бо ашрор ва ҳам бо ахёр тавонад буд , алои онкии сариъи алонқзоء ва алонҳлол бошад , аз ҷиҳати онкии нофеъу лазизи матлӯб болърз бошад на болаззот ; ва бисёр буд ки мстдъии он муҳаббатҳо ҷамъиятӣ бошад ки миёни асҳоби он муҳаббатҳо иттифоқ уфтад дар мавозиъии ғариб монанди киштӣ ва сафарҳоу ғайри он ,у сабаб дарон мؤонстӣ буд ки дар табиати мардум мркўзаст , ва худ мардумро инсон аз он ҷиҳат гуфтаанд , чунонкӣ дар саноати адаби адаби муқарар шудааст . Ва касе ки гуфтааст «у самяти ансонои лонки нос » гумон бардааст ки инсони муштақ аз нисёнаст ва дар ин гумон мхтӣ бӯдааст . Ва чун инси табиӣ аз хавос мардумасту камол ҳар чизе дар изҳори хосияти худ буд , чунонкӣ ба чанд мавзе такрор кардем , пас камоли ин навъ низ дар изҳори ин хосият буд бо абнои навъи худ , чаҳ ин хосияти мабда муҳаббатӣаст ки мстдъии тамаддун ва тأлФ бошад .

و از فضایل این نوع محبت، یعنی محبت اهل خیر با یکدیگر، یکی آنست که نه نقصان بدو متطرق تواند بود، و نه سعایت را در او تأثیری صورت افتد، و نه ملامت را در نوع او مجال مداخلتی باشد، و اشرار را دران حظی و نصیبی نبود؛ و اما محبتی که از جهت منفعت یا لذت افتد اشرار را هم با اشرار و هم با اخیار تواند بود، الا آنکه سریع الانقضاء و الانحلال باشد، از جهت آنکه نافع و لذیذ مطلوب بالعرض باشد نه بالذات؛ و بسیار بود که مستدعی آن محبتها جمعیتی باشد که میان اصحاب آن محبتها اتفاق افتد در مواضعی غریب مانند کشتی و سفرها و غیر آن، و سبب دران مؤانستی بود که در طبیعت مردم مرکوز است، و خود مردم را انسان از آن جهت گفته اند، چنانکه در صناعت ادب ادب مقرر شده است. و کسی که گفته است « و سمیت انسانا لانک ناس » گمان برده است که انسان مشتق از نسیان است و در این گمان مخطی بوده است. و چون انس طبیعی از خواص مردم است و کمال هر چیزی در اظهار خاصیت خود بود، چنانکه به چند موضع تکرار کردیم، پس کمال این نوع نیز در اظهار این خاصیت بود با ابنای نوع خود، چه این خاصیت مبدأ محبتی است که مستدعی تمدن و تألف باشد.

Ва бози онкии ҳикмати ҳақиқии иқтизои шарафи ин хосият мекунад шароеъу одоби Маҳмӯд низ бо он даъват кардаанд , ва аз ин сабаб бар иҷтимои мардум дар ибодоту зёФоти тҳриз фармӯдаанд , чаҳ ба ҷамъияти он инс аз қӯт ба феъл ояд ,у имкн ки шариъати исломи намози ҷамоатро бар намоз танҳо тафзили бад-ӣни иллат ниҳода бошад ки то чун дар рӯзии панҷ бори мардумон дар як мавзе муҷтамаъ шаванд бо якдигар мстأнс гирданд ,у иштироки эшон дар ибодоту дигари муомилоти сабаби таъкӣди он астинос шавад , бошад ки аз дараҷаи инс ба дараҷа муҳаббат расад .

و باز آنکه حکمت حقیقی اقتضای شرف این خاصیت می کند شرایع و آداب محمود نیز با آن دعوت کرده اند، و از این سبب بر اجتماع مردم در عبادات و ضیافات تحریض فرموده اند، چه به جمعیت آن انس از قوت به فعل آید، و یمکن که شریعت اسلام نماز جماعت را بر نماز تنها تفضیل بدین علت نهاده باشد که تا چون در روزی پنج بار مردمان در یک موضع مجتمع شوند با یکدیگر مستأنس گردند، و اشتراک ایشان در عبادات و دیگر معاملات سبب تأکید آن استیناس شود، باشد که از درجه انس به درجه محبت رسد.

Ва мисдоқи ин сухан онаст ки чун ин ибодат бар аҳл ҳар кўӣӣу мҳлтӣ ки иҷтимои эшон ҳар рӯзи панҷ бор дар масҷидӣ мутааззир набошад вазъ кард ,у ҳурмони аҳли шаҳр ки ин иҷтимо бар эшон душвор менамӯд аз ин фазилат наме шоист , ибодатӣ дигар фармуд ки дар ҳар ҳафтаи як навбати аҳли кӯйҳоу маҳаллаҳо бأҷмъҳм дар як масҷид ки ба ҳамаи ҷамоат муҳӣт тавонад шуд ҷамъ оянд , то ҳамчунон ки аҳли маҳалатро дар фазилати ҷамъи иштирок буд аҳли Мадинаро низ дарон иштирокӣ буд ; ва чун аҳли рӯстоҳоу дияҳоро бо якдигар ва бо аҳли шаҳр дар ҳар ҳафтаи ҷамъияти сохтани муқтазии таътил муҳимот менамӯд дар солии ду навбати ибодатӣ ки бар иҷтимои ҳамаи ҷамоати муштамил буд таъйин кард ,у маҷмаъи эшонро саҳройӣ ки шомил издиҳом тавонад буд ном зад фармуд , чаҳ вазъи бноӣӣ ки ҳамаи қавмро дарави ҷой буд , ва дар солии ду бор азон нафъ гиранд , ҳам муъадӣ ба ҳараҷ менамӯд ; ва чун дар съти фазойӣ ки ҳамаи қавм ҳозир тавонанд омад якдигарро бибинанду аҳди инс муҷаддад гардонанд анбъоси эшон бар муҳаббату мؤонсти якдигари тзоиди пазирад , баъд азон умуми аҳли оламро ба иҷтимо дар як мавқиф , дар ҳамаи умри як дафъат , таклиф кард , ва онро ба вақте муайян аз умр ки мӯҷиби мазиди зиқу кулуфтӣ будӣ мавсӯм нагардонид , то бар ҳасби тисири аҳли билоди мтбоъд ҷамъ оянд ва аз он саодат ки аҳли шаҳру маҳалларо бидон маъраз гардонидаанд хаттӣ иктисоб кунанд , ва ба инси табиӣ ки дар фитрати эшон мавҷӯдаст тазоҳури намоянд ;у таъйини он мавзе ба буқъае ки мақоми соҳиб шариъат бошад аввалӣ буд , чаҳ мушоҳидаи осор ӯу қиём ба шаъоъиру маносики муқтазии вақъу таъзим шаръ бошад дар дилҳо ,у мстдъии суръати иҷобат ва мтоўът шавад дўоъии хайрро . Бар ҷумла аз тасаввури ин ибодоту талфиқи он бо якдигари ғарази шореъ дар даъват бо иктисоби ин фазилат маълум мегардад , чаҳ арқони ибодат бар қонӯни маслиҳати муқаддар кардани сабаби астҷмоъ ҳар ду саодат бошад .

و مصداق این سخن آنست که چون این عبادت بر اهل هر کوئی و محلتی که اجتماع ایشان هر روز پنج بار در مسجدی متعذر نباشد وضع کرد، و حرمان اهل شهر که این اجتماع بر ایشان دشوار می نمود از این فضیلت نمی شایست، عبادتی دیگر فرمود که در هر هفته یک نوبت اهل کویها و محله ها بأجمعهم در یک مسجد که به همه جماعت محیط تواند شد جمع آیند، تا همچنان که اهل محلت را در فضیلت جمع اشتراک بود اهل مدینه را نیز دران اشتراکی بود؛ و چون اهل روستاها و دیه ها را با یکدیگر و با اهل شهر در هر هفته جمعیت ساختن مقتضی تعطیل مهمات می نمود در سالی دو نوبت عبادتی که بر اجتماع همه جماعت مشتمل بود تعیین کرد، و مجمع ایشان را صحرایی که شامل ازدحام تواند بود نام زد فرمود، چه وضع بنائی که همه قوم را درو جای بود، و در سالی دو بار ازان نفع گیرند، هم مؤدی به حرج می نمود؛ و چون در سعت فضایی که همه قوم حاضر توانند آمد یکدیگر را ببینند و عهد انس مجدد گردانند انبعاث ایشان بر محبت و مؤانست یکدیگر تزاید پذیرد، بعد ازان عموم اهل عالم را به اجتماع در یک موقف، در همه عمر یک دفعت، تکلیف کرد، و آن را به وقتی معین از عمر که موجب مزید ضیق و کلفتی بودی موسوم نگردانید، تا بر حسب تیسیر اهل بلاد متباعد جمع آیند و از آن سعادت که اهل شهر و محله را بدان معرض گردانیده اند خطی اکتساب کنند، و به انس طبیعی که در فطرت ایشان موجود است تظاهر نمایند؛ و تعیین آن موضع به بقعه ای که مقام صاحب شریعت باشد اولی بود، چه مشاهده آثار او و قیام به شعائر و مناسک مقتضی وقع و تعظیم شرع باشد در دلها، و مستدعی سرعت اجابت و مطاوعت شود دواعی خیر را. بر جمله از تصور این عبادات و تلفیق آن با یکدیگر غرض شارع در دعوت با اکتساب این فضیلت معلوم می گردد، چه ارکان عبادت بر قانون مصلحت مقدر کردن سبب استجماع هر دو سعادت باشد.

