Ба ҳукми онкӣ ҳар мураккабиро ҳукмӣу хосиятӣу ҳиأтӣ буд ки бидон мутахассис ва мунфарид бошаду аҷзоӣ ӯро бо ӯ дарон мушорикат набӯд иҷтимои ашхоси инсониро низ аз рӯй тأлФу тркби ҳукмӣу ҳиأтӣу хосиятӣ буд бхлоФи ончӣ дар ҳар шахсе аз ашхоси мавҷӯд буд , ва чун афъоли ародии инсонӣ мнқсмаст ба ду қисм , хайроту шарӯр , иҷтимоъот низ мнқсм бошад бад-ӣни ду қисм : яке ончии сабаби он аз қабили хайрот буд ,у дигари ончии сабаби он аз қабили шарӯр буд ,у аввалро Мадина фозила хонанду дувумро Мадинаи ғайри фозила . Ва Мадинаи фозилаи як навъ беш набӯд , чаҳ ҳақ аз такассур муназзаҳ бошаду хайротро яке тариқ беш набӯд . Ва аммо Мадинаи ғирФозлаҳи се навъ буд : яке онкии аҷзои Мадина , яъне ашхоси инсонӣ , аз истеъмоли қӯти нутқӣ холӣ бошанду мӯҷиби тамаддуни эшон татаббуъи қӯтӣ буд аз қувои дигар ва онро Мадина ҷоҳила хонанд ,у дувуми онкӣ аз истеъмоли қӯти нутқӣ холӣ набошад аммо қувои дигари истихдоми қӯт нутқӣ карда бошанду мӯҷиби тамаддун шуда , ва онро Мадина фосиқа хонанд ;у сими онкӣ аз нуқсони қӯти фикрӣ бо худ қонӯнӣ дар тахайюл оварда бошанд , ва онро фазилати номи ниҳода , ва банно барон тамаддуни сохта , ва онро Мадина зола хонанд . Ва ҳар яке аз ин мдн муншаъиб шавад ба шуъаби номутаноҳӣ , чаҳ ботилу шарро ниҳоятӣ набӯд . Ва дар миёни Мадинаи фозилаи ҳам мдни ғайри фозила таваллуд кунад аз асбобӣ ки баъди азин ёд кунем , ва онро наввобат хонанд ;у ғараз аз ин мдни маърифати Мадина фозилааст то дигари мднро биҷаҳад бидон мартаба расонанд .

به حکم آنکه هر مرکبی را حکمی و خاصیتی و هیأتی بود که بدان متخصص و منفرد باشد و اجزای او را با او دران مشارکت نبود اجتماع اشخاص انسانی را نیز از روی تألف و ترکب حکمی و هیأتی و خاصیتی بود بخلاف آنچه در هر شخصی از اشخاص موجود بود، و چون افعال ارادی انسانی منقسم است به دو قسم، خیرات و شرور، اجتماعات نیز منقسم باشد بدین دو قسم: یکی آنچه سبب آن از قبیل خیرات بود، و دیگر آنچه سبب آن از قبیل شرور بود، و اول را مدینه فاضله خوانند و دوم را مدینه غیر فاضله. و مدینه فاضله یک نوع بیش نبود، چه حق از تکثر منزه باشد و خیرات را یکی طریق بیش نبود. و اما مدینه غیرفاضله سه نوع بود: یکی آنکه اجزای مدینه، یعنی اشخاص انسانی، از استعمال قوت نطقی خالی باشند و موجب تمدن ایشان تتبع قوتی بود از قوای دیگر و آن را مدینه جاهله خوانند، و دوم آنکه از استعمال قوت نطقی خالی نباشد اما قوای دیگر استخدام قوت نطقی کرده باشند و موجب تمدن شده، و آن را مدینه فاسقه خوانند؛ و سیم آنکه از نقصان قوت فکری با خود قانونی در تخیل آورده باشند، و آن را فضیلت نام نهاده، و بنا بران تمدن ساخته، و آن را مدینه ضاله خوانند. و هر یکی از این مدن منشعب شود به شعب نامتناهی، چه باطل و شر را نهایتی نبود. و در میان مدینه فاضله هم مدن غیر فاضله تولد کند از اسبابی که بعد ازین یاد کنیم، و آن را نوابت خوانند؛ و غرض از این مدن معرفت مدینه فاضله است تا دیگر مدن را بجهد بدان مرتبه رسانند.

Аммо Мадинаи фозилаи иҷтимои қавмӣ буд ки ҳимматҳои эшон бар ақтнои хайроту азолти шарӯри муқаддар буд ,у ҳроинаҳи миёни эшон иштирок буд дар ду чиз , яке ороу дувуми афъол , аммо иттифоқи орои эшон чунон буд ки муътақиди эшон дар мабдау маъоди халқу афъолӣ ки миёни мабда ва маъод уфтад мутобиқи ҳақ буду мувофиқи якдигар , ва аммо иттифоқи эшон дар афъоли чунон буд ки иктисоби камоли ҳама бар як ваҷҳ шиносанду афъолӣ ки аз эшон содир шавад мФрўғ буд дар қолаби ҳикмат ,у муқаввим ба таҳзибу тсдиди ақлӣу муқаддар ба қавонини адолату шароити сиёсат , то бо ихтилофи ашхосу табюни аҳволи ғояти афъоли ҳамаи ҷамоати яке буду туруқу сайри мувофиқи якдигар .

اما مدینه فاضله اجتماع قومی بود که همتهای ایشان بر اقتنای خیرات و ازالت شرور مقدر بود، و هراینه میان ایشان اشتراک بود در دو چیز، یکی آرا و دوم افعال، اما اتفاق آرای ایشان چنان بود که معتقد ایشان در مبدأ و معاد خلق و افعالی که میان مبدأ و معاد افتد مطابق حق بود و موافق یکدیگر، و اما اتفاق ایشان در افعال چنان بود که اکتساب کمال همه بر یک وجه شناسند و افعالی که از ایشان صادر شود مفروغ بود در قالب حکمت، و مقوم به تهذیب و تسدید عقلی و مقدر به قوانین عدالت و شرایط سیاست، تا با اختلاف اشخاص و تباین احوال غایت افعال همه جماعت یکی بود و طرق و سیر موافق یکدیگر.

Ва бибояд донист ки қӯти тмиизу нутқ дар ҳамаи мардумон яксон наёфаридаанд , балки онро дар маротиби мухталиф аз ғоятӣ ки варои он натавонад буд то ҳаддӣ ки фурӯтар азон дараҷа бҳоем буд мутараттиби гардонида , ва ин ихтилофи сабабӣ аз асбоби низом шуда , чунонкӣ ёд карда омад ; ва чун қӯти тмииз мутасовӣ набӯд идроки ҳамаи ҷамоати мабдау мунтаҳиро , ки бо мадракоти дигар дар ғоят мбоинтанд , бар як нсқи натавонад буд , балки касоне ки ба уқули комил ва фитратҳои салиму одоти мустақӣм махсӯс бошанд ,у таъӣди илоҳӣу иршоди раббонии мутакаффили ҳидояти эшон шуда , ва эшон ба адад дар ғоят қиллат тавонанд буд , ба маърифати мабдау маъоду кайфияти судӯри халқ аз мабдаи аввал ва интиҳои ҳама бо ӯ бар ваҷҳи ҳақ , ба қадари ончӣ дар вусъи амсол эшон тавонад омад , расида бошанд .

و بباید دانست که قوت تمییز و نطق در همه مردمان یکسان نیافریده اند، بلکه آن را در مراتب مختلف از غایتی که ورای آن نتواند بود تا حدی که فروتر ازان درجه بهایم بود مترتب گردانیده، و این اختلاف سببی از اسباب نظام شده، چنانکه یاد کرده آمد؛ و چون قوت تمییز متساوی نبود ادراک همه جماعت مبدأ و منتهی را، که با مدرکات دیگر در غایت مباینت اند، بر یک نسق نتواند بود، بلکه کسانی که به عقول کامل و فطرتهای سلیم و عادات مستقیم مخصوص باشند، و تأیید الهی و ارشاد ربانی متکفل هدایت ایشان شده، و ایشان به عدد در غایت قلت توانند بود، به معرفت مبدأ و معاد و کیفیت صدور خلق از مبدأ اول و انتهای همه با او بر وجه حق، به قدر آنچه در وسع امثال ایشان تواند آمد، رسیده باشند.

Ва чун нафаси инсониро қӯтҳои дрокаҳаст ки бидон идроки умӯри ҷисмонӣ ва рӯҳонӣ мекунад , монанди ваҳму фикру хаёлу ҳис , ва онро дар сафоу кудурати тартибӣу тадриҷӣ , чунонкӣ дар илми ҳикмат муқарар бошад , ва ҳеҷ қӯт аз ин қавӣ дар ҳеҷ вақт аз авқот чаҳ дар хоб ва чаҳ дар бедории маъатталу фориғ на ,у маърифати мабдау маъоди хос ба ҷавҳари нафаси шариф , ва ҳеҷ қӯтро аз қавӣ бо ӯ дарон мушорикату мадохилат на : пас дар он ҳолат ки зоти поки он ҷамоати мазкӯр ба мушоҳидаи мабдау маъод ва ончӣ бидон мутаъаллиқ бошад машғӯл буд , ломҳолаҳи ин қӯтҳо ки мусаххар нафасанд ба тасаввури сӯратҳои муносиби он ҳол мавсӯм бошанд ;у маърӯфи нафас , чун дар ғояти баъду тнзиаҳ буд аз артсом дар қувои ҷисмонӣ ,у қувои ҷисмонии ҷуз мислиу хаёлоту сувар идрок натавонанд кард , пас он мисолҳо ҳам аз ин қабил буд : аммо ашрафу أлтФи أмслаҳ эй ки дар ҷисмонӣот мумкин тавонад буд , ва дар ҳар қӯтӣ ба ҳасби пояу мартаба ӯ аз нафас ба қурбу баъд . Валикини қӯти ақлӣ бо маърифати ҳақиқӣ ҳукм карда ки он маърӯф аз ин сувари муқаддасу мърост .

و چون نفس انسانی را قوتهای دراکه است که بدان ادراک امور جسمانی و روحانی می کند، مانند وهم و فکر و خیال و حس، و آن را در صفا و کدورت ترتیبی و تدریجی، چنانکه در علم حکمت مقرر باشد، و هیچ قوت از این قوی در هیچ وقت از اوقات چه در خواب و چه در بیداری معطل و فارغ نه، و معرفت مبدأ و معاد خاص به جوهر نفس شریف، و هیچ قوت را از قوی با او دران مشارکت و مداخلت نه: پس در آن حالت که ذات پاک آن جماعت مذکور به مشاهده مبدأ و معاد و آنچه بدان متعلق باشد مشغول بود، لامحاله این قوتها که مسخر نفس اند به تصور صورتهای مناسب آن حال موسوم باشند؛ و معروف نفس، چون در غایت بعد و تنزیه بود از ارتسام در قوای جسمانی، و قوای جسمانی جز مثل و خیالات و صور ادراک نتوانند کرد، پس آن مثالها هم از این قبیل بود: اما اشرف و ألطف أمثله ای که در جسمانیات ممکن تواند بود، و در هر قوتی به حسب پایه و مرتبه او از نفس به قرب و بعد. ولیکن قوت عقلی با معرفت حقیقی حکم کرده که آن معروف از این صور مقدس و معراست.

