Чун аз шарҳи аснофи иҷтимоъоту раёсатӣ ки ба изоӣ ҳар ҷамъиятӣ бошад фориғи шудеми аввалии онкӣ ба шарҳи кайфияти муошироти ҷузвӣ ки миён халқ бошад машғӯл шавем .

چون از شرح اصناف اجتماعات و ریاستی که به ازای هر جمعیتی باشد فارغ شدیم اولی آنکه به شرح کیفیت معاشرات جزوی که میان خلق باشد مشغول شویم.

Ва ибтидо ба шарҳи сират мулӯк кунем , гӯйем : сиёсати малик ки раёсат рёсот бошад брдўи гӯна буд ва ҳар якеро ғаразӣ бошаду лозимӣ . Аммо ақсоми сиёсат : яке сиёсат фозила бошад ки онро имомат хонанду ғараз азон такмили халқ буду лозимаши нили саодат ;у дувуми сиёсати ноқисса буд ки онро тғлб хонанду ғараз азон истибъоди халқ буду лозимаши нили шақовату мазаммат . Ва соӣси аввали тамассук ба адолат кунаду раиятро биҷой асдқо дораду Мадинаро аз хайроти омма мамлу кунаду хештанро молик шаҳват дорад ,у соиси дувуми тамассук ба ҷавр кунаду раиятро биҷои хўл ва убайд дораду Мадинаи пуршарӯр ом кунаду хештанро банда шаҳват дорад . Ва хайроти омма : амн буду сукӯну маваддат бо якдигару адлу ифофу лутфу вафоу амсоли он ,у шарӯри омма : хавф буду изтиробу танозӯъу ҷавру ҳирсу унфу ғдру хиёнату масхарагӣу ғайбат ва монанди он . Ва мардумон дар ҳар ду ҳоли назар бар мулӯк дошта бошанду иқтидо ба сират эшон кунанд , ва аз ӣнҷо гуфтаанд ки анноси алии дайни млўкҳму анноси бзмонҳм ашбаҳ манеҳам бобоӣҳм , ва яке аз мулӯк гуяд нҳн алзмон .

و ابتدا به شرح سیرت ملوک کنیم، گوییم: سیاست ملک که ریاست ریاسات باشد بردو گونه بود و هر یکی را غرضی باشد و لازمی. اما اقسام سیاست: یکی سیاست فاضله باشد که آن را امامت خوانند و غرض ازان تکمیل خلق بود و لازمش نیل سعادت؛ و دوم سیاست ناقصه بود که آن را تغلب خوانند و غرض ازان استعباد خلق بود و لازمش نیل شقاوت و مذمت. و سائس اول تمسک به عدالت کند و رعیت را بجای اصدقا دارد و مدینه را از خیرات عامه مملو کند و خویشتن را مالک شهوت دارد، و سایس دوم تمسک به جور کند و رعیت را بجای خول و عبید دارد و مدینه پرشرور عام کند و خویشتن را بنده شهوت دارد. و خیرات عامه: امن بود و سکون و مودت با یکدیگر و عدل و عفاف و لطف و وفا و امثال آن، و شرور عامه: خوف بود و اضطراب و تنازع و جور و حرص و عنف و غدر و خیانت و مسخرگی و غیبت و مانند آن. و مردمان در هر دو حال نظر بر ملوک داشته باشند و اقتدا به سیرت ایشان کنند، و از اینجا گفته اند که الناس علی دین ملوکهم و الناس بزمانهم اشبه منهم بآبائهم، و یکی از ملوک گوید نحن الزمان.

Ва толиби малик бояд ки мстҷмъи ҳафт хислат буд :

و طالب ملک باید که مستجمع هفت خصلت بود:

Яке Абут , чаҳ ҳасби мӯҷиби истимолати дилҳоу афтодани вақъу ҳайбат дар чашмҳо бошад босонӣ .