Ва бо сари ҳадис муҳаббат шавем , гӯйем : асбоби муҳаббатҳои мазкӯр , беруни муҳаббати илоҳӣ , чун миёни асҳоби он муҳаббатҳо муштарак бошад тавонад буд ки аз ҳар ду ҷониб дар як ҳол мунъақид шавад ва дар як ҳоли инҳилоли пазирад , ва тавонад буд ки яке боқӣ монад ва яке инҳилоли пазирад . Маслан лиззатӣ ки миёни шавҳару зан муштаракасту сабаби муҳаббати эшон шудаи мумкин буд ки аз ҳар ду тарафи сабаби муҳаббат якдигар гардад ,у мумкин буд ки аз як тарафи муҳаббат мунқатиъ шавад ва аз тарафи дигар боқӣ монад , чаҳ лиззат ба суръати тағайюр мавсуфасту тағайюри як тарафи мусталзими тағайюри тарафи дигар на ; ва ҳамчунин чун манофеӣ ки миёни зану шавҳар муштарак бошад аз хайроти манзилӣ чун ҳар ду дарон мтъоўн бошанд сабаби иштирок муҳаббат шавад , аммо аз ду яке агар дар ҳади худ тақсир кунад , Маслан зан аз шавҳари интизори иктисоби ин хайрот медораду шавҳар аз зани муҳофизат , агар яке ба наздики дигар муқассир бошад муҳаббат мухталиф шаваду шикояту маломат ҳодис гардад , ва ҳар рӯз дар тзоид буд то алоқа мунқатиъ гардад , ё сабаб зоил шавад , ё муқорини шиквау итоби як чанде бимонад . Ва дар дигари муҳаббатҳо ҳамин қиёси эътибор мебояд кард .

و با سر حدیث محبت شویم، گوییم: اسباب محبتهای مذکور، بیرون محبت الهی، چون میان اصحاب آن محبتها مشترک باشد تواند بود که از هر دو جانب در یک حال منعقد شود و در یک حال انحلال پذیرد، و تواند بود که یکی باقی ماند و یکی انحلال پذیرد. مثلا لذتی که میان شوهر و زن مشترک است و سبب محبت ایشان شده ممکن بود که از هر دو طرف سبب محبت یکدیگر گردد، و ممکن بود که از یک طرف محبت منقطع شود و از طرف دیگر باقی ماند، چه لذت به سرعت تغیر موصوف است و تغیر یک طرف مستلزم تغیر طرف دیگر نه؛ و همچنین چون منافعی که میان زن و شوهر مشترک باشد از خیرات منزلی چون هر دو دران متعاون باشند سبب اشتراک محبت شود، اما از دو یکی اگر در حد خود تقصیر کند، مثلا زن از شوهر انتظار اکتساب این خیرات می دارد و شوهر از زن محافظت، اگر یکی به نزدیک دیگر مقصر باشد محبت مختلف شود و شکایت و ملامت حادث گردد، و هر روز در تزاید بود تا علاقه منقطع گردد، یا سبب زایل شود، یا مقارن شکوه و عتاب یک چندی بماند. و در دیگر محبتها همین قیاس اعتبار می باید کرد.

Ва аммо муҳаббатҳое ки асбоби он мухталиф буд , монанди муҳаббатӣ ки сабаб аз як тарафи лиззат буд ва аз тарафи дигари манфиат , чунонкии миёни мғнӣу мустамеъ , ки мғнии мустамеъро ба сабаби манфиат дӯст дораду мустамеъи мғниро ба сабаби лиззат ,у миёни ошиқу маъшӯқи ҳамин нмт буд , ки ошиқ аз маъшӯқи интизор лиззат кунаду маъшӯқи азуи интизори манфиат , дар ин муҳаббати тушакӣу тазаллум бисёр уфтад , бал дар ҳеҷ синф аз аснофи муҳаббати чандон итобу шикоят ҳодис нашавад ки дар ин навъ ,у иллати он буд ки толиби лиззати астъҷол матлӯб кунад ,у толиби манфиат дар ҳусӯли матлӯб ӯ таъхир афганд ,у эътидоли миёни эшон , алои мо шоءи аллоҳ , сӯрат набандад ,у бад-ӣни сабаби пайвастаи ушшоқи мтшкӣ ва мтзлм бошанд ,у бҳқиқти золими ҳам эшон бошанд , чаҳ истифои таматтуъ аз лиззати назару висол бтъҷил талабанд , ва дар мукофоти он таъхири аФгннд , ё худ бидон қиём нанамоянд . Ва ин навъи муҳаббатро муҳаббат ливома хонанд , яъне мақрун ба маломат ,у аснофи ин муҳаббат на дар ин як мисол маҳсӯр бошад локини марҷаъи ҳама бо ҳамин маънӣ буд ки ёд кардем .

و اما محبتهایی که اسباب آن مختلف بود، مانند محبتی که سبب از یک طرف لذت بود و از طرف دیگر منفعت، چنانکه میان مغنی و مستمع، که مغنی مستمع را به سبب منفعت دوست دارد و مستمع مغنی را به سبب لذت، و میان عاشق و معشوق همین نمط بود، که عاشق از معشوق انتظار لذت کند و معشوق ازو انتظار منفعت، در این محبت تشکی و تظلم بسیار افتد، بل در هیچ صنف از اصناف محبت چندان عتاب و شکایت حادث نشود که در این نوع، و علت آن بود که طالب لذت استعجال مطلوب کند، و طالب منفعت در حصول مطلوب او تأخیر افگند، و اعتدال میان ایشان، الا ما شاء الله، صورت نبندد، و بدین سبب پیوسته عشاق متشکی و متظلم باشند، و بحقیقت ظالم هم ایشان باشند، چه استیفای تمتع از لذت نظر و وصال بتعجیل طلبند، و در مکافات آن تأخیر افگنند، یا خود بدان قیام ننمایند. و این نوع محبت را محبت لوامه خوانند، یعنی مقرون به ملامت، و اصناف این محبت نه در این یک مثال محصور باشد لکن مرجع همه با همین معنی بود که یاد کردیم.

Ва муҳаббатӣ ки миёни подшоҳу раияту раису мрؤўсу ғанӣ ва фақир бошад ҳам дар маърази шикояту маломат буд , бад-ӣни сабаб ки ҳар як аз соҳиби хеши интизор чизе дорад ки дар аксари авқоти мафқуд буд ,у фиқдони бонтзори мӯҷиби фасод ният бошад , ва аз фасоди нияти астбто ҳосил ояд ,у астбтои мсттбъи маломат буд ; ва ба риояти шарти адолати ин фасодҳо зоил гардад . Ва ҳамчунин ммолик аз мўолии зиёдат аз истеҳқоқ таваққуъ доранду мўолии эшонро дар хизмату шафқату насиҳат муқассир шимуранд то ба маломат машғӯл шаванд , ва то ризо ба қадари истеҳқоқ ки аз лавозими адолат буд ҳосил наёяд ин муҳаббат манзум нашавад ,у съўбти шумӯли он аз шарҳ мустағнӣаст .

و محبتی که میان پادشاه و رعیت و رئیس و مرؤوس و غنی و فقیر باشد هم در معرض شکایت و ملامت بود، بدین سبب که هر یک از صاحب خویش انتظار چیزی دارد که در اکثر اوقات مفقود بود، و فقدان بانتظار موجب فساد نیت باشد، و از فساد نیت استبطا حاصل آید، و استبطا مستتبع ملامت بود؛ و به رعایت شرط عدالت این فسادها زایل گردد. و همچنین ممالیک از موالی زیادت از استحقاق توقع دارند و موالی ایشان را در خدمت و شفقت و نصیحت مقصر شمرند تا به ملامت مشغول شوند، و تا رضا به قدر استحقاق که از لوازم عدالت بود حاصل نیاید این محبت منظوم نشود، و صعوبت شمول آن از شرح مستغنی است.