Ва ин тайифаи аФозл ҳукамо бошанд ;у қавмӣ ки дар ртбт аз эшон фурӯтар бошанд аз маърифати ақлии сарфи оҷиз монанди ,у ғояти идроки эшон тасаввурӣ буд ба қӯти ваҳм , ки дар авҳоми ҳукамо мисли он мавҷӯд бӯда бошад локини тнзиаҳ азон воҷиб донанд ; пас чун ин қавмро ба ҳақиқати маърифат тариқӣ набӯд дар иҷрои аҳкоми ин сӯрат бар мабдау маъод рухсат ёбанд , валикин ба тнзиаҳи он аз аҳкоми сӯратӣ ки дар хаёли эшон мтмсл буд , ва дар мартаба аз мартабаи сӯрати ваҳмии фурӯтар ва ба ҷисмонӣоти наздиктар , мукаллаф бошанд ,у нафйу салби он аз сӯрати ваҳмӣ аз лавозим шимуранд ,у маъаи злк бо онкии маърифати табақаи аввал аз маорифи эшон комилтар буд мӯътариф ва мақар бошанд , ва ин тайифаро аҳл имон хонанд .

و این طایفه افاضل حکما باشند؛ و قومی که در رتبت از ایشان فروتر باشند از معرفت عقلی صرف عاجز مانند، و غایت ادراک ایشان تصوری بود به قوت وهم، که در اوهام حکما مثل آن موجود بوده باشد لکن تنزیه ازان واجب دانند؛ پس چون این قوم را به حقیقت معرفت طریقی نبود در اجرای احکام این صورت بر مبدأ و معاد رخصت یابند، ولیکن به تنزیه آن از احکام صورتی که در خیال ایشان متمثل بود، و در مرتبه از مرتبه صورت وهمی فروتر و به جسمانیات نزدیک تر، مکلف باشند، و نفی و سلب آن از صورت وهمی از لوازم شمرند، و مع ذلک با آنکه معرفت طبقه اول از معارف ایشان کاملتر بود معترف و مقر باشند، و این طایفه را اهل ایمان خوانند.

Ва қавмӣ ки дар мартаба аз эшон фурӯтар бошанд , ва бар тасаввуроти ваҳмии қодир на , бар сувари хаёлии қаноати намоянду мабдау маъодро ба амслаҳи ҷисмонӣ тахайюл кунанд ,у авзоъу лўоҳқи ҷисмониро азон салб воҷиб донанд , ва ба маърифати ду табақаи аввал эътироф кунанд , ва ин тайифаи аҳл таслим бошанд . Ва қосири назароне ки дун эшон бошанд дар мартаба бар мисолҳои баъӣдтар ақтсор кунанд , ва ба баъзе аҳкоми ҷисмонӣоти тамассуки намоянд ва эшон мустазъафон бошанд . Ва имкн ки агар , ҳам бар ин нсқ , маротиб риоят кунанд навбат ба мартаба сӯрат прессатон расад .

و قومی که در مرتبه از ایشان فروتر باشند، و بر تصورات وهمی قادر نه، بر صور خیالی قناعت نمایند و مبدأ و معاد را به امثله جسمانی تخیل کنند، و اوضاع و لواحق جسمانی را ازان سلب واجب دانند، و به معرفت دو طبقه اول اعتراف کنند، و این طایفه اهل تسلیم باشند. و قاصر نظرانی که دون ایشان باشند در مرتبه بر مثالهای بعیدتر اقتصار کنند، و به بعضی احکام جسمانیات تمسک نمایند و ایشان مستضعفان باشند. و یمکن که اگر، هم بر این نسق، مراتب رعایت کنند نوبت به مرتبه صورت پرستان رسد.

Фии алҷмлаҳи ин ихтилофот ба ҳасб истеъдодот бошад ,у мисолаши чунон буд ки шахсе бар ҳақиқати чизеи воқиф буд ,у дайгарӣ бар сӯрат ӯ ,у солисии баракси он сӯрат ки дар оина ё об афтода бошад ,у робъӣ бар тимсолӣ ки наққош ба ҳамон сӯрат карда бошад , ва бар ин қиёс .

فی الجمله این اختلافات به حسب استعدادات باشد، و مثالش چنان بود که شخصی بر حقیقت چیزی واقف بود، و دیگری بر صورت او، و ثالثی برعکس آن صورت که در آینه یا آب افتاده باشد، و رابعی بر تمثالی که نقاش به همان صورت کرده باشد، و بر این قیاس.

Ва чун ғояти қудрат ҳар касе то онҷо беш намерасад ки ба яке аз ин маротиби бозоистд ба тақсири мавсӯми натавонад буд , бали тавваҷуҳ ӯ ба камол бошад ва рӯй дар олами маърифат ба қиблаи худоӣ , ҷли ҷалола ,у соҳиби номӯс , ки такмили ҳамаи ҷамоатро муайянаст , ва бар қазияи нклми анноси алии қадари ъқўлҳми такмил ҳар касе ба қадари қӯт ӯ метавонад кард ,у қӯт ӯ азончаҳ дар фитрат дода бошанд ё ба одат иктисоб карда буд зиёдат нашавад , пас сухан ӯ гоҳи муҳкам бояду гоҳи муташобиҳ , ва дар тавҳид вақте тнзиаҳ сарф тавонад гуфт ва вақте ташбеҳи маҳз , ва ҳамчунин дар маъод , то ҳар тайифа бо ҳақ худ расанду ҳазз худ бурдоранд .

و چون غایت قدرت هر کسی تا آنجا بیش نمی رسد که به یکی از این مراتب بازایستد به تقصیر موسوم نتواند بود، بل توجه او به کمال باشد و روی در عالم معرفت به قبله خدای، جل جلاله، و صاحب ناموس، که تکمیل همه جماعت را معین است، و بر قضیه نکلم الناس علی قدر عقولهم تکمیل هر کسی به قدر قوت او می تواند کرد، و قوت او ازانچه در فطرت داده باشند یا به عادت اکتساب کرده بود زیادت نشود، پس سخن او گاه محکم باید و گاه متشابه، و در توحید وقتی تنزیه صرف تواند گفت و وقتی تشبیه محض، و همچنین در معاد، تا هر طایفه با حق خود رسند و حظ خود بردارند.

Ва ҳаким ҳамчунин гоҳи қиёсоти бурҳонӣ истеъмол кунаду гоҳ бар ақноъёти қаноати намояду гоҳ ба шърёту мхилот тамассук кунад , то иршод ҳар касе ба қадари басират ӯ карда бошад . Ва чун муътақидоти қавм , ҳар чанд дар силки тавваҷуҳ ба камол мнхрт бошад аммо дар сӯрату вазъи мухталиф , пас модом ки ба фозили аввал ки мудаббири Мадина фузало бошад иқтидо кунанд миёни эшон таассуб ва тъонд набӯд ва агарчӣ дар миллату мазҳаби мухталифи намоянд , балки ихтилофи милалу мазоҳиб , ки наздики эшон аз ихтилофи русуми хаёлоту амслаҳи ҳодис шудааст ки қолаби ҳамаи як матлӯбаст , ба манзалати ихтилофи мтъўмоту млбўсотӣ буд ки ба ҷинсу лавн мухталиф бошанд ,у ғоят аз ҳамаи як навъи манфиат .

و حکیم همچنین گاه قیاسات برهانی استعمال کند و گاه بر اقناعیات قناعت نماید و گاه به شعریات و مخیلات تمسک کند، تا ارشاد هر کسی به قدر بصیرت او کرده باشد. و چون معتقدات قوم، هر چند در سلک توجه به کمال منخرط باشد اما در صورت و وضع مختلف، پس مادام که به فاضل اول که مدبر مدینه فضلا باشد اقتدا کنند میان ایشان تعصب و تعاند نبود و اگرچه در ملت و مذهب مختلف نمایند، بلکه اختلاف ملل و مذاهب، که نزدیک ایشان از اختلاف رسوم خیالات و امثله حادث شده است که قالب همه یک مطلوب است، به منزلت اختلاف مطعومات و ملبوساتی بود که به جنس و لون مختلف باشند، و غایت از همه یک نوع منفعت.

Ва раиси Мадина , ки муқтадои эшон буду малики аъзаму раиси алрؤсои баҳақ ӯ бошад , ҳар тайифаеро ба маҳалу мавзеи худ Фрўорд ,у раёсату хизмати миёни эшон мураттаб гирданд , чунонкӣ ҳар қавмӣ ба азоФт бо қавмии дигар мрؤўсон бошанд ва ба азоФт бо қавмии дигари руасо , то ба қавмӣ расад ки эшонро аҳляти ҳеҷ раёсат набӯду хадам мутлақ бошанд ,у аҳли ин Мадина монанди мавҷӯдот олам шаванд дар тртб , ва ҳар як ба манзалати мартаба Эй бошанд аз маротиби мавҷӯдот ки миёни иллати аввалӣу маълули ахир афтода бошанд . Ва ин иқтидо буд ба суннати إлҳӣ ки ҳикмат мутлақаст . Аммо агар аз иқтидо ба мудаббири Мадина инҳироф кунанд қӯти ғазабӣ дар эшон бар қӯти нотиқаи тафаввуқи талабад то таассубу ъиноду мухолифи мазҳаб дар миёни эшон ҳодис шавад , ва чун раисро мафқуд ёфта бошанд ҳар як ба даъвӣ раёсат бархезанд , ва ҳар сӯратӣ аз он сӯрати мавҳуму мхил ки бадишон дода буданд санамӣ гардад ,у қавмиро дар мтобъти худ орад то танозӯъу тхолФ падед ояд . Ва ба истиқрор маълум мешавад ки аксари мазоҳиби аҳли ботилро манша аз аҳл ҳақ бӯдааст ,у ботилро дар нафаси худ ҳақиқатӣу бунёдӣу аслӣ на .

و رئیس مدینه، که مقتدای ایشان بود و ملک اعظم و رئیس الرؤسای بحق او باشد، هر طایفه ای را به محل و موضع خود فروآرد، و ریاست و خدمت میان ایشان مرتب گرداند، چنانکه هر قومی به اضافت با قومی دیگر مرؤوسان باشند و به اضافت با قومی دیگر رؤسا، تا به قومی رسد که ایشان را اهلیت هیچ ریاست نبود و خدم مطلق باشند، و اهل این مدینه مانند موجودات عالم شوند در ترتب، و هر یک به منزلت مرتبه ای باشند از مراتب موجودات که میان علت اولی و معلول اخیر افتاده باشند. و این اقتدا بود به سنت إلهی که حکمت مطلق است. اما اگر از اقتدا به مدبر مدینه انحراف کنند قوت غضبی در ایشان بر قوت ناطقه تفوق طلبد تا تعصب و عناد و مخالف مذهب در میان ایشان حادث شود، و چون رئیس را مفقود یافته باشند هر یک به دعوی ریاست برخیزند، و هر صورتی از آن صورت موهوم و مخیل که بدیشان داده بودند صنمی گردد، و قومی را در متابعت خود آرد تا تنازع و تخالف پدید آید. و به استقرار معلوم می شود که اکثر مذاهب اهل باطل را منشاء از اهل حق بوده است، و باطل را در نفس خود حقیقتی و بنیادی و اصلی نه.