یکی ابوت، چه حسب موجب استمالت دلها و افتادن وقع و هیبت در چشمها باشد بآسانی.

Ва дувум улувва ҳиммат , ва он баъд аз таҳзиби қувои нафсонӣу таъдили ғазабу қамъи шаҳват ҳосил ояд .

و دوم علو همت، و آن بعد از تهذیب قوای نفسانی و تعدیل غضب و قمع شهوت حاصل آید.

Ва сими метанати рой , ва он ба назари дақиқу баҳс бисёру фикру саҳеҳу таҷориби маразӣу эътибор аз ҳоли гузаштагон ҳосил ояд .

و سیم متانت رای، و آن به نظر دقیق و بحث بسیار و فکر و صحیح و تجارب مرضی و اعتبار از حال گذشتگان حاصل آید.

Ва чаҳоруми азимати тамом , ки онро азми алрҷолу азм алмулук гӯйанд , ва ин фазилатӣ буд ки аз тркби рои саҳеҳу саботи том ҳосил ояд ,у иктисоби ҳеҷ фазилату иҷтиноб аз ҳеҷ разилт бе ин фазилат муяссар нашавад , ва худ асли боби дрнил хайрот инаст ,у мулӯки муҳтоҷтарин халқ бошанд бидон . Чунин гӯйанд ки мأмўни Халифаро шаҳвати гул хӯрдан падед омаду асари никоят бар ӯ зоҳир шуд . Ва дар азолти он бо атиббо машварат кард . Атиббо муҷтамаъ шуданд ва дар алоҷи он марази аснофи мудовоат истеъмол фармуданд , чизе азон ба анҷоҳ мақрун наомад то рӯзӣ ки дар ҳузур ӯ андеша алоҷӣ мекарданд ва ба эҳзори кутубу адвияи ишорати рафта буд , яке аз надамо даромад ва он ҳол мушоҳида кард , гуфт « ё Амиралмӯъминин , Фأини азмаи ман азмоти алмулук ? » мأмўни атибборо гуфт « аз алоҷи ман фориғ бошед ки баъди азин мъоўдти он ҳол аз ман маҳол бошад » .

و چهارم عزیمت تمام، که آن را عزم الرجال و عزم الملوک گویند، و این فضیلتی بود که از ترکب رای صحیح و ثبات تام حاصل آید، و اکتساب هیچ فضیلت و اجتناب از هیچ رذیلت بی این فضیلت میسر نشود، و خود اصل باب درنیل خیرات اینست، و ملوک محتاج ترین خلق باشند بدان. چنین گویند که مأمون خلیفه را شهوت گل خوردن پدید آمد و اثر نکایت بر او ظاهر شد. و در ازالت آن با اطبا مشورت کرد. اطبا مجتمع شدند و در علاج آن مرض اصناف مداوات استعمال فرمودند، چیزی ازان به انجاح مقرون نیامد تا روزی که در حضور او اندیشه علاجی می کردند و به احضار کتب و ادویه اشارت رفته بود، یکی از ندما درآمد و آن حال مشاهده کرد، گفت « یا امیرالمومنین، فأین عزمه من عزمات الملوک؟ » مأمون اطبا را گفت « از علاج من فارغ باشید که بعد ازین معاودت آن حال از من محال باشد ».

Ва панҷуми сабр бар мқосоти шдоиду мулозимати талаб бесأмту маломат , ки мифтоҳи ҳамаи матолиби сабр буд , чунонкӣ гуфтаанд :

و پنجم صبر بر مقاسات شداید و ملازمت طلب بی سأمت و ملامت، که مفتاح همه مطالب صبر بود، چنانکه گفته اند:

Ва шашуми ясор . Ва ҳафтуми аъвони солеҳ .

و ششم یسار. و هفتم اعوان صالح.

Ва аз ин хисоли Абут зарурӣ набошад ва агарчӣ онро таъсирии азим буд . Ва ясору аъвон ба тавассути чаҳор хислати дигар яъне ҳиммату ройу азимату сабри иктисоб тавон кард .