Ва аммо муҳаббати ахёр чун аз интизори манфиату лиззати ҳодис нашуда бошад , балки мӯҷиби он муносибати ҷавҳар буду мақсади эшон хайри маҳзу илтимос фазилат бошад , аз шоибаи мухолифату мнозът муназзаҳ монад ,у насиҳати якдигару адолат дар муомила ки муқтазои иттиҳод буд ба табаъият ҳосил ояд . Ва ин буд маънии ончӣ ҳукамо гуфтаанд дар ҳади садиқ , ки « садиқи ту шахсе буд ки ӯ ту бошад дар ҳақиқату ғайри ту бшхс » . Ва иззати вуҷӯди ин садоқату фиқдони он дар авому адами вусуқ ба садоқати эҳдоси ҳам азин сабаби лозим омадааст , чаҳ ҳар ки бар хайр воқиф набӯд ва аз ғарази саҳеҳ ғофил бошад муҳаббат ӯ сабаби интизори лиззатӣ ё манфиатӣ тавонад буд ,у салотини изҳори садоқат аз он рӯй кунанд ки худро мтФзл ва манъам шимуранд ,у бад-ӣни сабаби садоқати эшон том набӯд ва аз адолат мунҳариф уфтад .

و اما محبت اخیار چون از انتظار منفعت و لذت حادث نشده باشد، بلکه موجب آن مناسبت جوهر بود و مقصد ایشان خیر محض و التماس فضیلت باشد، از شائبه مخالفت و منازعت منزه ماند، و نصیحت یکدیگر و عدالت در معامله که مقتضای اتحاد بود به تبعیت حاصل آید. و این بود معنی آنچه حکما گفته اند در حد صدیق، که « صدیق تو شخصی بود که او تو باشد در حقیقت و غیر تو بشخص ». و عزت وجود این صداقت و فقدان آن در عوام و عدم وثوق به صداقت احداث هم ازین سبب لازم آمده است، چه هر که بر خیر واقف نبود و از غرض صحیح غافل باشد محبت او سبب انتظار لذتی یا منفعتی تواند بود، و سلاطین اظهار صداقت از آن روی کنند که خود را متفضل و منعم شمرند، و بدین سبب صداقت ایشان تام نبود و از عدالت منحرف افتد.

Ва падар , фарзандро чун бад-ӣни сабаб дӯст дорад ки худро бирав ҳақӣ зиёдат бинад муҳаббат ӯ наздик бошад бад-ӣни муҳаббат аз ваҷҳе , ва ба эътибории дигар ӯро муҳаббатии зотӣ буд бар фарзанд ки бидон махсӯс бошад , ва он чунон буд ки ӯ фарзандро бҳқиқти ҳам нафас худ донад ва чунон пиндорад ки вуҷӯди фарзанди нусхаи ист ки табиат аз сӯрат ӯ баргирифтаасту мисолӣ аз зот ӯ бо зоти фарзанд нақл карда . Ва алҳақ ин тасаввурӣаст ба ҷои хеш , чаҳ ҳикмати илоҳӣ аз рӯй илҳоми падарро бар иншои фарзанди боис гардонидааст ва ӯро дар эҷод ӯ сабабӣ сонӣ карда , ва аз ин ҷиҳат буд ки падар ҳар камол ки худро хоҳад фарзандро хоҳад , ва ҳар хайру саодат ки азуи фӯт шуда бошад ҳиммат барон гуморд ки фарзандро ҳосил кунад , ва бар ӯ сахт наёяд ки гӯйанд « писари ту аз ту фозилтараст » ва сахт ояд ки гӯйанд « ғайриӣ аз ту фозилтараст » , ҳамчунон ки бар шахсе ки мутараққӣ буд ба камол сахт наёяд ки гӯйанд « акнӯн комилтар азоне ки пештари азин будӣ » балки ӯро ин сухан хуш ояд . Пас ҳамин буд ҳоли падар бо фарзанд . Ва сабабии дигари фарти муҳаббати волидро онаст ки худро сабаби вуҷӯди фарзанд май шиносад , ва аз ибтидои кун ӯ бадв мстбшр бӯдааст ,у муҳаббат ӯ бо тарбият ва нашав фарзанд дар тзоид бӯдау истеҳком ва русух ёфта , ва ӯро всилти омолу мсроти шимурда , ва ба вуҷӯд ӯ вусуқӣ ба бақои сӯрати худ баъд аз фанои мода дар дили гирифта . Ва агарчӣ ин маъонӣ ба наздики авоми чунон мстхлс набӯд ки дар иборат тавонанд оварад аммо змоири эшонро барон навъе аз вуқуф буд шабиҳ бидон ки касе хаёлӣ дар пас ҳиҷобӣ мебинад .

و پدر، فرزند را چون بدین سبب دوست دارد که خود را برو حقی زیادت بیند محبت او نزدیک باشد بدین محبت از وجهی، و به اعتباری دیگر او را محبتی ذاتی بود بر فرزند که بدان مخصوص باشد، و آن چنان بود که او فرزند را بحقیقت هم نفس خود داند و چنان پندارد که وجود فرزند نسخه ایست که طبیعت از صورت او برگرفته است و مثالی از ذات او با ذات فرزند نقل کرده. و الحق این تصوری است به جای خویش، چه حکمت الهی از روی الهام پدر را بر انشای فرزند باعث گردانیده است و او را در ایجاد او سببی ثانی کرده، و از این جهت بود که پدر هر کمال که خود را خواهد فرزند را خواهد، و هر خیر و سعادت که ازو فوت شده باشد همت بران گمارد که فرزند را حاصل کند، و بر او سخت نیاید که گویند « پسر تو از تو فاضلتر است » و سخت آید که گویند « غیری از تو فاضلتر است »، همچنان که بر شخصی که مترقی بود به کمال سخت نیاید که گویند « اکنون کاملتر ازانی که پیشتر ازین بودی » بلکه او را این سخن خوش آید. پس همین بود حال پدر با فرزند. و سببی دیگر فرط محبت والد را آن است که خود را سبب وجود فرزند می شناسد، و از ابتدای کون او بدو مستبشر بوده است، و محبت او با تربیت و نشو فرزند در تزاید بوده و استحکام و رسوخ یافته، و او را وسیلت آمال و مسرات شمرده، و به وجود او وثوقی به بقای صورت خود بعد از فنای ماده در دل گرفته. و اگرچه این معانی به نزدیک عوام چنان مستخلص نبود که در عبارت توانند آورد اما ضمایر ایشان را بران نوعی از وقوف بود شبیه بدان که کسی خیالی در پس حجابی می بیند.

Ва муҳаббати фарзанд аз муҳаббати падари қосир буд чаҳ ӯ маълул ва мусаббибаст , ва бар вуҷӯди худу вуҷӯди сабаби худ баъд аз муддатии мадид антбоаҳ ёфта , ва худ то падарро зиндаи дрнёбду рӯзгорӣ аз манофе ӯ таматтуъ нагирад муҳаббат ӯ иктисоб накунад , ва то таъаққулу астбсори тамом маҳзуз нашавад бар таъзим ӯ тўФр нанамояд ,у бад-ӣни сабаби фарзандонро ба эҳсони волидайни васият фармӯдаанду волидайнро ба эҳсони эшон васият накарда . Ва аммо муҳаббати бародарон бо якдигар аз ҷиҳати иштирок буд дар як сабаб .

و محبت فرزند از محبت پدر قاصر بود چه او معلول و مسبب است، و بر وجود خود و وجود سبب خود بعد از مدتی مدید انتباه یافته، و خود تا پدر را زنده درنیابد و روزگاری از منافع او تمتع نگیرد محبت او اکتساب نکند، و تا تعقل و استبصار تمام محظوظ نشود بر تعظیم او توفر ننماید، و بدین سبب فرزندان را به احسان والدین وصیت فرموده اند و والدین را به احسان ایشان وصیت نکرده. و اما محبت برادران با یکدیگر از جهت اشتراک بود در یک سبب.

Ва бояд ки муҳаббати малики раиятро муҳаббатӣ буд Абуӣу муҳаббати раият ӯро бнўӣ ,у муҳаббати раият бо якдигари ахаве , то шароити низоми миёни эшон маҳфӯз монад . Ва мурод аз ин нисбат онаст ки малик бо раият дар шафқату тҳнну таъаҳҳуду тлтФу тарбияту тътФу талаби масолеҳу дафъи макорау ҷазби хайру манъи шар ба падарони мушфиқ иқтидо кунад ,у раият дар тоъату насиҳату тбҷилу таъзим ӯ ба писарони оқил , ва дар икрому эҳсон бо якдигар ба бародарони мувофиқ , ҳар як ба қадари истеҳқоқу астиҷобии хос ки вақту ҳол иқтизо кунад , то адолат ба тўФити ҳаззу ҳақ ҳар як қиём намӯда бошаду низом ва сабот ёфта . Ва ало агар зиёдату нуқсон роҳ ёбаду адолат муртафаъ гардад фасод зоҳир шавад ,у раёсати малики раёсат тғлбӣ гардад ,у муҳаббат ба мбғзт бадал шавад ,у мувофиқат мухолифат гардад ,у улфати нФор ,у тўдди нифоқ ; ва ҳар касе хайр худ хоҳад ва агарчӣ бар зарари дигарон муштамил буд , то сдоқот ботил гардаду ҳарҷу мараҷ ки зиди низом буд падед ояд .