Ва аҳли Мадинаи фозила агарчӣ мухталиф бошанд , дар ақосии олами бҳқиқт муттафиқ бошанд , чаҳ дилҳои эшон бо якдигари рост буд , ва ба муҳаббати якдигар мтҳлӣ бошанд , ва монанди як шахс бошанд дар тأлФу тўдд , чунонкии шореъ , алайҳи ассалом , гуяд : алмслмўни яди воҳидаи алии ман сўоҳм . Ва мулӯки эшон ки мудаббирон оламанд дар авзоъи навомису масолеҳи маош тасарруф кунанд , тсрФотии мулоиму муносиби вақту ҳол , аммо дар навомиси тасарруфи ҷузвӣ , ва аммо дар авзоъи масолеҳи тасарруфи куллӣ . Ва азин сабаб бошад таъаллуқи дайну малик ба якдигар , чунонкии подшоҳу ҳакими фарси Ардашер Бобак гуфтааст : аллазӣнау алмалики тавъамони лоитми аҳдҳмои алои болохр , чаҳ дайн қоидаасту малики арқон :у чунонкии асос бе рукни зойеъ буду рукн бе асоси хароб ҳамчунон дайн бемалик номунтафаъ бошаду малик бе дайни воҳӣ .

و اهل مدینه فاضله اگرچه مختلف باشند، در اقاصی عالم بحقیقت متفق باشند، چه دلهای ایشان با یکدیگر راست بود، و به محبت یکدیگر متحلی باشند، و مانند یک شخص باشند در تألف و تودد، چنانکه شارع، علیه السلام، گوید: المسلمون ید واحده علی من سواهم. و ملوک ایشان که مدبران عالم اند در اوضاع نوامیس و مصالح معاش تصرف کنند، تصرفاتی ملایم و مناسب وقت و حال، اما در نوامیس تصرف جزوی، و اما در اوضاع مصالح تصرف کلی. و ازین سبب باشد تعلق دین و ملک به یکدیگر، چنانکه پادشاه و حکیم فرس اردشیر بابک گفته است: الذین و الملک توأمان لایتم احدهما الا بالاخر، چه دین قاعده است و ملک ارکان: و چنانکه اساس بی رکن ضایع بود و رکن بی اساس خراب همچنان دین بی ملک نامنتفع باشد و ملک بی دین واهی.

Ва агар чанд ин қавм , яъне мулӯку мудаббирони Мадинаи фозила , ба адад бисёр бошанд , чаҳ дар як замон ва чаҳ дар азминаи мухталиф , ҳукми эшон ҳукми як шахс буд , чаҳ назари эшон бар як ғоят бошад , ва он саодат қсўӣаст ,у тавваҷуҳи эшон ба як матлӯб буд , ва он маъод ҳақиқӣаст . Пас тасарруфӣ ки лоҳқ дар аҳком собиқ кунад бҳсби маслиҳати мухолиф ӯ набошад , бали такмили қонӯн ӯ буд ,у бмсл агар ин лоҳқ дар он вақти ҳозир будӣ ҳамон қонӯн наҳодӣ , ва агар он собиқ дар ин вақти ҳозир будӣ ҳамин тасарруф ба тақдими расонидӣ , ки тариқи алъқли воҳид . Ва мисдоқи ин сухан онаст ки аз исои алайҳи ассалом нақл кардаанд ки фармуд : мо ҷӣти лأбтли алтўроаҳи бали ҷӣти лأкмлҳо . Ва тафарруқу ихтилофу ъиноди ҷамоатиро тасаввур уфтад ки сӯрат параст бошанд на ҳақиқати байн .

و اگر چند این قوم، یعنی ملوک و مدبران مدینه فاضله، به عدد بسیار باشند، چه در یک زمان و چه در ازمنه مختلف، حکم ایشان حکم یک شخص بود، چه نظر ایشان بر یک غایت باشد، و آن سعادت قصوی است، و توجه ایشان به یک مطلوب بود، و آن معاد حقیقی است. پس تصرفی که لاحق در احکام سابق کند بحسب مصلحت مخالف او نباشد، بل تکمیل قانون او بود، و بمثل اگر این لاحق در آن وقت حاضر بودی همان قانون نهادی، و اگر آن سابق در این وقت حاضر بودی همین تصرف به تقدیم رسانیدی، که طریق العقل واحد. و مصداق این سخن آنست که از عیسی علیه السلام نقل کرده اند که فرمود: ما جئت لأبطل التوراه بل جئت لأکملها. و تفرق و اختلاف و عناد جماعتی را تصور افتد که صورت پرست باشند نه حقیقت بین.

Ва арқони Мадинаи фозилаи панҷ синф бошанд :

و ارکان مدینه فاضله پنج صنف باشند:

Аввали ҷамоатӣ ки ба тадбири Мадина мавсӯм бошанд , ва эшон аҳли фазойилу ҳукамоӣ комил бошанд ки ба қӯти таъаққулу орои соиба дар умӯри изом аз абнои навъ мумтоз бошанд ,у маърифати ҳақоиқи мавҷӯдоти саноати эшон буд , ва эшонро аФозл хонанд .

اول جماعتی که به تدبیر مدینه موسوم باشند، و ایشان اهل فضایل و حکمای کامل باشند که به قوت تعقل و آرای صائبه در امور عظام از ابنای نوع ممتاز باشند، و معرفت حقایق موجودات صناعت ایشان بود، و ایشان را افاضل خوانند.

Ва дувуми ҷамоатӣ ки авому Фрўтронро ба маротиби камол изофӣ мерасонанд ,у умуми аҳли Мадинаро ба ончии муътақиди тайифаи аввал буд даъват мекунанд , то ҳар ки мустаъид буд ба мавоъизу насоеҳи эшон аз дараҷаи худ тараққӣ мекунад ,у улӯми калому фиқҳу хитобату балоғату шеъру китобати саноати эшон буд , ва эшонро зўӣ алأлснаҳ хонанд .

و دوم جماعتی که عوام و فروتران را به مراتب کمال اضافی می رسانند، و عموم اهل مدینه را به آنچه معتقد طایفه اول بود دعوت می کنند، تا هر که مستعد بود به مواعظ و نصایح ایشان از درجه خود ترقی می کند، و علوم کلام و فقه و خطابت و بلاغت و شعر و کتابت صناعت ایشان بود، و ایشان را ذوی الألسنه خوانند.

Ва сими ҷамоатӣ ки қавонини адолат дар миёни аҳли Мадина нигоҳ медоранд , ва дар ахзу эътои тақдири воҷиб риоят мекунанд , ва бар тасовӣу ткоФӣ тҳриз медиҳанд ,у улӯми ҳисобу истифоу ҳандасау тибу нуҷуми саноати эшон буд , ва эшонро муқаддарон хонанд .

و سیم جماعتی که قوانین عدالت در میان اهل مدینه نگاه می دارند، و در اخذ و اعطا تقدیر واجب رعایت می کنند، و بر تساوی و تکافی تحریض می دهند، و علوم حساب و استیفا و هندسه و طب و نجوم صناعت ایشان بود، و ایشان را مقدران خوانند.

Ва чаҳоруми ҷамоатӣ ки ба ҳифзи ҳариму ҳимояти байзаи аҳли Мадина мавсӯм бошанд ,у арбоби мдни ғирФозлаҳро азишон манъ мекунанд , ва дар муқобилату муҳофизати шароити шуҷоату ҳамият мръӣ медоранд , ва эшонро муҷоҳидон хонанд .

و چهارم جماعتی که به حفظ حریم و حمایت بیضه اهل مدینه موسوم باشند، و ارباب مدن غیرفاضله را ازیشان منع می کنند، و در مقابلت و محافظت شرایط شجاعت و حمیت مرعی می دارند، و ایشان را مجاهدان خوانند.

Ва панҷуми ҷамоатӣ ки ақўоту арзоқи ин аснофи тартиб май созанд , чаҳ аз вуҷӯҳи муомилоту сноъот ва чаҳ аз вуҷӯҳи ҷбоёти хароҷу ғайри он , ва эшонро молён хонанд .

و پنجم جماعتی که اقوات و ارزاق این اصناف ترتیب می سازند، چه از وجوه معاملات و صناعات و چه از وجوه جبایات خراج و غیر آن، و ایشان را مالیان خوانند.

Ва раёсати азмиро дар ин Мадинаи чаҳор ҳол буд : аввали онкии малики алии алотлоқ дар миёни эшон ҳозир буд ,у аломат ӯ астҷмоъи чаҳор чиз буд : аввали ҳикмат ки ғояти ҳама ғоётаст ,у дувуми таъаққули том ки муъадӣ буд ба ғоят ,у сими ҷавдати иқноъу тхиил ки аз шароити такмил буд ,у чаҳоруми қӯти ҷиҳод ки аз шароити дафъ ва зб бошад ,у раёсат ӯро раёсат ҳикмат хонанд .

و ریاست عظمی را در این مدینه چهار حال بود: اول آنکه ملک علی الاطلاق در میان ایشان حاضر بود، و علامت او استجماع چهار چیز بود: اول حکمت که غایت همه غایات است، و دوم تعقل تام که مؤدی بود به غایت، و سیم جودت اقناع و تخییل که از شرایط تکمیل بود، و چهارم قوت جهاد که از شرایط دفع و ذب باشد، و ریاست او را ریاست حکمت خوانند.

Ва дувуми онкии малик зоҳир набӯд , ва ин чаҳор хислат дар як тан ҷамъ наёяд аммо дар чаҳор тани ҳосил буд , ва эшон ба мушорикати якдигари кнФси воҳид ба тадбири Мадинаи қиёми намоянд , ва онро раёсат аФозл хонанд .

و دوم آنکه ملک ظاهر نبود، و این چهار خصلت در یک تن جمع نیاید اما در چهار تن حاصل بود، و ایشان به مشارکت یکدیگر کنفس واحد به تدبیر مدینه قیام نمایند، و آن را ریاست افاضل خوانند.

Ва сими онкии ин ҳар ду раёсати мафқуд буд , аммо раисии ҳозир буд ки ба сунани руасои гузашта , ки ба авсофи мазкӯр мтҳлӣ бӯда бошанд , ориф буд , ва ба ҷавдати тмииз ҳар суннатӣ ба ҷой истеъмол тавонад кард , ва бар истинботи ончии мусарраҳи наёбад дар сунани гузаштагони азончаҳи мусарраҳ буд қодир буд ,у ҷавдати хитобу иқноъу қудрати ҷиҳодро мстҷмъ ,у раёсат ӯро раёсат суннат хонанд .

و سیم آنکه این هر دو ریاست مفقود بود، اما رئیسی حاضر بود که به سنن رؤسای گذشته، که به اوصاف مذکور متحلی بوده باشند، عارف بود، و به جودت تمییز هر سنتی به جای استعمال تواند کرد، و بر استنباط آنچه مصرح نیابد در سنن گذشتگان ازانچه مصرح بود قادر بود، و جودت خطاب و اقناع و قدرت جهاد را مستجمع، و ریاست او را ریاست سنت خوانند.

Ва чаҳоруми онкии ин авсоф дар як тан ҷамъ набӯд , аммо дар ашхоси мутафарриқи ҳосил буд , ва эшон ба мушорикат ба тадбири Мадина қиём кунанд , ва онро раёсати асҳоб суннат хонанд .

و چهارم آنکه این اوصاف در یک تن جمع نبود، اما در اشخاص متفرق حاصل بود، و ایشان به مشارکت به تدبیر مدینه قیام کنند، و آن را ریاست اصحاب سنت خوانند.

Ва аммо раёсатҳои дигар ки дар таҳти раёсати азмӣ буд дар ҷумлагии сноъоту афъоли эътибор бояд кард , ва интиҳои ҳамаи руасо дар раёсат бо раиси аъзам буд ,у истеҳқоқи ин раёсатро се сабаб буд : яке онкии феъли шахсеи ғояти феъли шахсе дигар бошад , пас он шахс бар ин шахси раис буд , Маслан соҳиби Фрўсити раис буд бар роизи сутур ва бар касе ки зин ва лаҷом кунад .