و از این خصال ابوت ضروری نباشد و اگرچه آن را تأثیری عظیم بود. و یسار و اعوان به توسط چهار خصلت دیگر یعنی همت و رای و عزیمت و صبر اکتساب توان کرد.

Ва бибояд донист ки зафари баъд аз тақдири ду танро буд : яке толиби дайн ,у дигари толиби сор ; ва касе ки ғараз ӯ дар танозӯъи ғайри ин ду чиз буд дар аксари аҳвол мағлуб бошад ; ва аз ин ду яке Маҳмӯдаст ва он толиби дайни ҳақ буду дигари мазмум .

و بباید دانست که ظفر بعد از تقدیر دو تن را بود: یکی طالب دین، و دیگر طالب ثار؛ و کسی که غرض او در تنازع غیر این دو چیز بود در اکثر احوال مغلوب باشد؛ و از این دو یکی محمود است و آن طالب دین حق بود و دیگر مذموم.

Ва истеҳқоқи малики бҳқиқт касеро буд ки бар алоҷи олам , чун бемор шавад , қодир буд ва ба ҳифзи сиҳҳат ӯ , чун саҳеҳ буд , қиём тавонад намӯд , чаҳ малики табиби олам буд ,у марази олам аз ду чиз буд , яке малики тғлбӣу дайгарии таҷориби ҳарҷӣ . Аммо малики тғлбии қабеҳ буд лаззота ,у нуфуси фосидаро ҳасани намояд . Ва аммо таҷориби ҳарҷии мўлм буд лаззота ,у нуфуси шарираро млзи намояд . Ва тғлб агарчӣ шабиҳ буд ба малики валикин дар ҳақиқати зиди малик буд , ва бояд ки муқарар бошад ба наздики нозир дар умӯри малик ки мабодии давлатҳо аз иттифоқи ройҳои ҷамоатии хезад ки дар таъовуну тазоҳури якдигар ба ҷои аъзои як шахс бошанд , пас агар он иттифоқи Маҳмӯд буд давлат ҳақ бошаду алои давлати ботил .

و استحقاق ملک بحقیقت کسی را بود که بر علاج عالم، چون بیمار شود، قادر بود و به حفظ صحت او، چون صحیح بود، قیام تواند نمود، چه ملک طبیب عالم بود، و مرض عالم از دو چیز بود، یکی ملک تغلبی و دیگری تجارب هرجی. اما ملک تغلبی قبیح بود لذاته، و نفوس فاسده را حسن نماید. و اما تجارب هرجی مولم بود لذاته، و نفوس شریره را ملذ نماید. و تغلب اگرچه شبیه بود به ملک ولیکن در حقیقت ضد ملک بود، و باید که مقرر باشد به نزدیک ناظر در امور ملک که مبادی دولتها از اتفاق رایهای جماعتی خیزد که در تعاون و تظاهر یکدیگر به جای اعضای یک شخص باشند، پس اگر آن اتفاق محمود بود دولت حق باشد و الا دولت باطل.

Ва сабаби онкии мабодии дувал иттифоқаст он буд ки ҳар шахсеро аз ашхоси инсонии қӯтӣ маҳдӯд бошад , ва чун ашхос бисёр ҷамъ оянд қӯтҳои эшон азъоФи қӯт ҳар шахсе буд ломҳолаҳ , пас чун ашхос дар тأлФу иттиҳод монанди як шахс шаванд дар олами шахсе бархеста бошад ки қӯт ӯ он қӯт буд ,у чунонкии як шахс бо чандон ашхоси муқовимат натавонад кард ашхос бисёр ки мухталифи алороу мтбоин алоҳўо бошанд ҳам ғалаба натавонанд кард , чаҳ эшон ба манзалати як як шахс бошанд ки ба мсорът касе ки қӯт ӯ азъоФи қӯти ин як як шахс буд бархезаду ломҳолаҳи ҳама мағлуб бошанд , магар ки эшонро низ Низомӣу тأлФӣ буд ки қӯти ҷамоат бо қӯти он қавм ткоФӣ тавонад кард , ва чун ҷамоатӣ ғолиб шаванд агар сирати эшонро Низомӣ буду эътибор адолатӣ кунанд давлати эшон муддатӣ бимонаду алои базӯдӣ муталошӣ шавад , чаҳ ихтилофи дўоъӣу аҳўо бо адами ончии муқтазии иттиҳод буд мстдъӣ инҳилол бошад .