و باید که محبت ملک رعیت را محبتی بود ابوی و محبت رعیت او را بنوی، و محبت رعیت با یکدیگر اخوی، تا شرایط نظام میان ایشان محفوظ ماند. و مراد از این نسبت آنست که ملک با رعیت در شفقت و تحنن و تعهد و تلطف و تربیت و تعطف و طلب مصالح و دفع مکاره و جذب خیر و منع شر به پدران مشفق اقتدا کند، و رعیت در طاعت و نصیحت و تبجیل و تعظیم او به پسران عاقل، و در اکرام و احسان با یکدیگر به برادران موافق، هر یک به قدر استحقاق و استیجابی خاص که وقت و حال اقتضا کند، تا عدالت به توفیت حظ و حق هر یک قیام نموده باشد و نظام و ثبات یافته. و الا اگر زیادت و نقصان راه یابد و عدالت مرتفع گردد فساد ظاهر شود، و ریاست ملک ریاست تغلبی گردد، و محبت به مبغضت بدل شود، و موافقت مخالفت گردد، و الفت نفار، و تودد نفاق؛ و هر کسی خیر خود خواهد و اگرچه بر ضرر دیگران مشتمل بود، تا صداقات باطل گردد و هرج و مرج که ضد نظام بود پدید آید.

Ва муҳаббатӣ ки аз шоибаҳи инфеъолоту кдўроти офоти муназзаҳ буд муҳаббати махлуқ буд холиқро , ва он муҳаббати ҷузи олами раббониро натавонад буд ,у даъовии ғайр ӯ ба бутлону тмўиаҳ мавсуф бошад , чаҳ муҳаббат бар маърифати мавқуф буд ,у муҳаббат касе ки бадв ориф набошад ва бар зрўрби анъоми мутавотиру вуҷӯҳи эҳсони мутаволӣ ӯ ки ба нафас ва бадан мерасад воқиф на , сӯрат чигуна бандад ? балӣ , тавонад буд ки дар таваҳҳуми худ бутӣ насб кунанд ва ӯро холиқ ва маъбуд шиносанд , пас ба муҳаббату тоъат ӯ машғӯл шаванд , ва онро маҳзи тавҳиду муҷаррад имон шимуранд . Куллану ҳошо , ва мо иؤмни أксрҳми биллоҳи إло ва ҳам мшркўн .

و محبتی که از شایبه انفعالات و کدورات آفات منزه بود محبت مخلوق بود خالق را، و آن محبت جز عالم ربانی را نتواند بود، و دعاوی غیر او به بطلان و تمویه موصوف باشد، چه محبت بر معرفت موقوف بود، و محبت کسی که بدو عارف نباشد و بر ضرورب انعام متواتر و وجوه احسان متوالی او که به نفس و بدن می رسد واقف نه، صورت چگونه بندد؟ بلی، تواند بود که در توهم خود بتی نصب کنند و او را خالق و معبود شناسند، پس به محبت و طاعت او مشغول شوند، و آن را محض توحید و مجرد ایمان شمرند. کلا و حاشا، و ما یؤمن أکثرهم بالله إلا و هم مشرکون.

Ва муддаӣони ин муҳаббат бисёранд , валикини муҳаққиқони эшон сахти андак , балки аз андаки андактар ,у тоъату таъзим аз ин муҳаббати ҳақиқӣ мФорқт накунад ,у қалили ман ибодии алшкўр . Ва муҳаббати волидайн дар мартабае толии ин муҳаббат бошад , ва ҳеҷ муҳаббати дигар дар мартабаи бад-ӣни ду муҳаббат нарасад алои муҳаббати муаллим ба наздики мутааллим , чаҳ он муҳаббати мутавассит буд дар мартабаи миёни ин ду муҳаббати мазкӯр . Ва иллат онаст ки муҳаббати аввал агарчӣ дар ниҳояти шарафу ҷалолат буд ба ҷиҳати онкии маҳбӯби сабаби вуҷӯд ва нъмӣаст ки тобеъи вуҷӯд буд ,у муҳаббати дувум бо он муносибатӣ дорад ки падари сабаби маҳсусу иллат қариб бошаду лекини муаллимон ки дар тарбияти нуфус ба мсобт падаронанд дар тарбияти аҷсом , ба ваҷҳе ки мутаммими вуҷӯду мбқӣ зўотанд , ба сабаби аввал муқтадаанд , ва ба ваҷҳе ки тарбияти эшон фаръаст бар асли вуҷӯд ба падарони мтшбаҳ ; пас муҳаббати эшон дуни муҳаббати аввал буду фавқи муҳаббати дувум , чаҳ тарбияти эшон бар асли вуҷӯд мтФръаст ва аз тарбияти обои шарифтар ,у бҳқиқти муаллими рабии ҷисмонӣу أбии рӯҳонӣ буд ,у мартаба ӯ дар таъзими дуни мартабаи иллати аввалӣу фавқи мартабаи обои башарӣ .

و مدعیان این محبت بسیارند، ولیکن محققان ایشان سخت اندک، بلکه از اندک اندک تر، و طاعت و تعظیم از این محبت حقیقی مفارقت نکند، و قلیل من عبادی الشکور. و محبت والدین در مرتبه ای تالی این محبت باشد، و هیچ محبت دیگر در مرتبه بدین دو محبت نرسد الا محبت معلم به نزدیک متعلم، چه آن محبت متوسط بود در مرتبه میان این دو محبت مذکور. و علت آنست که محبت اول اگرچه در نهایت شرف و جلالت بود به جهت آنکه محبوب سبب وجود و نعمی است که تابع وجود بود، و محبت دوم با آن مناسبتی دارد که پدر سبب محسوس و علت قریب باشد و لیکن معلمان که در تربیت نفوس به مثابت پدران اند در تربیت اجسام، به وجهی که متمم وجود و مبقی ذوات اند، به سبب اول مقتدی اند، و به وجهی که تربیت ایشان فرع است بر اصل وجود به پدران متشبه؛ پس محبت ایشان دون محبت اول بود و فوق محبت دوم، چه تربیت ایشان بر اصل وجود متفرع است و از تربیت آبا شریفتر، و بحقیقت معلم ربی جسمانی و أبی روحانی بود، و مرتبه او در تعظیم دون مرتبه علت اولی و فوق مرتبه آبای بشری.

Аз Искандар пурседанд ки падарро дӯсттар дорӣ ё устодро , гуфт устодро , лони أбии кони сббои лҳётии алФониаҳ ,у муъаллимии кони сббои лҳётии албоқӣа . Пас ба қадари фазли ртбти нафас бар ҷисми ҳақи муаллим аз ҳақи падар бештараст , ва бояд ки дар муҳаббату таъзим ӯ бо муҳаббату таъзими падари ҳамин нисбати маҳфӯз буд ,у муҳаббати муаллими мутааллимро дар тариқи хайр , шарифтар аз муҳаббати падар буд фарзандро ба ҳамин нисбат , аз ҷиҳати онкии тарбият ӯ ба фазилати тому тағзия ӯ ба ҳикмати холис буду нисбат ӯ бо падар чун нисбати нафас бо ҷисм .

از اسکندر پرسیدند که پدر را دوست تر داری یا استاد را، گفت استاد را، لان أبی کان سببا لحیاتی الفانیه، و معلمی کان سببا لحیاتی الباقیه. پس به قدر فضل رتبت نفس بر جسم حق معلم از حق پدر بیشتر است، و باید که در محبت و تعظیم او با محبت و تعظیم پدر همین نسبت محفوظ بود، و محبت معلم متعلم را در طریق خیر، شریفتر از محبت پدر بود فرزند را به همین نسبت، از جهت آنکه تربیت او به فضیلت تام و تغذیه او به حکمت خالص بود و نسبت او با پدر چون نسبت نفس با جسم.

Ва то маротиби муҳаббатҳо ба наздики одил мутасаввир набошад ба шароити адолати қиём натавонад намӯд , чаҳ он муҳаббат ки илоҳро воҷиб буд ширкат додани ғайрро дарон ширк сарф бошад ,у таъзими волид дар боби раис ,у икроми садиқ дар ҳақи султон ,у дӯстии фарзанд дар боби ъширту падару модари истеъмол кардани ҷаҳли маҳзу схФ мутлақ бошад ; ва ин тхлитоти мӯҷиби изтиробу фасоди тарбияту мусталзими мломоту шикоёт буд , ва чун қист ҳар касе аз муҳаббату хизмату насиҳат ифо кунанд мؤонсти асҳобу хлтоу муоширати бўоҷбу тўФити ҳуқуқ ҳар мустаҳаққӣ тақдим ёбад .