و اما ریاستهای دیگر که در تحت ریاست عظمی بود در جملگی صناعات و افعال اعتبار باید کرد، و انتهای همه رؤسا در ریاست با رئیس اعظم بود، و استحقاق این ریاست را سه سبب بود: یکی آنکه فعل شخصی غایت فعل شخصی دیگر باشد، پس آن شخص بر این شخص رئیس بود، مثلا صاحب فروسیت رئیس بود بر رایض ستور و بر کسی که زین و لجام کند.

Ва дувуми онкӣ ҳар ду феълро як ғоят буд , аммо яке бар тахайюли ғоят аз тлқои нафаси худ қодир буд , ва ӯро таъаққули истинбот мақодӣр бошаду дайгариро ин қӯт набӯд , аммо чун қавонини саноат аз шахси аввали биомузад бар он саноат қодир шавад , монанди муҳандису банно , пас шахси аввали раис буд бар шахси дувум ; ва дар ин синфи ихтилофи маротиб бисёр буд , чаҳ аз возеъ ҳар санъатӣ то касе ки дар он санъат ба андаки чизеи роҳи баради тафовут бисёр буд , ва фурӯтарин маротиб касеро буд ки ӯро қудрат истинбот набошад Аслан , аммо чун васиятҳои соҳиби саноат дар он боб ҳифз кунад , ва ба тааннии татаббуъи он васоё мекунад , амал тамом шавад , ва чунин шахси ходими мутлақ буд ки ӯро раёсат набӯд ба ҳеҷ эътибор .

و دوم آنکه هر دو فعل را یک غایت بود، اما یکی بر تخیل غایت از تلقای نفس خود قادر بود، و او را تعقل استنباط مقادیر باشد و دیگری را این قوت نبود، اما چون قوانین صناعت از شخص اول بیاموزد بر آن صناعت قادر شود، مانند مهندس و بنا، پس شخص اول رئیس بود بر شخص دوم؛ و در این صنف اختلاف مراتب بسیار بود، چه از واضع هر صنعتی تا کسی که در آن صنعت به اندک چیزی راه برد تفاوت بسیار بود، و فروترین مراتب کسی را بود که او را قدرت استنباط نباشد اصلا، اما چون وصیتهای صاحب صناعت در آن باب حفظ کند، و به تأنی تتبع آن وصایا می کند، عمل تمام شود، و چنین شخص خادم مطلق بود که او را ریاست نبود به هیچ اعتبار.

Ва сими онкӣ ҳар ду феълро тавваҷуҳ ба як ғоят буд , ки он ғояти феъл солисӣ бошад , аммо аз ҳар ду яке шарифтар буд ва дар он ғояти боманфиаттар , монанди лаҷому даббоғ дар Фрўсит .

و سیم آنکه هر دو فعل را توجه به یک غایت بود، که آن غایت فعل ثالثی باشد، اما از هر دو یکی شریفتر بود و در آن غایت بامنفعت تر، مانند لجام و دباغ در فروسیت.

Ва адолати иқтизоӣ он кунад ки ҳар як дар мартаба худ бошанд ва аз он мартаба таҷовуз нанамоянд , ва бояд ки як шахсро ба саноати мухталиф машғӯл нагардонанд , аз ҷиҳати се чиз : яке онкии табоиъро хавос буд , ва на ҳар табиатӣ ба ҳар амалӣ машғӯл тавонад буд ;у дувуми онкии соҳиби як саноатро дар аҳкоми он саноат ба тадқиқи назару тараққии ҳиммати ҳаззӣ ҳосил ояд ба рӯзгори дароз , ва чун он назару ҳиммати мтўзъ ва мнқсм гардад бар сноъоти мухталифи ҳама мухтал монад ва аз камоли қосир ;у сими онкии баъзе сноъотро вақте буд ки бо Фўоти он вақт Фоит шавад , ва бошад ки ду саноатро иштирок уфтад дар як вақт , пас ба яке аз дигари бозмонд , ва чун як шахси ду се саноат донад ӯро ба ашрафу аҳами машғӯли гардонӣдан ва аз дигарон манъ кардани аввалӣ , то чун ҳар яке ба корӣ ки муносибат ӯ бо он зиёдат буд машғӯл бошад таъовун ҳосил ояду хайрот дар тзоид буду шарӯр дар тноқс .

و عدالت اقتضای آن کند که هر یک در مرتبه خود باشند و از آن مرتبه تجاوز ننمایند، و باید که یک شخص را به صناعت مختلف مشغول نگردانند، از جهت سه چیز: یکی آنکه طبایع را خواص بود، و نه هر طبیعتی به هر عملی مشغول تواند بود؛ و دوم آنکه صاحب یک صناعت را در احکام آن صناعت به تدقیق نظر و ترقی همت حظی حاصل آید به روزگار دراز، و چون آن نظر و همت متوزع و منقسم گردد بر صناعات مختلف همه مختل ماند و از کمال قاصر؛ و سیم آنکه بعضی صناعات را وقتی بود که با فوات آن وقت فایت شود، و باشد که دو صناعت را اشتراک افتد در یک وقت، پس به یکی از دیگر بازماند، و چون یک شخص دو سه صناعت داند او را به اشرف و اهم مشغول گردانیدن و از دیگران منع کردن اولی، تا چون هر یکی به کاری که مناسبت او با آن زیادت بود مشغول باشد تعاون حاصل آید و خیرات در تزاید بود و شرور در تناقص.

Ва дар Мадинаи фозила ашхосӣ бошанд ки аз фазилат давр уфтанду вуҷӯди эшон ба манзалати адавот ва олот бошад , ва чун дар таҳти тадбир аФозл бошанд агар такмили эшон мумкин буд ба камолӣ барисанд ,у ало монанди ҳайвонот муртоз шаванд .

و در مدینه فاضله اشخاصی باشند که از فضیلت دور افتند و وجود ایشان به منزلت ادوات و آلات باشد، و چون در تحت تدبیر افاضل باشند اگر تکمیل ایشان ممکن بود به کمالی برسند، و الا مانند حیوانات مرتاض شوند.

Ва аммо мдни ғирФозлаҳи гуфтем ё ҷоҳила буд ё фосиқа ё зола . Ва мдни ҷоҳилаи шаш навъ бошад бҳсби бисотат : аввалро иҷтимо зарурӣ хонанд ,у дувумро иҷтимои нзолт ,у симро иҷтимо хаст ,у чаҳорумро иҷтимои каромат ,у панҷумро иҷтимои тғлбӣ ,у шашумро иҷтимои ҳуррият .

و اما مدن غیرفاضله گفتیم یا جاهله بود یا فاسقه یا ضاله. و مدن جاهله شش نوع باشد بحسب بساطت: اول را اجتماع ضروری خوانند، و دوم را اجتماع نذالت، و سیم را اجتماع خست، و چهارم را اجتماع کرامت، و پنجم را اجتماع تغلبی، و ششم را اجتماع حریت.

Аммо Мадинаи зарурии иҷтимои ҷамоатӣ буд ки ғарази эшон таъовун буд бар иктисоби ончии зарурӣ буд дар қавоми абадон аз ақўоту млбўсот ,у вуҷӯҳи он макосиб бисёр буд , баъзе Маҳмӯд ва баъзе мазмум , монанди фалоҳату шабонеу сайду дуздӣ , ё ба тариқи макру фиреб ё ба тариқи мкобраҳу мҷоҳраҳ ; ва бошад ки як Мадина уфтад мстҷмъи анвоъи макосиби зарурӣ , ва бошад ки Мадина Эй уфтад муштамил бар як саноат танҳо монанди фалоҳат ё саноатии дигар . Ва афзали аҳли ин мдн ки ба наздики эшон ба манзалат раис бошад касе буд ки тадбиру ҳиялат дар ақтнои заруриёт беҳтар тавонад кард , ва дар аҳтёлу истеъмоли эшон дар тариқи нили заруриёт бар ҳамаи ҷамоати фоиқ буд , ё касе ки ақўоти бадишон бештар бахшад .

اما مدینه ضروری اجتماع جماعتی بود که غرض ایشان تعاون بود بر اکتساب آنچه ضروری بود در قوام ابدان از اقوات و ملبوسات، و وجوه آن مکاسب بسیار بود، بعضی محمود و بعضی مذموم، مانند فلاحت و شبانی و صید و دزدی، یا به طریق مکر و فریب یا به طریق مکابره و مجاهره؛ و باشد که یک مدینه افتد مستجمع انواع مکاسب ضروری، و باشد که مدینه ای افتد مشتمل بر یک صناعت تنها مانند فلاحت یا صناعتی دیگر. و افضل اهل این مدن که به نزدیک ایشان به منزلت رئیس باشد کسی بود که تدبیر و حیلت در اقتنای ضروریات بهتر تواند کرد، و در احتیال و استعمال ایشان در طریق نیل ضروریات بر همه جماعت فائق بود، یا کسی که اقوات بدیشان بیشتر بخشد.

Ва аммо Мадинаи нзолти иҷтимои ҷамоатӣ буд ки бар нили сирвату ясору астксори заруриёт аз захоиру арзоқу зару симу ғайри он таъовуни намоянд ,у ғарази эшон дар ҷамъи ончӣ бар қадар ҳоҷат зояд буд ҷузи сирват ва ясор набӯд ,у инфоқи амволи ало дар заруриётӣ ки қавом абадон бидон буд ҷоиз нашмуранд ,у иктисоби он аз вуҷӯҳ макосиб кунанд ё аз ваҷҳе ки дар он Мадинаи маъҳуд буд . Ва раиси эшон шахсе буд ки тадбир ӯ дар нили амволу ҳифзи он томтар бошад ва бар иршоди эшон қодиртар буд ,у вуҷӯҳи макосиби ин ҷамоат ё ародӣ тавонад буд чун тиҷорату аҷорт , ё ғирородӣ чун шабонеу фалоҳату сайду лсўсит .

و اما مدینه نذالت اجتماع جماعتی بود که بر نیل ثروت و یسار و استکثار ضروریات از ذخایر و ارزاق و زر و سیم و غیر آن تعاون نمایند، و غرض ایشان در جمع آنچه بر قدر حاجت زاید بود جز ثروت و یسار نبود، و انفاق اموال الا در ضروریاتی که قوام ابدان بدان بود جایز نشمرند، و اکتساب آن از وجوه مکاسب کنند یا از وجهی که در آن مدینه معهود بود. و رئیس ایشان شخصی بود که تدبیر او در نیل اموال و حفظ آن تامتر باشد و بر ارشاد ایشان قادرتر بود، و وجوه مکاسب این جماعت یا ارادی تواند بود چون تجارت و اجارت، یا غیرارادی چون شبانی و فلاحت و صید و لصوصیت.

Ва аммо Мадина хаст иҷтимои ҷамоатӣ буд ки бар таматтуъ аз лаззоти маҳсуса монанди мأкўлоту машруботу мнкўҳоту аснофи ҳазлу бозӣ таъовун кунанд ,у ғарази эшон азон талаби лиззат буд на қавоми бадан , ва ин Мадинаро дар мдни ҷоҳилияти Саид ва мғбўт шимуранд , чаҳ ғарази аҳли ин Мадинаи баъд аз таҳсили зарурӣу баъд аз таҳсили ясори сӯрати бандад , ва Саидтарину мғбўттарин дар миёни эшон касе буд ки бар асбоби лаҳву лаъиби қудрат ӯ зиёдат буду нили асбоби лаззотро мстҷмъ тар бошад . Ва раиси эшон он кас буд ки бо ин хисоли эшонро дар таҳсили он матолиби муовинат беҳтар тавонад кард .