و سبب آنکه مبادی دول اتفاق است آن بود که هر شخصی را از اشخاص انسانی قوتی محدود باشد، و چون اشخاص بسیار جمع آیند قوتهای ایشان اضعاف قوت هر شخصی بود لامحاله، پس چون اشخاص در تألف و اتحاد مانند یک شخص شوند در عالم شخصی برخاسته باشد که قوت او آن قوت بود، و چنانکه یک شخص با چندان اشخاص مقاومت نتواند کرد اشخاص بسیار که مختلف الآرا و متباین الاهوا باشند هم غلبه نتوانند کرد، چه ایشان به منزلت یک یک شخص باشند که به مصارعت کسی که قوت او اضعاف قوت این یک یک شخص بود برخیزد و لامحاله همه مغلوب باشند، مگر که ایشان را نیز نظامی و تألفی بود که قوت جماعت با قوت آن قوم تکافی تواند کرد، و چون جماعتی غالب شوند اگر سیرت ایشان را نظامی بود و اعتبار عدالتی کنند دولت ایشان مدتی بماند و الا بزودی متلاشی شود، چه اختلاف دواعی و اهوا با عدم آنچه مقتضی اتحاد بود مستدعی انحلال باشد.

Ва аксари давлатҳо , модом ки асҳоби он бо азиматҳои собит бӯдаанду шароити иттифоқ риоят мекарда , дар тзоид бӯдаасту сабаби вуқуфу инҳитоти он рағбати қавм дар мқтнёт монанди амвол ва каромот бӯда , чаҳ қӯту савлати иқтизои астксори ин ду ҷинс кунад , ва чун млобс он шаванд ҳроинаҳи зуъафоӣ уқул бидон рағбати намоянд , ва аз мхолтти сирати эшон ба дигарон сироят кунад то сират аввал бигузаранд ва ба трФаҳу неъмати ҷӯӣу хуши айшӣ машғӯл шаванд ,у аўзори ҳарб ва дафъ бунаанд ,у млкотӣ ки дар муқовимат иктисоб карда бошанд фаромӯш кунанд ва ҳимматҳо ба роҳату осоишу ътлт майл кунанд . Пас агар дар аснои ин ҳоли хасмии қоҳири қасд эшон кунад истисоли ҷамоат бар ӯ осон буду алои худ касрати амволу каромоти эшонро бар такаббур ва тҷбр дорад то танозӯъу тхолФ зоҳир кунанду якдигарро қаҳр кунанд , ва ҳамчунон ки дар мабдаи давлат ҳар ки ба муқовимату мноқшт эшон бархезад мағлуб гардад дар инҳитот ба муқовимату мнозът ҳар ки бархезанд мағлуб гирданд .