و تا مراتب محبتها به نزدیک عادل متصور نباشد به شرایط عدالت قیام نتواند نمود، چه آن محبت که اله را واجب بود شرکت دادن غیر را دران شرک صرف باشد، و تعظیم والد در باب رئیس، و اکرام صدیق در حق سلطان، و دوستی فرزند در باب عشیرت و پدر و مادر استعمال کردن جهل محض و سخف مطلق باشد؛ و این تخلیطات موجب اضطراب و فساد تربیت و مستلزم ملامات و شکایات بود، و چون قسط هر کسی از محبت و خدمت و نصیحت ایفا کنند مؤانست اصحاب و خلطا و معاشرت بواجب و توفیت حقوق هر مستحقی تقدیم یابد.

Ва хиёнат дар садоқат аз хиёнати зару сими табоҳтар буду ҳакими аввал дар ин маънӣ гуяд : муҳаббати мағшуши зуди инҳилоли пазиради чунонкии дираму динори мағшуши зуд табоҳ шавад .

و خیانت در صداقت از خیانت زر و سیم تباه تر بود و حکیم اول در این معنی گوید: محبت مغشوش زود انحلال پذیرد چنانکه درم و دینار مغشوش زود تباه شود.

Пас бояд ки оқил дар ҳар бобии ният хайр дораду ҳаду мартабаи он боб риоят кунад , пас асдқоро ба манзалати нафас худ донад ва эшонро дар хайроти хеши шарики шимурд ,у маорифу ошноёнро ба манзалат дӯстон дорад ва ҷаҳд кунад ки эшон ар аз ҳади маърифат ба дараҷаи садоқати расонад ба қадари имкон , то сирати хайр дар нафаси худу руасоу аҳлу ъширту асдқо нигоҳ дошта бошад .

پس باید که عاقل در هر بابی نیت خیر دارد و حد و مرتبه آن باب رعایت کند، پس اصدقا را به منزلت نفس خود داند و ایشان را در خیرات خویش شریک شمرد، و معارف و آشنایان را به منزلت دوستان دارد و جهد کند که ایشان ار از حد معرفت به درجه صداقت رساند به قدر امکان، تا سیرت خیر در نفس خود و رؤسا و اهل و عشیرت و اصدقا نگاه داشته باشد.

Ва шарир ки аз ин сирати нФўр буду муҳаббати битолату касолат бар ӯ муставле , ва аз тмиизи миёни хайру шари ғофил , ончӣ на хайр буд бихир дораду рдоءти ҳиأтӣ ки дар зот ӯ мутамаккин буд мабдаи эҳтироз ӯ шавад аз нафас ӯ , чаҳ рдоءти мҳрўби анҳо буд табъан , ва чун аз нафаси худ гурезон бошад аз касе ки мшокли нафас ӯ буд ҳам гурезон буд , пас пайвастаи толиби чизе буд ки ӯро аз онкӣ бо худ уфтад машғӯл дорад ,у влўъ ба чизеи намояд ки монанди млоҳӣу асбоби лаззоти арзӣ ӯро бихўд гирданд , чаҳ аз фароғат ӯ лозим ояд ки бо худ уфтад , ва чун бо худ бошад аз худ мтأзӣ шавад ,у муҳаббат ӯ дӯстонеро буд ки ӯро азу давр доранд ,у лиззат ӯ дар чизҳое бошад ки ӯро бе худ кунаду съодоти фаноӣ умр шавад дарону амсоли он , ки ӯро изтиробу қалақӣ ки дар нафас ӯ , аз тҷозби қӯтҳои мутазоди ғайримуртоз , чун илтимоси шаҳавоти радияу талаби каромот беистеҳқоқ , ҳодис шаваду амрозӣ ки азон тҷозб лозим ояд , монанди ҳузну ғазабу хавфу ғайри он , бехабар доранд . Ва сабаби он буд ки таълӣфи аздод дар як ҳол сӯрат набандад ,у интиқол аз яке ба яке , ки изтироби иборат азон бошад , мўзӣ буд ,у мхолтт ва маҷоласт амсол ӯ вмморсту млобсти млоҳии хаёл ӯро аз эҳсоси он ҳол масруф доранд то фии алўқт аз он азият халосӣ бинад , ва аз ваболу нколӣ ки ба оқибат лоҳқ шавад ғофил бошад , пас бидон ҳоли ғбтти намояд ва онро саодат донад .

و شریر که از این سیرت نفور بود و محبت بطالت و کسالت بر او مستولی، و از تمییز میان خیر و شر غافل، آنچه نه خیر بود بخیر دارد و رداءت هیأتی که در ذات او متمکن بود مبدأ احتراز او شود از نفس او، چه رداءت مهروب عنها بود طبعا، و چون از نفس خود گریزان باشد از کسی که مشاکل نفس او بود هم گریزان بود، پس پیوسته طالب چیزی بود که او را از آنکه با خود افتد مشغول دارد، و ولوع به چیزی نماید که مانند ملاهی و اسباب لذات عرضی او را بیخود گرداند، چه از فراغت او لازم آید که با خود افتد، و چون با خود باشد از خود متأذی شود، و محبت او دوستانی را بود که او را ازو دور دارند، و لذت او در چیزهایی باشد که او را بی خود کند و سعادات فنای عمر شود دران و امثال آن، که او را اضطراب و قلقی که در نفس او، از تجاذب قوتهای متضاد غیرمرتاض، چون التماس شهوات ردیه و طلب کرامات بی استحقاق، حادث شود و امراضی که ازان تجاذب لازم آید، مانند حزن و غضب و خوف و غیر آن، بی خبر دارند. و سبب آن بود که تألیف اضداد در یک حال صورت نبندد، و انتقال از یکی به یکی، که اضطراب عبارت ازان باشد، موذی بود، و مخالطت و مجالست امثال او وممارست و ملابست ملاهی خیال او را از احساس آن حال مصروف دارند تا فی الوقت از آن اذیت خلاصی بیند، و از وبال و نکالی که به عاقبت لاحق شود غافل باشد، پس بدان حال غبطت نماید و آن را سعادت داند.

Ва чунин каси бҳқиқти муҳиби зот худ набӯду алои мФорқт ӯ нҷстӣ ,у муҳиби ҳеҷ кас набӯд чаҳ муҳаббати дигарон бар муҳаббати худ мураттаб бошад , ва чун ӯ муҳиби ҳеҷ кас набӯд ҳеҷ кас низ муҳиб ӯ набӯд , ва ӯро носеҳ ва никхўоаҳ набошад то ба ҳаддӣ ки нафас ӯ ҳам никхўоаҳ ӯ набӯд ,у саранҷоми он ҳолати надомату ҳасрат бениҳоят тавонад буд .

و چنین کس بحقیقت محب ذات خود نبود و الا مفارقت او نجستی، و محب هیچ کس نبود چه محبت دیگران بر محبت خود مرتب باشد، و چون او محب هیچ کس نبود هیچ کس نیز محب او نبود، و او را ناصح و نیکخواه نباشد تا به حدی که نفس او هم نیکخواه او نبود، و سرانجام آن حالت ندامت و حسرت بی نهایت تواند بود.

Аммо хайри фозил ки аз зоти худ мтмтъ буд ва бидон масрур , ҳроинаҳи зоти худро дӯст дорад ,у ғайр ӯ зот ӯро ҳам дӯст дорад , чаҳ шарифи маҳбӯб буд , ва чун ӯро дӯст дорад мсодқту мўослт ӯ ихтиёр кунад , пас ҳам ӯ садиқи худ буд ва ҳам дигарон садиқ ӯ , ва ин сирати мулозим эҳсон бошад бо ғайр , чаҳ ба қасд ва чаҳ беқасд ,у сабаби он буд ки афъол ӯ лазиз ва маҳбӯб бошанд лаззотҳо ,у лазизу маҳбӯби мухтор буд , пас ӯро мурӣду муқтада бисёр гардаду эҳсон ӯ ҳамаро шомил бошад , ва ин эҳсон аз заволу фанои масӯн буду пайваста дар тзоид , бхлоФи эҳсонӣ ки арзӣ буд ,у мабдаи он ҳолатии ғайри муътод , то заволи он ҳолати инқитоъи он эҳсон иқтизо кунад ,у инқитоъи мстҷлби маломату шикоят буд ,у бад-ӣни иллати соҳиби эҳсони арзӣ ба тарбияти он мўсӣ ва маъмураст , ки раби алсниъаҳи أсъби ман абтдоӣҳо ,у муҳаббатӣ ки оризи ин эҳсон буд ливома бошад .

اما خیر فاضل که از ذات خود متمتع بود و بدان مسرور، هراینه ذات خود را دوست دارد، و غیر او ذات او را هم دوست دارد، چه شریف محبوب بود، و چون او را دوست دارد مصادقت و مواصلت او اختیار کند، پس هم او صدیق خود بود و هم دیگران صدیق او، و این سیرت ملازم احسان باشد با غیر، چه به قصد و چه بی قصد، و سبب آن بود که افعال او لذیذ و محبوب باشند لذاتها، و لذیذ و محبوب مختار بود، پس او را مرید و مقتدی بسیار گردد و احسان او همه را شامل باشد، و این احسان از زوال و فنا مصون بود و پیوسته در تزاید، بخلاف احسانی که عرضی بود، و مبدأ آن حالتی غیر معتاد، تا زوال آن حالت انقطاع آن احسان اقتضا کند، و انقطاع مستجلب ملامت و شکایت بود، و بدین علت صاحب احسان عرضی به تربیت آن موصی و مأمور است، که رب الصنیعه أصعب من ابتدائها، و محبتی که عارض این احسان بود لوامه باشد.