و اما مدینه خست اجتماع جماعتی بود که بر تمتع از لذات محسوسه مانند مأکولات و مشروبات و منکوحات و اصناف هزل و بازی تعاون کنند، و غرض ایشان ازان طلب لذت بود نه قوام بدن، و این مدینه را در مدن جاهلیت سعید و مغبوط شمرند، چه غرض اهل این مدینه بعد از تحصیل ضروری و بعد از تحصیل یسار صورت بندد، و سعیدترین و مغبوط ترین در میان ایشان کسی بود که بر اسباب لهو و لعب قدرت او زیادت بود و نیل اسباب لذات را مستجمع تر باشد. و رئیس ایشان آن کس بود که با این خصال ایشان را در تحصیل آن مطالب معاونت بهتر تواند کرد.

Ва аммо Мадинаи каромати иҷтимои ҷамоатӣ буд ки таъовун кунанд бар вусӯл ба каромоти қавлӣу феълӣ , ва он каромот ё аз дигари аҳл мдн ёбанд ё ҳам аз якдигар , ва бар тасовӣ ёбанд ё бар тафозул ;у каромат бар тасовии чунон буд ки якдигарро бар сиблати қарз икром кунанд , Маслан яке дар вақте дайгариро навъе аз каромат базл кунад то он дигар ӯро дар вақте дигар мисли он аз ҳамон навъ ё навъе дигар базл кунад ;у тафозули чунон буд ки яке дайгариро кароматӣ базл кунад то он дигар ӯро азъоФи он боз диҳад , ва он бар ҳасби истеҳқоқӣ буд ки бо якдигар мавозиъа карда бошанд . Ва аҳляти каромат ба наздики ин тайифа ба чаҳор сабаб ҳосил ояд : ясор , ё мусоидати асбоби лиззату лаҳв , ё қудрат бар зиёдат аз миқдори зарурӣ бетъб , монанди онкии шахсеи махдуми ҷамоатӣ буду молобд ӯ ба ҳамаи вуҷӯҳи мукфӣ , ва ё нофеъ бӯдан дар тариқи ин асбоби се гона , чунонкии шахсе бо дайгарӣ эҳсон кунад ба яке азин се ваҷҳ , ва ду сабаби дигар буд истеҳқоқи кароматро ба наздики аксари аҳли мдни ҷоҳилият ва он ғалаба буду ҳасб .

و اما مدینه کرامت اجتماع جماعتی بود که تعاون کنند بر وصول به کرامات قولی و فعلی، و آن کرامات یا از دیگر اهل مدن یابند یا هم از یکدیگر، و بر تساوی یابند یا بر تفاضل؛ و کرامت بر تساوی چنان بود که یکدیگر را بر سبیل قرض اکرام کنند، مثلا یکی در وقتی دیگری را نوعی از کرامت بذل کند تا آن دیگر او را در وقتی دیگر مثل آن از همان نوع یا نوعی دیگر بذل کند؛ و تفاضل چنان بود که یکی دیگری را کرامتی بذل کند تا آن دیگر او را اضعاف آن باز دهد، و آن بر حسب استحقاقی بود که با یکدیگر مواضعه کرده باشند. و اهلیت کرامت به نزدیک این طایفه به چهار سبب حاصل آید: یسار، یا مساعدت اسباب لذت و لهو، یا قدرت بر زیادت از مقدار ضروری بی تعب، مانند آنکه شخصی مخدوم جماعتی بود و مالابد او به همه وجوه مکفی، و یا نافع بودن در طریق این اسباب سه گانه، چنانکه شخصی با دیگری احسان کند به یکی ازین سه وجه، و دو سبب دیگر بود استحقاق کرامت را به نزدیک اکثر اهل مدن جاهلیت و آن غلبه بود و حسب.

Аммо ғалабаи чунон буд ки касе дар як кор ё дар корҳои бисёр бар акФо ғолиб ояд ё ба нафаси худ ё ба тавассути ансору аъвон , аз фарти қудрат ё аз касрати адад ,у шӯҳрати бад-ӣни маънии ғбттӣ азим бошад ба наздики ин ҷамоат , то бҳдӣ ки мғбўттарин касе онро донанд ки касе макрӯҳии бадви натавонади расонид ва ӯ ба ҳар ки хоҳад тавонад расонид .

اما غلبه چنان بود که کسی در یک کار یا در کارهای بسیار بر اکفا غالب آید یا به نفس خود یا به توسط انصار و اعوان، از فرط قدرت یا از کثرت عدد، و شهرت بدین معنی غبطتی عظیم باشد به نزدیک این جماعت، تا بحدی که مغبوط ترین کسی آن را دانند که کسی مکروهی بدو نتواند رسانید و او به هر که خواهد تواند رسانید.

Ва аммо ҳасби он буд ки падарон ӯ ба ясор ё кифояти заруриёт ё нафъи ғайр ё ҷаллодту астҳонти мӯат бар дигарон ғолиб бӯда бошанд . Ва муомила дар каромат ба тасовии шабиҳ буд ба муомилоти аҳли бозор . Ва раиси ин Мадина касе буд ки аҳляти каромат бештар дорад аз ҳамаи аҳли Мадина , яъне ҳасб ӯ аз аҳсоби ҳамаи бештар буд , агар эътибори ҳасбро кунанд , ё ясор ӯ бештар буд агар эътибори нафаси раисро кунанд , ва агар эътибори нафъ ӯ кунанд беҳтарини руасо касе буд ки мардумонро ба ясору сирват беҳтар тавонад расонид аз қабл худ ё аз ҳасани тадбир ,у муҳофизати ясору сирват бар эшон беҳтар тавонад кард , ба шарти онкии ғараз ӯ каромат буд на ясор , ва ё эшонро ба нили лаззоти зӯдтару бештари расонад , ва ӯ толиби каромат буд на толиби лиззат ,у толиби каромати он буд ки хоҳад ки мадҳу иҷлолу таъзим ӯ ба қавлу феъли шойиъ буд , ва дигарамам дар замон ӯу баъди азу ӯро бидон ёд кунанд .

و اما حسب آن بود که پدران او به یسار یا کفایت ضروریات یا نفع غیر یا جلادت و استهانت موت بر دیگران غالب بوده باشند. و معامله در کرامت به تساوی شبیه بود به معاملات اهل بازار. و رئیس این مدینه کسی بود که اهلیت کرامت بیشتر دارد از همه اهل مدینه، یعنی حسب او از احساب همه بیشتر بود، اگر اعتبار حسب را کنند، یا یسار او بیشتر بود اگر اعتبار نفس رئیس را کنند، و اگر اعتبار نفع او کنند بهترین رؤسا کسی بود که مردمان را به یسار و ثروت بهتر تواند رسانید از قبل خود یا از حسن تدبیر، و محافظت یسار و ثروت بر ایشان بهتر تواند کرد، به شرط آنکه غرض او کرامت بود نه یسار، و یا ایشان را به نیل لذات زودتر و بیشتر رساند، و او طالب کرامت بود نه طالب لذت، و طالب کرامت آن بود که خواهد که مدح و اجلال و تعظیم او به قول و فعل شایع بود، و دیگر امم در زمان او و بعد ازو او را بدان یاد کنند.

Ва чунин раис дар аксари аҳвол ба ясори муҳтоҷ буд , чаҳ аисоли аҳли Мадина ба манофе беясор мумкин набӯд ,у чндонкаҳи афъоли ин раиси бузургтар эҳтиёҷ ӯ бештар . Ва бошад ки ӯро дар тасаввури чунон буд ки инфоқ ӯ аз рӯй карам ва ҳурриятаст на аз ҷиҳати илтимоси каромат , ва он мол ки сарф кунад ё ба хароҷ сетанд аз қавми худ , ё бар сиблати тғлби ҷамоатиро ки мзодт эшон кунад дар ороу афъол , ва ё ба навъе аз эшон ҳқдӣ дар замир дошта бошад , қаҳр кунаду амволи эшон дар байти алмоли худ ҷамъ кунад , пас нафақа мекунад то исмӣу ситӣ иктисоб кунад , ва бидон сяту исми молик рқоб шавад ,у фарзандон ӯро баъди азу ҳсиб донанд ,у малики баъд аз худ ба фарзандон диҳад . Ва тавонад буд ки худро тахсӣс кунад ба амволӣ ки нафъи он ба дигарон нарасад , то он амволи сабаби истеҳқоқи каромат ӯ шимуранд . Ва низ бошад ки бо акФои худ аз мулӯки атроф каромат кунад бар сиблати муовиза ё муробаҳа , то ҳамаи анвоъи каромот истифо карда бошад .

و چنین رئیس در اکثر احوال به یسار محتاج بود، چه ایصال اهل مدینه به منافع بی یسار ممکن نبود، و چندانکه افعال این رئیس بزرگتر احتیاج او بیشتر. و باشد که او را در تصور چنان بود که انفاق او از روی کرم و حریت است نه از جهت التماس کرامت، و آن مال که صرف کند یا به خراج ستاند از قوم خود، یا بر سبیل تغلب جماعتی را که مضادت ایشان کند در آرا و افعال، و یا به نوعی از ایشان حقدی در ضمیر داشته باشد، قهر کند و اموال ایشان در بیت المال خود جمع کند، پس نفقه می کند تا اسمی و صیتی اکتساب کند، و بدان صیت و اسم مالک رقاب شود، و فرزندان او را بعد ازو حسیب دانند، و ملک بعد از خود به فرزندان دهد. و تواند بود که خود را تخصیص کند به اموالی که نفع آن به دیگران نرسد، تا آن اموال سبب استحقاق کرامت او شمرند. و نیز باشد که با اکفای خود از ملوک اطراف کرامت کند بر سبیل معاوضه یا مرابحه، تا همه انواع کرامات استیفا کرده باشد.

Ва чунин каси хештанро ба таҷаммулӣу тзинӣ ки мстдъии баҳоу ҷалолату Фхомти шаън ӯ буд , аз аснофи млбўсот ва мафрушоту хадаму ҷноиб мтҳлӣ гирданд то вақъ ӯ бештар шавад ,у мардумонро ба ҳиҷоб аз худ боздорад то ҳайбат ӯ биафзояд , ва чун раёсат ӯ собит шаваду мардумон бъодт гиранд ки мулӯку руасои эшон ҳам азон ҷинс бошанд , мардумонро мураттаб гирданд дар маротиби мухталиф , ва ҳар якеро ба навъе аз каромат ки аҳлят ӯ иқтизо кунад махсӯс кунад , монанди ясорӣ ё сноӣӣ ё либосӣ ё мураккабӣ ё чизеи дигар , то бидон таъзими амр ӯ ҳосил ояд .

و چنین کس خویشتن را به تجملی و تزینی که مستدعی بها و جلالت و فخامت شأن او بود، از اصناف ملبوسات و مفروشات و خدم و جنایب متحلی گرداند تا وقع او بیشتر شود، و مردمان را به حجاب از خود بازدارد تا هیبت او بیفزاید، و چون ریاست او ثابت شود و مردمان بعادت گیرند که ملوک و رؤسای ایشان هم ازان جنس باشند، مردمان را مرتب گرداند در مراتب مختلف، و هر یکی را به نوعی از کرامت که اهلیت او اقتضا کند مخصوص کند، مانند یساری یا ثنائی یا لباسی یا مرکبی یا چیزی دیگر، تا بدان تعظیم امر او حاصل آید.