و اکثر دولتها، مادام که اصحاب آن با عزیمتهای ثابت بوده اند و شرایط اتفاق رعایت می کرده، در تزاید بوده است و سبب وقوف و انحطاط آن رغبت قوم در مقتنیات مانند اموال و کرامات بوده، چه قوت و صولت اقتضای استکثار این دو جنس کند، و چون ملابس آن شوند هراینه ضعفای عقول بدان رغبت نمایند، و از مخالطت سیرت ایشان به دیگران سرایت کند تا سیرت اول بگذراند و به ترفه و نعمت جویی و خوش عیشی مشغول شوند، و اوزار حرب و دفع بنهند، و ملکاتی که در مقاومت اکتساب کرده باشند فراموش کنند و همتها به راحت و آسایش و عطلت میل کنند. پس اگر در اثنای این حال خصمی قاهر قصد ایشان کند استیصال جماعت بر او آسان بود و الا خود کثرت اموال و کرامات ایشان را بر تکبر و تجبر دارد تا تنازع و تخالف ظاهر کنند و یکدیگر را قهر کنند، و همچنان که در مبدأ دولت هر که به مقاومت و مناقشت ایشان برخیزد مغلوب گردد در انحطاط به مقاومت و منازعت هر که برخیزند مغلوب گردند.

Ва тадбири ҳифзи давлат ба ду чиз буд : яке тأлФи авлиё ,у дигари танозӯъи аъдо . Дар осор ҳукамо овардаанд ки чун Искандар бар мамлакати доро ғалаба кард аҷамро бо олатӣу ъдтии азиму мардонеи ҷилд ва силаҳҳои бисёру ададӣ анбӯҳ ёфт , донист ки дар ғайбат ӯ ба андаки муддатӣ азишон толибони сор доро бархезанду малики рӯм дар сари ин кор шавад ,у истисоли эшон аз қоидаи диёнату муъаддилати давр буд . Дар ин андеша мутаҳайир шуд ва аз ҳакими арстотолис астшорт кард , ҳаким фармуд ки орои эшон мутафарриқи гардон то ба якдигар машғӯл шаванд ва ту аз эшон фароғати ёбӣ . Искандари мулӯки тавоифро бинишонад ва аз аҳд ӯ то аҳди Ардашери Бобаки дигари аҷамро иттифоқи калимае ки бо он ба талаби сор машғӯл тавонанд шуд иттифоқ науфтод .

و تدبیر حفظ دولت به دو چیز بود: یکی تألف اولیا، و دیگر تنازع اعدا. در آثار حکما آورده اند که چون اسکندر بر مملکت دارا غلبه کرد عجم را با آلتی و عدتی عظیم و مردانی جلد و سلاحهای بسیار و عددی انبوه یافت، دانست که در غیبت او به اندک مدتی ازیشان طالبان ثار دارا برخیزند و ملک روم در سر این کار شود، و استیصال ایشان از قاعده دیانت و معدلت دور بود. در این اندیشه متحیر شد و از حکیم ارسطاطالیس استشارت کرد، حکیم فرمود که آرای ایشان متفرق گردان تا به یکدیگر مشغول شوند و تو از ایشان فراغت یابی. اسکندر ملوک طوایف را بنشاند و از عهد او تا عهد اردشیر بابک دیگر عجم را اتفاق کلمه ای که با آن به طلب ثار مشغول توانند شد اتفاق نیفتاد.

Ва бар подшоҳи воҷиб буд ки дар ҳоли раият назар кунад ва бар ҳифзи қавонини муъаддилати тўФри намояд , чаҳ қавоми мамлакат ба муъаддилат буд .

و بر پادشاه واجب بود که در حال رعیت نظر کند و بر حفظ قوانین معدلت توفر نماید، چه قوام مملکت به معدلت بود.