Ва аммо муҳаббатӣ ки миёни Муҳсину Муҳсин илайҳ бошад мутафовит буд , яъне муҳаббати Муҳсини Муҳсини илайҳро бештар аз муҳаббати Муҳсини илайҳ буд ӯро ,у далел барин онаст ки ҳаким аввал гуфтааст ки қарздиҳандау маърӯфкунанда иҳтимоми намоянд ба ҳоли қарзи стонндаҳу маърӯфи пазирнда ,у ҳиммат бар саломати эшон мқсўр доранд ; аммо қарз диҳанда бошад ки саломати қарзи стонндаҳ ба ҷиҳати истирдоди мол худ хоҳад на аз ҷиҳати муҳаббат ӯ , яъне ӯро ба саломату бақоу сирвату кифоят дуо мекунад то бошад ки бо ҳақ худ расад ,у қарзи стонндаҳро ба қарздиҳанда ин аноят набӯд ва ӯро монанди ин дуо накунад ; ва аммо маърӯфкунанда маърӯфи пазирндаро дӯст дорад ва агарчӣ мутаваққиъ манфиатӣ набошад азу ,у сабаби он буд ки ҳар ки феълӣ Маҳмӯд кунад маснӯъи худро дӯст дорад , ва чун маснӯъ ӯ мустақӣм буд муҳаббат ӯ бғоит бирасад , ва аммо Муҳсини илайҳро майл ба эҳсон буд на ба Муҳсин , пас Муҳсини маҳбӯб ӯ болърз бошад ; ва низ муҳаббатӣ ки ба эҳсон иктисоб кунанд ва ба рӯзгори онро тарбият диҳанд ҷории маҷрои манофеӣ буд ки ба тъбу машаққат бисёр бадасти оранд , яъне ҳамчунон ки касе ки мол ба мқосоти шдоиду тъби сафарҳо касб кунад дар сарфи он сарфа нигоҳ дорад ва знт кунад , ба хилоф касе ки моли босонии бадасти орад монанди ворис , он кас низ ки муҳаббатӣ ба тҷшми тъбӣ иктисоб карда бошад барон мушфиқтар , ва аз заволи он хоӣФтар буд аз касе ки ӯро дар иктисоби он ба фазли тъбӣ ҳоҷат наёмада бошад , ва аз ин ҷо буд ки модари фарзандро аз падари дӯст тар дораду ҳнин ва вела ӯ бадви зиёдат буд , чаҳ ранҷ дар тарбият ӯ бештар бардааст ,у шоири шеъри худро дӯст дораду эъҷоб ӯ бидон зиёдат буд аз эъҷоби ғайр ӯ ; ва ҳамчунин ҳар сонеъӣ ки дар санъати худ зиёдати кулуфтӣ истеъмол карда бошад . Ва маълумаст ки тъби мунфаил чун тъб фоил набӯду охз , мунфаиласту мътӣ , фоил .

و اما محبتی که میان محسن و محسن الیه باشد متفاوت بود، یعنی محبت محسن محسن الیه را بیشتر از محبت محسن الیه بود او را، و دلیل برین آنست که حکیم اول گفته است که قرض دهنده و معروف کننده اهتمام نمایند به حال قرض ستاننده و معروف پذیرنده، و همت بر سلامت ایشان مقصور دارند؛ اما قرض دهنده باشد که سلامت قرض ستاننده به جهت استرداد مال خود خواهد نه از جهت محبت او، یعنی او را به سلامت و بقا و ثروت و کفایت دعا می کند تا باشد که با حق خود رسد، و قرض ستاننده را به قرض دهنده این عنایت نبود و او را مانند این دعا نکند؛ و اما معروف کننده معروف پذیرنده را دوست دارد و اگرچه متوقع منفعتی نباشد ازو، و سبب آن بود که هر که فعلی محمود کند مصنوع خود را دوست دارد، و چون مصنوع او مستقیم بود محبت او بغایت برسد، و اما محسن الیه را میل به احسان بود نه به محسن، پس محسن محبوب او بالعرض باشد؛ و نیز محبتی که به احسان اکتساب کنند و به روزگار آن را تربیت دهند جاری مجرای منافعی بود که به تعب و مشقت بسیار بدست آرند، یعنی همچنان که کسی که مال به مقاسات شداید و تعب سفرها کسب کند در صرف آن صرفه نگاه دارد و ضنت کند، به خلاف کسی که مال بآسانی بدست آرد مانند وارث، آن کس نیز که محبتی به تجشم تعبی اکتساب کرده باشد بران مشفق تر، و از زوال آن خائف تر بود از کسی که او را در اکتساب آن به فضل تعبی حاجت نیامده باشد، و از این جا بود که مادر فرزند را از پدر دوست تر دارد و حنین و وله او بدو زیادت بود، چه رنج در تربیت او بیشتر برده است، و شاعر شعر خود را دوست دارد و اعجاب او بدان زیادت بود از اعجاب غیر او؛ و همچنین هر صانعی که در صنعت خود زیادت کلفتی استعمال کرده باشد. و معلوم است که تعب منفعل چون تعب فاعل نبود و آخذ، منفعل است و معطی، فاعل.

Пас аз ин вуҷӯҳ равшан шуд ки муҳаббати Муҳсин аз муҳаббати Муҳсини илайҳи бештар буд . Ва Муҳсини гоҳ буд ки эҳсон аз рӯй ҳуррият кунад ,у гоҳ буд ки ба ҷиҳати касби зикр ҷамил кунад ,у гоҳ буд ки аз ҷиҳат риё кунад ;у ашрафи анвоъи он буд ки аз халқ ҳуррият кунад , чаҳ зикри ҷамилу санои боқӣу муҳаббати умуми мардуми худ ба табаъият ҳосил шавад ва агарчӣ мақсӯди ният ӯ набӯда бошад .

پس از این وجوه روشن شد که محبت محسن از محبت محسن الیه بیشتر بود. و محسن گاه بود که احسان از روی حریت کند، و گاه بود که به جهت کسب ذکر جمیل کند، و گاه بود که از جهت ریا کند؛ و اشرف انواع آن بود که از خلق حریت کند، چه ذکر جمیل و ثنای باقی و محبت عموم مردم خود به تبعیت حاصل شود و اگرچه مقصود نیت او نبوده باشد.

Ва гуфтаем ки ҳар касе нафаси худро дӯст дорад ва хоҳад ки бо он кас ки ӯро дӯст дорад эҳсон кунад , пас ҳар касе хоҳад ки бо нафаси худ эҳсон кунад ; ва чун асбоби дӯстӣ хайраст ё лиззат ё нафъ , касе ки миёни ин ақсом тафзил накунад ва бар руҷҳони яке бар дайгарӣ воқиф набӯд надонад ки бо нафаси худ эҳсон чигуна бояд кард , ва аз ӣнҷост ки баъзе мардумони нафасро сирати лиззат ихтиёр кунанд ва баъзе сирати манфиат ва баъзе сирати каромат , чаҳ аз табиати сирати хайр хабардор набошанд ва хато кунанд , ва он кас ки аз лиззати хайри огоҳ буд ба лаззоти хориҷи фонӣ розӣ нашавад , бали баландтарӣн ва тамомтарину азимтарин анвоъ лаззот гузинад , ва он лиззати ҷузви إлҳӣ буд ,у соҳиби он сират муқтада бошад ба афъоли إлаҳ , ъзу ъло ,у мтмтъ аз лаззоти ҳақиқӣу нофеъи асдқоу ғиросдқо ба самоҳату базлу мувосот ,у қодир бар ончии акФо азон оҷиз бошанд аз фарти шаҳомату кибри нафас .

و گفته ایم که هر کسی نفس خود را دوست دارد و خواهد که با آن کس که او را دوست دارد احسان کند، پس هر کسی خواهد که با نفس خود احسان کند؛ و چون اسباب دوستی خیر است یا لذت یا نفع، کسی که میان این اقسام تفضیل نکند و بر رجحان یکی بر دیگری واقف نبود نداند که با نفس خود احسان چگونه باید کرد، و از اینجاست که بعضی مردمان نفس را سیرت لذت اختیار کنند و بعضی سیرت منفعت و بعضی سیرت کرامت، چه از طبیعت سیرت خیر خبردار نباشند و خطا کنند، و آن کس که از لذت خیر آگاه بود به لذات خارج فانی راضی نشود، بل بلندترین و تمامترین و عظیم ترین انواع لذات گزیند، و آن لذت جزو إلهی بود، و صاحب آن سیرت مقتدی باشد به افعال إله، عز و علا، و متمتع از لذات حقیقی و نافع اصدقا و غیراصدقا به سماحت و بذل و مواسات، و قادر بر آنچه اکفا ازان عاجز باشند از فرط شهامت و کبر نفس.