Ва наздиктарин мардумони бадв касе буд ки ӯро бар ҷалолати мъўнт зиёдат кунаду толибони каромат ба ӯ қурбати ҷӯянди бад-ӣни всилт то каромати эшон зиёдат шавад ,у аҳли ин Мадинаи мдни дигарро ки ғайри эшон буд мдн ҷоҳилият шимуранд ва худро ба фазилат мансӯб доранд . Ва шабиҳтарин мдни ҷоҳила ба Мадинаи фозилаи ин Мадина буд , хосса ки маротиби раёсат бар қиллату касрати нафъ муқаддар доранд , ва чун каромат дар амсоли ин Мадина ба ифрот расад Мадина ҷабборон шаваду наздик буд ки бо Мадина тғлб гардад .

و نزدیکترین مردمان بدو کسی بود که او را بر جلالت معونت زیادت کند و طالبان کرامت به او قربت جویند بدین وسیلت تا کرامت ایشان زیادت شود، و اهل این مدینه مدن دیگر را که غیر ایشان بود مدن جاهلیت شمرند و خود را به فضیلت منسوب دارند. و شبیه ترین مدن جاهله به مدینه فاضله این مدینه بود، خاصه که مراتب ریاست بر قلت و کثرت نفع مقدر دارند، و چون کرامت در امثال این مدینه به افراط رسد مدینه جباران شود و نزدیک بود که با مدینه تغلب گردد.

Ва аммо Мадинаи тғлби иҷтимои ҷамоатӣ буд ки таъовун якдигар бидон сабаб кунанд то эшонро бар дигарон ғалаба буд , ва ин таъовун онгоҳ кунанд ки ҳамаи ҷамоат дар муҳаббати ғалаба иштирок дошта бошанд ва агарчӣ ба қиллату касрат мутафовит бошанду ғояти ғалабаи мутанаввиъ буд , баъзе бошанд ки ғалаба барои хӯн рехтан хоҳанд , ва баъзе бошанд ки барои мол бурдан хоҳанд , ва баъзе бошанд ки ғарази эшон истило буд бар нуфуси мардумон ва ба бандагӣ гирифтан эшон ,у ихтилофи аҳли Мадина ба ҳасби фарту қусӯри ин муҳаббат буд ,у иҷтимои эшон ба ҷиҳати тғлб буд дар талаби дамо ё амвол ё азўоҷу нуфус то аз дигари мардумон интизоъ кунанд ,у лиззати эшон дар қаҳру азлол буд ,у бад-ӣни сабаби гоҳ буд ки бар матлӯбӣ зафар ёбанд беонкӣ касеро қаҳр кунанд ва бидон матлӯб илтифот нанамоянд ва азон даргузаранд , ва азишон баъзе бошанд ки қаҳр ба тариқ кеду фиреби дӯст тар доранд , ва баъзе бошанд ки ба мкобраҳу мукошифаи дӯст тар доранд , ва баъзе бошанд ки ҳар ду тариқ истеъмол кунанд , ва бисёр буд ки касоне ки ғалаба бар дамоу амвол ба тариқ қаҳр хоҳанд , чун ба сари шахсе хуфта расанд ба таъаррузи хӯну мол ӯ машғӯл нашаванд , балки аввал ӯро бедор кунанд ва гумон баранд ки қатл ӯ дар ҳоле ки ӯро имкони муқовиматӣ буд беҳтар бошад , ва он қаҳр дар нуфуси эшон лазиз тар ояд ,у табиати ин тайифаи иқтизоӣ қаҳр кунад алии алотлоқ , алои онкӣ аз қаҳри Мадинаи худ имтиноъи намояд ба сабаби эҳтиёҷ ба таъовуни якдигар дар бақо ва дар ғалаба .

و اما مدینه تغلب اجتماع جماعتی بود که تعاون یکدیگر بدان سبب کنند تا ایشان را بر دیگران غلبه بود، و این تعاون آنگاه کنند که همه جماعت در محبت غلبه اشتراک داشته باشند و اگرچه به قلت و کثرت متفاوت باشند و غایت غلبه متنوع بود، بعضی باشند که غلبه برای خون ریختن خواهند، و بعضی باشند که برای مال بردن خواهند، و بعضی باشند که غرض ایشان استیلا بود بر نفوس مردمان و به بندگی گرفتن ایشان، و اختلاف اهل مدینه به حسب فرط و قصور این محبت بود، و اجتماع ایشان به جهت تغلب بود در طلب دما یا اموال یا ازواج و نفوس تا از دیگر مردمان انتزاع کنند، و لذت ایشان در قهر و اذلال بود، و بدین سبب گاه بود که بر مطلوبی ظفر یابند بی آنکه کسی را قهر کنند و بدان مطلوب التفات ننمایند و ازان درگذرند، و ازیشان بعضی باشند که قهر به طریق کید و فریب دوست تر دارند، و بعضی باشند که به مکابره و مکاشفه دوست تر دارند، و بعضی باشند که هر دو طریق استعمال کنند، و بسیار بود که کسانی که غلبه بر دما و اموال به طریق قهر خواهند، چون به سر شخصی خفته رسند به تعرض خون و مال او مشغول نشوند، بلکه اول او را بیدار کنند و گمان برند که قتل او در حالی که او را امکان مقاومتی بود بهتر باشد، و آن قهر در نفوس ایشان لذیذ تر آید، و طبیعت این طایفه اقتضای قهر کند علی الاطلاق، الا آنکه از قهر مدینه خود امتناع نماید به سبب احتیاج به تعاون یکدیگر در بقا و در غلبه.

Ва раиси ин ҷамоат касе буд ки тадбир ӯ дар истеъмоли эшон аз ҷиҳати муқобилау макру ғдр овардан ба анҷоҳ наздиктар бошаду дафъи тғлби хасмон аз эшон беҳтар тавонад кард ,у сирати ин ҷамоати адовати ҳама халқ бошаду русуму сунани эшон русуму сунанӣ буд ки чун барон раванд ба ғалаба наздиктар бошанд ,у тноқсу тафохури эшон ба касрати ғалаба ё ба таъзими амр он бошад , ва ба мафохирати аввалӣ касеро донанд ки аъдоди навбатҳое ки ӯ ғалаба карда бошад бештар буд ,у олоти ғалаба ё нафсонӣ буд чун тадбир , ва ё ҷисмонӣ чун қӯт , ё хориҷ аз ҳар ду чун силаҳ . Ва аз ахлоқи ин ҷамоати ҷафо буду сахти дилӣу зўдхшмӣу такаббуру ҳақаду ҳирс бар бисёре аклу шурбу ҷимоъ ,у талаби он аз ваҷҳе ки муқорини қаҳру азлол буд .

و رئیس این جماعت کسی بود که تدبیر او در استعمال ایشان از جهت مقابله و مکر و غدر آوردن به انجاح نزدیکتر باشد و دفع تغلب خصمان از ایشان بهتر تواند کرد، و سیرت این جماعت عداوت همه خلق باشد و رسوم و سنن ایشان رسوم و سننی بود که چون بران روند به غلبه نزدیکتر باشند، و تناقس و تفاخر ایشان به کثرت غلبه یا به تعظیم امر آن باشد، و به مفاخرت اولی کسی را دانند که اعداد نوبتهایی که او غلبه کرده باشد بیشتر بود، و آلات غلبه یا نفسانی بود چون تدبیر، و یا جسمانی چون قوت، یا خارج از هر دو چون سلاح. و از اخلاق این جماعت جفا بود و سخت دلی و زودخشمی و تکبر و حقد و حرص بر بسیاری اکل و شرب و جماع، و طلب آن از وجهی که مقارن قهر و اذلال بود.

Ва бошад ки аҳли ин Мадинаи ҳамаи ҷамоатро дар ин сирати мушорикат буд , ва бошад ки мағлубони ҳам бо эшон дар як Мадина бошанд ,у аҳли ғалаба дар маротиби мутасовӣ ё мухталиф ,у ихтилофи эшон ё ба қиллату касрати навбатҳои ғалаба буд , ё ба қурбу баъд аз раиси худ , ё ба шиддати қӯту ройу заъфи он , ва бошад ки қоҳир дар Мадинаи як шахс буду боқии олот ӯ бошанд дар қаҳр , ҳар чанд эшонро бтбъ иродатӣ набӯд бидон феъл , валикин чун он қоҳири умӯри маоши эшон мукфӣ дорад ӯро мъўнт кунанд , ва ин қавм ба нисбат бо ӯ ба манзалати ҷавориҳ ва сегон бошанд ба нисбат бо сайёд ,у бақиятаи аҳли Мадина ӯро ба манзалат бандагонӣ бошанд ки хизмат ӯ мекунанд ва ба мтоҷраҳу мазореъа машғӯл мебошанд , ва бо вуҷӯд ӯ молики нафас худ набошанд ,у лиззати раиси эшон дар мазаллати ғайр буд .

و باشد که اهل این مدینه همه جماعت را در این سیرت مشارکت بود، و باشد که مغلوبان هم با ایشان در یک مدینه باشند، و اهل غلبه در مراتب متساوی یا مختلف، و اختلاف ایشان یا به قلت و کثرت نوبتهای غلبه بود، یا به قرب و بعد از رئیس خود، یا به شدت قوت و رای و ضعف آن، و باشد که قاهر در مدینه یک شخص بود و باقی آلات او باشند در قهر، هر چند ایشان را بطبع ارادتی نبود بدان فعل، ولیکن چون آن قاهر امور معاش ایشان مکفی دارد او را معونت کنند، و این قوم به نسبت با او به منزلت جوارح و سگان باشند به نسبت با صیاد، و بقیت اهل مدینه او را به منزلت بندگانی باشند که خدمت او می کنند و به متاجره و مزارعه مشغول می باشند، و با وجود او مالک نفس خود نباشند، و لذت رئیس ایشان در مذلت غیر بود.

Пас Мадинаи тғлб бар се навъ буд : яке онкии ҳамаи аҳлаш тғлб хоҳанд ,у дувуми онкии баъзе аз аҳлаш ,у сими онкии як шахс танҳо ки раис буд . Ва касоне ки тғлб ба ҷиҳати таҳсили заруриёт ё ясор ё лаззот ё каромот хоҳанд бҳқиқти роҷеъ бо аҳли он мдн бошанд ки ёд карда омад , ва баъзе аз ҳукамои эшонро низ аз мдни тғлбӣ шимурдаанд , ва ин тайифа низ бар се ваҷҳ бошанд ва ҳам бар он қиёс , ва бошад ки ғарази аҳли Мадинаи мураккаб аз ғалаба ва яке аз ин матлӯбот буд ,у бад-ӣни эътибори мтғлбони се синф бошанд : яке онкии лиззати эшон дар қаҳр танҳо буд ва мғолбаҳ кунанд бар сари чизҳои хасис , ва чун барон қодир шаванд бисёр буд ки тарк он гиранд , чунонкии одати баъзе аз араб ҷоҳилият бӯдааст ;у дувуми онкии қаҳр дар тариқи лиззат истеъмол кунанд ва агар беқаҳр матлӯб биёбанд истеъмол қаҳр накунанд ;у сими онкии қаҳр бо нафъ муқорин хоҳанд , ва чун нафъ аз базл ғайриӣ ё аз ваҷҳеи дигар беқаҳр бадишон расад бидон илтифот нанамоянд ва қабул накунанд , ва ин қавми худро бузург ҳаматон шимуранду асҳоб рҷўлит хонанд ;у қавми аввал бар қадари зарурӣ ақтсор кунанд ва авом бошад ки эшонро барон мадҳ гӯйанд ва икром кунанд ,у муҳибони каромат низ буд ки иртикоби ин афъол кунанд дар тариқи иктисоби каромат ,у бад-ӣни эътибор ҷабборон бошанд , чаҳ ҷаббори муҳаббати каромат буд бо қаҳру ғалаба .