Ва чун сухан дар муҳаббат мегӯйем ,у муҳаббати ҳикмату хайр дохил меуфтад дар ин мақол , ишоратӣ бидон низ аз лавозим бошад . Гӯйем : муҳаббати ҳикмату инсироф ба умӯри ақлӣу истеъмоли ройҳои илоҳӣ ба ҷузви илоҳӣ ки дар инсон мавҷӯдаст махсӯс бошад , ва аз офот ки ба дигари муҳибот мттрқ шавад маҳфӯз , на нмимтро бидон роҳӣ буд ва на шарир дарон мадхалӣ тавонад кард , чаҳ сабаби он хайри маҳз буду хайри маҳз аз модау шарӯри мода муназзаҳ бошад ,у модом ки мардуми мустаъмали ахлоқу фазойили инсонӣ буд аз ҳақиқати он хайри мамнӯъ буд ва аз саодати إлҳии маҳҷӯб , ало онаст ки дар таҳсили ин фазилат бидон фазойили эҳтиёҷ буд , ва чун баъд аз таҳсили он фазойил ба фазилати илоҳӣ машғӯл гардад бҳқиқт бо зоти худ пардохта бошад , аз муҷоҳидати табиату оломи ону муҷоҳидати нафасу риёзати қувоӣ ӯ фориғ шуда ва бо арвоҳи покону Фриштгони муқарраб ихтилот ёфта , то чун аз вуҷӯди фонӣ ба вуҷӯди боқӣ интиқол кунад ба Наими абадӣу сарвар сармадӣ расад .

و چون سخن در محبت می گوییم، و محبت حکمت و خیر داخل می افتد در این مقال، اشارتی بدان نیز از لوازم باشد. گوییم: محبت حکمت و انصراف به امور عقلی و استعمال رایهای الهی به جزو الهی که در انسان موجود است مخصوص باشد، و از آفات که به دیگر محبات متطرق شود محفوظ، نه نمیمت را بدان راهی بود و نه شریر دران مدخلی تواند کرد، چه سبب آن خیر محض بود و خیر محض از ماده و شرور ماده منزه باشد، و مادام که مردم مستعمل اخلاق و فضایل انسانی بود از حقیقت آن خیر ممنوع بود و از سعادت إلهی محجوب، الا آنست که در تحصیل این فضیلت بدان فضایل احتیاج بود، و چون بعد از تحصیل آن فضایل به فضیلت الهی مشغول گردد بحقیقت با ذات خود پرداخته باشد، از مجاهدت طبیعت و آلام آن و مجاهدت نفس و ریاضت قوای او فارغ شده و با ارواح پاکان و فریشتگان مقرب اختلاط یافته، تا چون از وجود فانی به وجود باقی انتقال کند به نعیم ابدی و سرور سرمدی رسد.

Ва арстотолис гуяд : саодати томи холис , муқаррабони ҳазрати худоӣ , таъолӣ , рост , ва нишоед ки фазойили инсонӣ бо малоика азоФт кунем , чаҳ эшон бо якдигар муомила накунанд ва ба наздики якдигар вадиат наниҳанд ва ба тиҷорат ҳоҷат надоранд то ба адолат муҳтоҷ шаванд , ва аз чизе натарсанд то шуҷоат ба наздики эшон Маҳмӯд буд , ва аз инфоқ муназзаҳ бошанд ва ба зару сим олӯда нашаванд , ва аз шаҳавот фориғ бошанд то ба иффат мФтқр гирданд , ва аз астқсоти арбаъа мураккаб нестанд то ба ғизо муштоқ шаванд , пас ин Аброри мутаҳҳар аз миёни халқи худоӣ мустағнӣ бошанд аз фазойили инсонӣ . Ва худоӣ , ъзу ҷл , аз малоикаи бузургвортар ва ба тақдису тнзиаҳ аз амсоли ин маъонии аввалӣ , бали васф ӯ ба чизеи басит ки умӯри ақлӣу аснофи хайроти бадв мтшбаҳ бошанд , ташаббуҳии баъӣд , лоиқтар , вҳқӣ ки дарон артёби натавонад буд , ба ҳеҷ ваҷҳ , онаст ки ӯро дӯст надорад алои Саиди хайр аз мардумоне ки бар саодату хайри ҳақиқӣ воқиф бошанд ,у бадви тақарруби намоянд ба андозаи тоқат ,у талаби маразот ӯ кунанд бҳсби иститоат , ва ба афъол ӯ иқтидо кунанд ба қадари қудрат , то ба раҳмату ризоу ҷавор ӯ наздик шаванду истеҳқоқи исми муҳаббат ӯ иктисоб кунанд .

و ارسطاطالیس گوید: سعادت تام خالص، مقربان حضرت خدای، تعالی، راست، و نشاید که فضایل انسانی با ملائکه اضافت کنیم، چه ایشان با یکدیگر معامله نکنند و به نزدیک یکدیگر ودیعت ننهند و به تجارت حاجت ندارند تا به عدالت محتاج شوند، و از چیزی نترسند تا شجاعت به نزدیک ایشان محمود بود، و از انفاق منزه باشند و به زر و سیم آلوده نشوند، و از شهوات فارغ باشند تا به عفت مفتقر گردند، و از اسطقسات اربعه مرکب نیستند تا به غذا مشتاق شوند، پس این ابرار مطهر از میان خلق خدای مستغنی باشند از فضایل انسانی. و خدای، عز و جل، از ملائکه بزرگوارتر و به تقدیس و تنزیه از امثال این معانی اولی، بل وصف او به چیزی بسیط که امور عقلی و اصناف خیرات بدو متشبه باشند، تشبهی بعید، لایق تر، وحقی که دران ارتیاب نتواند بود، به هیچ وجه، آنست که او را دوست ندارد الا سعید خیر از مردمانی که بر سعادت و خیر حقیقی واقف باشند، و بدو تقرب نمایند به اندازه طاقت، و طلب مرضات او کنند بحسب استطاعت، و به افعال او اقتدا کنند به قدر قدرت، تا به رحمت و رضا و جوار او نزدیک شوند و استحقاق اسم محبت او اکتساب کنند.

Баъд азон лафзӣ итлоқ кардааст ки дар луғати мо итлоқ накунанд , гуфтааст ки : ҳар ки худоӣ , таъолӣ , ӯро дӯст дорад тъоҳд ӯ кунад чунонкии дӯстони тъоҳд дӯстон кунанд ва бо ӯ эҳсон кунад , ва аз ӣнҷо буд ки ҳакимро лиззатии аҷибу фараҳҳое ғариб бошад , ва касе ки ба ҳақиқат ҳикмат бирасад донад ки лиззати он болои ҳамаи лзтҳост , пас ба лиззатии дигар илтифот нанамояд ва бар ҳеҷ ҳолати ғайриҳикмат мақом накунад , ва чун чунин буд ҳакимӣ ки ҳикмат ӯ тамомтарин ҳамаи ҳикматҳо буд худоӣ , таъолӣ , буд ва дӯст надорад бҳқиқт ӯро алои ҳакими Саид аз бандагон ӯ , чаҳ шабиҳ ба шабиҳ , шодмон шавад . Ва аз ин ҷиҳатаст ки ин саодати баландтарӣни ҳамаи съодот мазкӯраст ва ин съодот инсонӣ набӯд , чаҳ аз ҳаёти табиӣу қувои нафсонии муназзаҳ ва мубарро бошад , ва бо он дар ғояти мбоинту баъд буд , ва он мавҳибатӣ илоҳӣаст ки худоӣ , таъолӣ , ба касе диҳад ки ӯро баргузӣда бошад аз бандагони худ , баъд азон ба касе ки дар талаби он муҷоҳида кунаду муддати ҳаёт бар рағбат дарону эҳтимоли тъбу машаққат мқсўр дорад , чаҳ касе ки бар тъби мудовимат сабр накунад ба бозӣ муштоқ шавад аз ҷиҳати онкии бозӣ бо роҳат монад ,у роҳат на ғояти съодот буд ва на аз асбоби саодат ,у моил ба роҳати баданӣ касе буд ки табиии алшкли бҳимии аласл буд монанди бандагону кӯдакон ва бҳоем , ва ин асноф ба саодат мавсӯм натавонанд буд ,у оқилу фозили ҳиммат ба баландтарӣни маротиб масруф дорад .