پس مدینه تغلب بر سه نوع بود: یکی آنکه همه اهلش تغلب خواهند، و دوم آنکه بعضی از اهلش، و سیم آنکه یک شخص تنها که رئیس بود. و کسانی که تغلب به جهت تحصیل ضروریات یا یسار یا لذات یا کرامات خواهند بحقیقت راجع با اهل آن مدن باشند که یاد کرده آمد، و بعضی از حکما ایشان را نیز از مدن تغلبی شمرده اند، و این طایفه نیز بر سه وجه باشند و هم بر آن قیاس، و باشد که غرض اهل مدینه مرکب از غلبه و یکی از این مطلوبات بود، و بدین اعتبار متغلبان سه صنف باشند: یکی آنکه لذت ایشان در قهر تنها بود و مغالبه کنند بر سر چیزهای خسیس، و چون بران قادر شوند بسیار بود که ترک آن گیرند، چنانکه عادت بعضی از عرب جاهلیت بوده است؛ و دوم آنکه قهر در طریق لذت استعمال کنند و اگر بی قهر مطلوب بیابند استعمال قهر نکنند؛ و سیم آنکه قهر با نفع مقارن خواهند، و چون نفع از بذل غیری یا از وجهی دیگر بی قهر بدیشان رسد بدان التفات ننمایند و قبول نکنند، و این قوم خود را بزرگ همتان شمرند و اصحاب رجولیت خوانند؛ و قوم اول بر قدر ضروری اقتصار کنند و عوام باشد که ایشان را بران مدح گویند و اکرام کنند، و محبان کرامت نیز بود که ارتکاب این افعال کنند در طریق اکتساب کرامت، و بدین اعتبار جباران باشند، چه جبار محبت کرامت بود با قهر و غلبه.

Ва чунонкӣ аз хавоси Мадинаи лиззату Мадина ясор онаст ки ҷҳоли эшонро некбахт донанд ва аз мдни дигари фозил тар шимуранд аз хавоси Мадина тғлб онаст ки эшонро бузург ҳиммат донанд ва мадҳ гӯйанд , ва бошад ки аҳли ин се Мадина мутакаббир шаванд ва ба дигарон астҳонт кунанд , ва бар тслФу ифтихору аҷабу муҳаббати мадҳи иқдоми намоянд , ва худро лақабҳои некӯ ниҳанд ,у матбӯъу зарифи худро шиносанду дигари мардумонро аблаҳу кжтбъи бенанд ,у ҳамаи халқро ба нисбат бо худ аҳмақ донанд , ва чун нихвату кибру тасаллут дар димоғи эшон тамаккун ёбад дар зумра ҷабборон оянд .

و چنانکه از خواص مدینه لذت و مدینه یسار آنست که جهال ایشان را نیکبخت دانند و از مدن دیگر فاضل تر شمرند از خواص مدینه تغلب آنست که ایشان را بزرگ همت دانند و مدح گویند، و باشد که اهل این سه مدینه متکبر شوند و به دیگران استهانت کنند، و بر تصلف و افتخار و عجب و محبت مدح اقدام نمایند، و خود را لقبهای نیکو نهند، و مطبوع و ظریف خود را شناسند و دیگر مردمان را ابله و کژطبع بینند، و همه خلق را به نسبت با خود احمق دانند، و چون نخوت و کبر و تسلط در دماغ ایشان تمکن یابد در زمره جباران آیند.

Ва бисёр буд ки муҳиби каромати талаби каромат ба ҷиҳат ясор кунад ,у икроми ғайр аз рӯй илтимос ясорӣ кунад азу ё ғайр ӯ ,у раёсату тоъати аҳли Мадинаи ҳам ба сабаб мол хоҳад ; ва бошад ки ясор ба ҷиҳати лиззат ва лаҳв хоҳанд ва чун ҳурмати зиёдат буд моли беҳтар бадаст ояд ва бо мол ба лиззати осонтар тавон расед , пас толиб лиззат бошад ки толиб ҳурмат гардад аз ин сабаб , ва чун ӯро тафаввуқӣу раёсатӣ ҳосил шавад ба всилти он ҷалолати ясор бисёр касб кунад то бидон машруботу мнкўҳотӣ ки дар каммияту кайфияти зиёдат азон буд ки дайгариро даст диҳад бадасти орад . Фии алҷмлаҳи тркби ин ағрозро бо якдигари вуҷӯҳ бисёр буд , ва чун бар бсоити вуқуф афтода бошад маърифати мураккабот осон гардад .

و بسیار بود که محب کرامت طلب کرامت به جهت یسار کند، و اکرام غیر از روی التماس یساری کند ازو یا غیر او، و ریاست و طاعت اهل مدینه هم به سبب مال خواهد؛ و باشد که یسار به جهت لذت و لهو خواهند و چون حرمت زیادت بود مال بهتر بدست آید و با مال به لذت آسانتر توان رسید، پس طالب لذت باشد که طالب حرمت گردد از این سبب، و چون او را تفوقی و ریاستی حاصل شود به وسیلت آن جلالت یسار بسیار کسب کند تا بدان مشروبات و منکوحاتی که در کمیت و کیفیت زیادت ازان بود که دیگری را دست دهد بدست آرد. فی الجمله ترکب این اغراض را با یکدیگر وجوه بسیار بود، و چون بر بسایط وقوف افتاده باشد معرفت مرکبات آسان گردد.

Ва аммо Мадинаи аҳрор , ва онро Мадина ҷамоат хонанд , иҷтимоӣ буд ки ҳар шахсе дар он иҷтимои мутлақ ва мухиллӣ бошад бо нафаси худ , то ончӣ хоҳад кунад ,у аҳли ин Мадина мутасовӣ бошанд ва якеро бар дайгарии мазиди фазлӣ тасаввур накунанд ,у аҳли ин Мадинаи ҷумла аҳрор бошанд ва тафаввуқ набӯд миёни эшон алои сабабӣ ки мазиди ҳуррият буд , ва дар ин Мадинаи ихтилоф бисёру ҳамми мухталифу шаҳавоти мутафарриқ ҳодис шавад чндонкаҳ аз ҳаср ва ъад мутаҷовиз буд ,у аҳли ин Мадина тавоиф гирданд , баъзе муташобиҳ ва баъзе мтбоин , ва ҳар чаҳ дар дигари мдни шарҳи додем чаҳ шариф ва чаҳ хасис дар тавоифи ин Мадинаи мавҷӯд буд , ва ҳар тайифаеро раисӣ буд ,у ҷумҳӯри аҳли Мадинаи бррؤсо ғолиб бошанд , чаҳ руасоро он бояд кард ки эшон хоҳанд , ва агар таъаммул карда шавад миёни эшон на раис буд ва на мрؤўс , алои онкии Маҳмӯдтарин касе ба наздики эшон касе буд ки дар ҳуррият ҷамоат кӯшад ва эшонро бо худ гузорад ва аз аъдод нигоҳ дорад , ва дар шаҳавоти худ бар қадари зарурат ақтсор кунаду макраму афзалу матоъи эшон касе буд ки бад-ӣни хисоли мтҳлӣ буд , ва ҳар чанд руасоро бо худ мусовӣ донанд чун азуи чизеи бенанд аз қабили шаҳавоту лаззот , худ каромоту амвол дар муқобили он бадв диҳанд .

و اما مدینه احرار، و آن را مدینه جماعت خوانند، اجتماعی بود که هر شخصی در آن اجتماع مطلق و مخلی باشد با نفس خود، تا آنچه خواهد کند، و اهل این مدینه متساوی باشند و یکی را بر دیگری مزید فضلی تصور نکنند، و اهل این مدینه جمله احرار باشند و تفوق نبود میان ایشان الا سببی که مزید حریت بود، و در این مدینه اختلاف بسیار و همم مختلف و شهوات متفرق حادث شود چندانکه از حصر و عد متجاوز بود، و اهل این مدینه طوایف گردند، بعضی متشابه و بعضی متباین، و هر چه در دیگر مدن شرح دادیم چه شریف و چه خسیس در طوایف این مدینه موجود بود، و هر طایفه ای را رئیسی بود، و جمهور اهل مدینه بررؤسا غالب باشند، چه رؤسا را آن باید کرد که ایشان خواهند، و اگر تأمل کرده شود میان ایشان نه رئیس بود و نه مرؤوس، الا آنکه محمودترین کسی به نزدیک ایشان کسی بود که در حریت جماعت کوشد و ایشان را با خود گذارد و از اعداد نگاه دارد، و در شهوات خود بر قدر ضرورت اقتصار کند و مکرم و افضل و مطاع ایشان کسی بود که بدین خصال متحلی بود، و هر چند رؤسا را با خود مساوی دانند چون ازو چیزی بینند از قبیل شهوات و لذات، خود کرامات و اموال در مقابل آن بدو دهند.

Ва бисёр буд ки дар чунон мдн раисоне бошанд ки аҳли Мадинаро аз эшон интифоъӣ набӯд ,у каромоту амвол бадишон медиҳанд аз ҷиҳати ҷлолтӣ ки эшонро тасаввур карда бошанд , ба мувофиқат бо аҳли Мадина дар табиат , ё ба раёсатии Маҳмӯд ки ба ирси бадишон расида бошад ,у муҳофизати он ҳақи аҳли Мадинаро бар таъзим ӯ дорад табъан ,у ҷумлагии ағрози ҷоҳилият ки баршумурдем дар ин Мадина бар тамомтарин ваҷҳе ва бисёртарин миқдории ҳосил тавон кард , ва ин Мадинаи мъҷбтарин мдни ҷоҳилият буд , ва монанди ҷомаи вшӣ ба тамосилу асбоғи мтлўн ороста бошад ,у ҳамаи каси мақоми онҷо дӯст дорад , чаҳ ҳар касе ба ҳавоу ғараз худ тавонад расед , ва аз ин ҷиҳатамаму тавоиф рӯй бад-ӣн Мадина ниҳанд ва дар камтари муддатӣ анбӯҳ шаваду тўолду таносул бисёр падед ояд ,у авлод мухталиф бошанд дар фитрату тарбият , пас дар як Мадинаи Мадинаҳои бисёр ҳодис шавад ки онро аз якдигар мтмиз натавон кард ,у аҷзои баъзе дар баъзе дохил , ва ҳар ҷузвӣ ба маконеи дигар . Ва дар ин Мадинаи миёни ғарибу муқӣм фарқӣ набӯд , ва чун рӯзгор барояд аФозлу ҳукамоу шуъароу хутабо ва ҳар синфӣ аз аснофи комилон бисёр , ки агар эшонро илтиқот кунанд аҷзои Мадина фозила тавонанд буд , падед оянд ва ҳамчунин аҳли шару нуқсон .

و بسیار بود که در چنان مدن رئیسانی باشند که اهل مدینه را از ایشان انتفاعی نبود، و کرامات و اموال بدیشان می دهند از جهت جلالتی که ایشان را تصور کرده باشند، به موافقت با اهل مدینه در طبیعت، یا به ریاستی محمود که به ارث بدیشان رسیده باشد، و محافظت آن حق اهل مدینه را بر تعظیم او دارد طبعا، و جملگی اغراض جاهلیت که برشمردیم در این مدینه بر تمامترین وجهی و بسیارترین مقداری حاصل توان کرد، و این مدینه معجب ترین مدن جاهلیت بود، و مانند جامه وشی به تماثیل و اصباغ متلون آراسته باشد، و همه کس مقام آنجا دوست دارد، چه هر کسی به هوا و غرض خود تواند رسید، و از این جهت امم و طوایف روی بدین مدینه نهند و در کمتر مدتی انبوه شود و توالد و تناسل بسیار پدید آید، و اولاد مختلف باشند در فطرت و تربیت، پس در یک مدینه مدینه های بسیار حادث شود که آن را از یکدیگر متمیز نتوان کرد، و اجزای بعضی در بعضی داخل، و هر جزوی به مکانی دیگر. و در این مدینه میان غریب و مقیم فرقی نبود، و چون روزگار برآید افاضل و حکما و شعرا و خطبا و هر صنفی از اصناف کاملان بسیار، که اگر ایشان را التقاط کنند اجزای مدینه فاضله توانند بود، پدید آیند و همچنین اهل شر و نقصان.

Ва ҳеҷ Мадина аз мдни ҷоҳилияти бузургтар аз ин Мадина набӯду хайру шар ӯ бғоит бирасаду чндончаҳи бузургтар ва бо хсбтар буд шару хайр ӯ бештар буд .

و هیچ مدینه از مدن جاهلیت بزرگتر از این مدینه نبود و خیر و شر او بغایت برسد و چندانچه بزرگتر و با خصب تر بود شر و خیر او بیشتر بود.

Ва рёсоти мдни ҷоҳила бар адади мдни муқаддар буд ,у адади он шашаст чунонкии гуфтем , мансӯби бад-ӣни шаш чиз : зарурат ё ясор ё лиззат ё каромат ё ғлбт ё ҳуррият . Ва чун раис аз ин манофеи мутамаккин буд гоҳ буд ки раёсатӣ аз ин рёсот ба молӣ ки базл кунад бихарад ,у хоссаи раёсати Мадинаи аҳрор , ки онҷо касеро бар касе тарҷеҳии натавонад буд , пас раисро ё ба тФзл раёсат диҳанд ё дар ивази молӣ ё нафъӣ ки азу бустонанд ,у раиси фозил дар Мадинаи аҳрори раёсат натавонад кард , ва агар кунад махлуъ шавад ё мақтӯл ё музтариби алрёсаҳи базӯдӣ ,у мнозъ ӯ бисёр буд , ва ҳамчунин дар мдни дигари раиси фозилро тамкин накунанд .

و ریاسات مدن جاهله بر عدد مدن مقدر بود، و عدد آن شش است چنانکه گفتیم، منسوب بدین شش چیز: ضرورت یا یسار یا لذت یا کرامت یا غلبت یا حریت. و چون رئیس از این منافع متمکن بود گاه بود که ریاستی از این ریاسات به مالی که بذل کند بخرد، و خاصه ریاست مدینه احرار، که آنجا کسی را بر کسی ترجیحی نتواند بود، پس رئیس را یا به تفضل ریاست دهند یا در عوض مالی یا نفعی که ازو بستانند، و رئیس فاضل در مدینه احرار ریاست نتواند کرد، و اگر کند مخلوع شود یا مقتول یا مضطرب الریاسه بزودی، و منازع او بسیار بود، و همچنین در مدن دیگر رئیس فاضل را تمکین نکنند.

Ва иншои мдни фозилау раёсати аФозл аз мдни зарурӣу мдни ҷамоати осонтар азон буд ки аз дигари мдн ва ба имкони наздиктар ,у ғалаба бо зарурату ясору лиззат иштирок кунад , ва дар он мдн , яъне мдни мураккаба , нуфус ба қасовату ғлзу ҷафоу астҳонти марги мавсуф буд ,у абадони башиддату қӯту бтшу саноати силаҳ . Ва асҳоби Мадинаи лиззатро шарау ҳирси доимо дар тзоид буд ва ба лини табъу заъфи рой мавсӯм гирданд , ва бошад ки аз ғалабаи ин сирати қӯти ғазабӣ дар эшон чунон мнФсх шавад ки онро асарӣ боқӣ намонад , ва дар он Мадинаи нотиқаи ходими ғазабӣ буду ғазабии ходими шҳўии баракси асл , ва бошад ки шаҳвату ғазаб ба мушорикати истихдом нотиқа кунанд , чунонкӣ аз бодия нишинон арабу сҳроншинон тарк гӯйанд ки шаҳавоту ишқи занон дар миёни эшон бисёр буду занонро бар эшон тасаллут буду маъаи злк хӯнҳо резанду таассубу ъиноди барзанад . Инаст аснофи мдни ҷоҳлиаҳ .

و انشای مدن فاضله و ریاست افاضل از مدن ضروری و مدن جماعت آسانتر ازان بود که از دیگر مدن و به امکان نزدیکتر، و غلبه با ضرورت و یسار و لذت اشتراک کند، و در آن مدن، یعنی مدن مرکبه، نفوس به قساوت و غلظ و جفا و استهانت مرگ موصوف بود، و ابدان بشدت و قوت و بطش و صناعت سلاح. و اصحاب مدینه لذت را شره و حرص دائما در تزاید بود و به لین طبع و ضعف رای موسوم گردند، و باشد که از غلبه این سیرت قوت غضبی در ایشان چنان منفسخ شود که آن را اثری باقی نماند، و در آن مدینه ناطقه خادم غضبی بود و غضبی خادم شهوی برعکس اصل، و باشد که شهوت و غضب به مشارکت استخدام ناطقه کنند، چنانکه از بادیه نشینان عرب و صحرانشینان ترک گویند که شهوات و عشق زنان در میان ایشان بسیار بود و زنان را بر ایشان تسلط بود و مع ذلک خونها ریزند و تعصب و عناد برزند. اینست اصناف مدن جاهلیه.

Ва аммо мдни фосиқа ки эътиқоди аҳли он мдни мувофиқи эътиқоди аҳли Мадинаи фозила буд ва дар афъоли мухолиф эшон бошанд : хайрот донанд аммо бидон тамассук нанамоянд , ва ба ҳавоу иродат ба афъоли ҷоҳилият майл кунанд , эшонро маданӣ буд ба адади мдни ҷоҳила , ва ба истинофи сухан дарон эҳтиёҷ науфтад .

و اما مدن فاسقه که اعتقاد اهل آن مدن موافق اعتقاد اهل مدینه فاضله بود و در افعال مخالف ایشان باشند: خیرات دانند اما بدان تمسک ننمایند، و به هوا و ارادت به افعال جاهلیت میل کنند، ایشان را مدنی بود به عدد مدن جاهله، و به استیناف سخن دران احتیاج نیفتد.

Ва аммо мдни золаи он буд ки саодатии шабиҳ ба саодати ҳақиқӣ тасаввур карда бошанд ,у мабдау маъодии мухолифи ҳақ таваҳҳум карда ,у афъолу ороӣӣ ки бидон ба хайри мутлақу саодат абадӣ натавон расед ки дар пеши гирифта ,у адади онро ниҳоятӣ набӯд , аммо касе ки аъдоди мдни ҷоҳила муқарар кунад ва ба қавонини эшон нек мутасаввир шавад ӯро маърифати афъолу аҳкоми эшон осон буд . Ва аммо наввобат ки дар мдни фозила падед оянд монанди кара дар миёни гандуму хор дар миёни киштзори панҷ синф бошанд :

و اما مدن ضاله آن بود که سعادتی شبیه به سعادت حقیقی تصور کرده باشند، و مبدأ و معادی مخالف حق توهم کرده، و افعال و آرائی که بدان به خیر مطلق و سعادت ابدی نتوان رسید که در پیش گرفته، و عدد آن را نهایتی نبود، اما کسی که اعداد مدن جاهله مقرر کند و به قوانین ایشان نیک متصور شود او را معرفت افعال و احکام ایشان آسان بود. و اما نوابت که در مدن فاضله پدید آیند مانند کره در میان گندم و خار در میان کشتزار پنج صنف باشند:

Аввали мроӣён , ва эшон ҷамоатӣ бошанд ки афъоли фузало азишон содир шавад аммо ба ҷиҳати ағрозии дигари ҷузи саодат , монанди лиззатӣ ё кароматӣ .

اول مرائیان، و ایشان جماعتی باشند که افعال فضلا ازیشان صادر شود اما به جهت اغراضی دیگر جز سعادت، مانند لذتی یا کرامتی.

Ва дувуми мҳрФон , ва эшон ҷамоатӣ бошанд ки ба ғоёти мдни ҷоҳила моил бошанд , ва чун қавонини аҳли Мадинаи фозилаи монеъи он буд онро ба навъе аз тафсир бо ҳавои худ мувофиқат диҳанд то ба матлӯб барисанд .

و دوم محرفان، و ایشان جماعتی باشند که به غایات مدن جاهله مایل باشند، و چون قوانین اهل مدینه فاضله مانع آن بود آن را به نوعی از تفسیر با هوای خود موافقت دهند تا به مطلوب برسند.

Ва сими боғён , ва эшон ҷамоатӣ бошанд ки ба малики фузало розӣ нашаванду майл ба малик тғлбӣ кунанд , пас ба феълӣ аз афъоли раис ки мувофиқи табъ авом набошад эшонро аз тоъат ӯ беруни оранд .

و سیم باغیان، و ایشان جماعتی باشند که به ملک فضلا راضی نشوند و میل به ملک تغلبی کنند، پس به فعلی از افعال رئیس که موافق طبع عوام نباشد ایشان را از طاعت او بیرون آرند.

Ва чаҳоруми морқон , ва эшон ҷамоатӣ бошанд ки қасди таҳриф қавонин накунанд , аммо аз сабаби сӯъи фаҳм бар ағрози фузало воқиф набошанд , онро бар маъонии дигар ҳамл кунанд ва аз ҳақи инҳирофи намоянд , ва бошад ки ин инҳирофи муқорини астршод буд ва аз тънту ъиноди холӣ буд , ва ба иршоди эшон умедвор бояд буд .

و چهارم مارقان، و ایشان جماعتی باشند که قصد تحریف قوانین نکنند، اما از سبب سوء فهم بر اغراض فضلا واقف نباشند، آن را بر معانی دیگر حمل کنند و از حق انحراف نمایند، و باشد که این انحراف مقارن استرشاد بود و از تعنت و عناد خالی بود، و به ارشاد ایشان امیدوار باید بود.

Ва панҷуми мғолтон , ва эшон ҷамоатӣ бошанд ки тасаввури эшон том набӯд ва чун бар ҳақоиқ воқиф набошанд ва аз ҷиҳати талаби каромат ба ҷаҳл мӯътариф натавонанд шуд ба дурӯғи суханҳое ки ба ҳақ монад мегӯйанд ва онро дар сӯрати адилла ба авом май намоянд ва худ мутаҳайир бошанд .

و پنجم مغالطان، و ایشان جماعتی باشند که تصور ایشان تام نبود و چون بر حقایق واقف نباشند و از جهت طلب کرامت به جهل معترف نتوانند شد به دروغ سخنهایی که به حق ماند می گویند و آن را در صورت ادله به عوام می نمایند و خود متحیر باشند.

Ва ҳар чанд адади наввобати зиёдат аз ин аъдод тавонад буд аммо эроди ончӣ дар ҳиз имкон ояд муъадӣ буд ба ттўил .

و هر چند عدد نوابت زیادت از این اعداد تواند بود اما ایراد آنچه در حیز امکان آید مؤدی بود به تطویل.

Инаст сухан дар ақсоми иҷтимоъоти маданӣу баъди азин сухан дар ҷзўёти аҳком тамаддун гӯйем ва аз борӣ , субҳона , ёрии хоҳем , анаи хайри муваффақу муайян .

این است سخن در اقسام اجتماعات مدنی و بعد ازین سخن در جزویات احکام تمدن گوییم و از باری، سبحانه، یاری خواهیم، انه خیر موفق و معین.