بعد ازان لفظی اطلاق کرده است که در لغت ما اطلاق نکنند، گفته است که: هر که خدای، تعالی، او را دوست دارد تعاهد او کند چنانکه دوستان تعاهد دوستان کنند و با او احسان کند، و از اینجا بود که حکیم را لذتی عجیب و فرحهایی غریب باشد، و کسی که به حقیقت حکمت برسد داند که لذت آن بالای همه لذتهاست، پس به لذتی دیگر التفات ننماید و بر هیچ حالت غیرحکمت مقام نکند، و چون چنین بود حکیمی که حکمت او تمامترین همه حکمتها بود خدای، تعالی، بود و دوست ندارد بحقیقت او را الا حکیم سعید از بندگان او، چه شبیه به شبیه، شادمان شود. و از این جهت است که این سعادت بلندترین همه سعادات مذکور است و این سعادات انسانی نبود، چه از حیات طبیعی و قوای نفسانی منزه و مبرا باشد، و با آن در غایت مباینت و بعد بود، و آن موهبتی الهی است که خدای، تعالی، به کسی دهد که او را برگزیده باشد از بندگان خود، بعد ازان به کسی که در طلب آن مجاهده کند و مدت حیات بر رغبت دران و احتمال تعب و مشقت مقصور دارد، چه کسی که بر تعب مداومت صبر نکند به بازی مشتاق شود از جهت آنکه بازی با راحت ماند، و راحت نه غایت سعادات بود و نه از اسباب سعادت، و مایل به راحت بدنی کسی بود که طبیعی الشکل بهیمی الاصل بود مانند بندگان و کودکان و بهایم، و این اصناف به سعادت موسوم نتوانند بود، و عاقل و فاضل همت به بلندترین مراتب مصروف دارد.

Ва ҳам ҳаким аввал гуяд : нишоед ки ҳиммати инсонии إнсӣ буд ва агарчӣ ӯ إнсӣаст , ва на онкӣ ба ҳимматҳои ҳайвоноти мурда розӣ шавад ва агарчӣ оқибат ӯ марг хоҳад буд , бал бояд ки ба ҷумлагии қувои худ мунбаис шавад бар онкии ҳаётӣ إлҳӣ биёбад , ки агар чанд мардум ба ҷусса хирадаст ба ҳикмат бузургаст ва ба ақли шариф ,у ақл аз кафеи хилоиқи бузургвортар , чаҳ ӯст ҷавҳарии раису муставле бар ҳама ба амри борӣ , таъолӣу тақаддус . Ва агарчӣ мардум то дар ин олам буд ба ҳасани ҳолеи хориҷии муҳтоҷ буд локини ҳамагӣ ҳиммат бидон масруф набояд дошт , ва дар астксори сирвату ясори ҷаҳд бисёр нанамуд , чаҳ мол ба фазилат нарасонад , ва бисёр дарвеш буд ки афъол карямон кунад . Ва аз ӣнҷост ончӣ ҳукамо гуфтаанд ки Саиди он касоне бошанд ки аз хайроти хориҷи насиби эшон иқтисод буд , ва азишон содир нашавад алои афъолӣ ки фазилат иқтизо кунад ва ҳар чанд мояи эшон андакӣ буд .

و هم حکیم اول گوید: نشاید که همت انسانی إنسی بود و اگرچه او إنسی است، و نه آنکه به همتهای حیوانات مرده راضی شود و اگرچه عاقبت او مرگ خواهد بود، بل باید که به جملگی قوای خود منبعث شود بر آنکه حیاتی إلهی بیابد، که اگر چند مردم به جثه خرد است به حکمت بزرگ است و به عقل شریف، و عقل از کافه خلایق بزرگوارتر، چه اوست جوهری رئیس و مستولی بر همه به امر باری، تعالی و تقدس. و اگرچه مردم تا در این عالم بود به حسن حالی خارجی محتاج بود لکن همگی همت بدان مصروف نباید داشت، و در استکثار ثروت و یسار جهد بسیار ننمود، چه مال به فضیلت نرساند، و بسیار درویش بود که افعال کریمان کند. و از اینجاست آنچه حکما گفته اند که سعید آن کسانی باشند که از خیرات خارج نصیب ایشان اقتصاد بود، و ازیشان صادر نشود الا افعالی که فضیلت اقتضا کند و هر چند مایه ایشان اندکی بود.

Ва ин ҳамаи сухан ҳакимаст , баъд азон гуяд : маърифати фазойил кофӣ нест бал ки кифоят дар амалу истеъмоли он буд , ва аз мардумони баъзе ба фазойилу хайрот роғиб бошанду мавоъизро дар эшон асарӣ буд , ва эшон ба адад андаканд ки имтиноъ аз рдоءту шарӯр ба ғризти поку табъ нек кунанд , ва баъзе аз рдоءту шарӯр ба ваъиду тқриъу инзору инкор имтиноъ кунанду хавфи эшон аз дӯзаху азобу анкол буд ва аз ӣнҷост ки баъзе мардумони ахёр бтбъанд ва баъзе ахёри бшръ ва ба тааллум ,у шариъати ин синфро монанди об буд касеро ки луқма дар гулӯ гирад , ва агар ба шариъат мؤдб нашаванд монанди касе буд ки ӯро об дар гулӯ гираду ломҳолаҳ ҳалок шавад , ва дар ислоҳи эшон ҳилтӣ сӯрат набандад , пас хайри бтбъу фозили бғризти муҳиби худоӣ , таъолӣ , буд ,у амр ӯ ба дасту тадбири мо брнёид , балки худоӣ , субҳона , мутаваллӣу мудаббири кор ӯ буд .

و این همه سخن حکیم است، بعد ازان گوید: معرفت فضایل کافی نیست بل که کفایت در عمل و استعمال آن بود، و از مردمان بعضی به فضایل و خیرات راغب باشند و مواعظ را در ایشان اثری بود، و ایشان به عدد اندک اند که امتناع از رداءت و شرور به غریزت پاک و طبع نیک کنند، و بعضی از رداءت و شرور به وعید و تقریع و انذار و انکار امتناع کنند و خوف ایشان از دوزخ و عذاب و انکال بود و از اینجاست که بعضی مردمان اخیار بطبع اند و بعضی اخیار بشرع و به تعلم، و شریعت این صنف را مانند آب بود کسی را که لقمه در گلو گیرد، و اگر به شریعت مؤدب نشوند مانند کسی بود که او را آب در گلو گیرد و لامحاله هلاک شود، و در اصلاح ایشان حیلتی صورت نبندد، پس خیر بطبع و فاضل بغریزت محب خدای، تعالی، بود، و امر او به دست و تدبیر ما برنیاید، بلکه خدای، سبحانه، متولی و مدبر کار او بود.

Ва аз ин муқаддамот маълум шуд ки съдои се синфанд : аввал касе ки аз мабдаи асари ниҷобати дарави зоҳир буду боҳаёу карам табиат бошад ва ба тарбияти мувофиқ махсӯс гардад ва ба маҷоласт ахёру мؤонсти фузало майл кунад ва аз аздоди эшон эҳтироз ;у дувум касе ки аз ибтидои ҳолат бар ин сифат набӯда бошад , бал ба саъйу ҷаҳди талаб ҳақ кунад чун ихтилоф мардумон бинад , ва бар талаби ҳақи мувозибати намояд то ба мартаба ҳукамо бирасад , яъне илм ӯ саҳеҳу амал ӯ савоб гардад , ва он ба тФлсФу атроҳи асабят даст диҳад ;у сим касе ки ба икроҳ ӯро барин доранд ба тأдби шаръӣ ё ба тааллуми ҳукмӣ .

و از این مقدمات معلوم شد که سعدا سه صنف اند: اول کسی که از مبدأ اثر نجابت درو ظاهر بود و باحیا و کرم طبیعت باشد و به تربیت موافق مخصوص گردد و به مجالست اخیار و مؤانست فضلا میل کند و از اضداد ایشان احتراز؛ و دوم کسی که از ابتدای حالت بر این صفت نبوده باشد، بل به سعی و جهد طلب حق کند چون اختلاف مردمان بیند، و بر طلب حق مواظبت نماید تا به مرتبه حکما برسد، یعنی علم او صحیح و عمل او صواب گردد، و آن به تفلسف و اطراح عصبیت دست دهد؛ و سیم کسی که به اکراه او را برین دارند به تأدب شرعی یا به تعلم حکمی.

Ва маълумаст ки матлӯб аз ин ақсоми қисм дувумаст , чаҳ мабодии иттифоқи саодат дар асли вилодату икроҳ бар тأдб на аз зоти толиби муҷтаҳид буд балки аз хориҷӣот бошад ,у саодати томи ҳақиқии муҷтаҳидро буд , ва ӯст ки муҳаббати худоӣ , таъолӣ , холис ӯро буду шқии ҳолки зид ӯ буд валлоҳ , таъолӣ , аъламу аҳкм .

و معلومست که مطلوب از این اقسام قسم دوم است، چه مبادی اتفاق سعادت در اصل ولادت و اکراه بر تأدب نه از ذات طالب مجتهد بود بلکه از خارجیات باشد، و سعادت تام حقیقی مجتهد را بود، و اوست که محبت خدای، تعالی، خالص او را بود و شقی هالک ضد او بود والله، تعالی، اعلم و احکم.