Ва шарти аввал дар муъаддилати он буд ки аснофи халқро бо якдигар мткоФӣ дорад , чаҳ ҳамчунон ки амзҷаҳи муътадил ба ткоФии чаҳор унсур ҳосил ояд иҷтимоъоти муътадил ба ткоФии чаҳор синфи сӯрати бандад : аввали аҳли қалам монанди арбоби улӯму маорифу фуқаҳоу қазоату китобу ҳисобу муҳандисону мунаҷҷимону атиббоу шуъаро , ки қавоми дайну дунё ба вуҷӯди эшон буд ва эшон ба мсобт обанд дар табоиъ ;у дувуми аҳли шамшер монанди мақотилау муҷоҳидону мтўъаҳу ғозёну аҳли суғуру аҳли бأсу шуҷоату аъвони малику ҳорсони давлат , ки низоми олам ба тавассути эшон буд , ва эшон ба манзалат оташанд дар табоиъ ;у сими аҳли муомила чун туҷҷор ки бзоъот аз уфуқӣ ба уфуқӣ баранд ва чун мҳтрФаҳу арбоби сноъоту ҳирфаҳоу ҷботи хароҷ , ки маишати навъ бе таъовуни эшон мумтанеъ буд , ва эшон биҷой ҳавоанд дар табоиъ ;у чаҳоруми аҳли мазореъа чун барзигарону деҳқонону аҳли ҳрсу фалоҳат , ки ақўоти ҳамаи ҷамоат мураттаб доранду бақои ашхос бе мадади эшон маҳол буд , ва эшон биҷой хоканд дар табоиъ .

و شرط اول در معدلت آن بود که اصناف خلق را با یکدیگر متکافی دارد، چه همچنان که امزجه معتدل به تکافی چهار عنصر حاصل آید اجتماعات معتدل به تکافی چهار صنف صورت بندد: اول اهل قلم مانند ارباب علوم و معارف و فقها و قضات و کتاب و حساب و مهندسان و منجمان و اطبا و شعرا، که قوام دین و دنیا به وجود ایشان بود و ایشان به مثابت آب اند در طبایع؛ و دوم اهل شمشیر مانند مقاتله و مجاهدان و مطوعه و غازیان و اهل ثغور و اهل بأس و شجاعت و اعوان ملک و حارسان دولت، که نظام عالم به توسط ایشان بود، و ایشان به منزلت آتش اند در طبایع؛ و سیم اهل معامله چون تجار که بضاعات از افقی به افقی برند و چون محترفه و ارباب صناعات و حرفه ها و جبات خراج، که معیشت نوع بی تعاون ایشان ممتنع بود، و ایشان بجای هوااند در طبایع؛ و چهارم اهل مزارعه چون برزگران و دهقانان و اهل حرث و فلاحت، که اقوات همه جماعت مرتب دارند و بقای اشخاص بی مدد ایشان محال بود، و ایشان بجای خاک اند در طبایع.

Ва чунонкӣ аз ғалабаи як унсур бар дигари аносири инҳирофи мизоҷ аз эътидолу инҳилоли таркиб лозим ояд аз ғалабаи як синф аз ин асноф бар се синфи дигари инҳирофи умӯри иҷтимо аз эътидолу фасоди навъ лозим ояд . Ва аз алфози ҳукамо дар ин маънӣ омадааст ки : Фзилаҳи алФлоҳину ҳўи алтъоўни болأъмол ,у Фзилаҳи алтҷори ҳўи алтъоўни боломўол ,у Фзилаҳи алмулуки ҳўи алтъоўни болороءи алсёсиаҳ ,у Фзилаҳи алолҳиини ҳўи алтъоўни болҳкми алҳқиқаҳ , сами ҳам ҷмиъои итъоўнўни алии аммораи алмдни болхироту алФзоӣл .

و چنانکه از غلبه یک عنصر بر دیگر عناصر انحراف مزاج از اعتدال و انحلال ترکیب لازم آید از غلبه یک صنف از این اصناف بر سه صنف دیگر انحراف امور اجتماع از اعتدال و فساد نوع لازم آید. و از الفاظ حکما در این معنی آمده است که: فضیله الفلاحین و هو التعاون بالأعمال، و فضیله التجار هو التعاون بالاموال، و فضیله الملوک هو التعاون بالآراء السیاسیه، و فضیله الالهیین هو التعاون بالحکم الحقیقه، ثم هم جمیعا یتعاونون علی عماره المدن بالخیرات و الفضائل.

Ва шарти дувум дар муъаддилати он буд ки дар аҳволу афъоли аҳли Мадина назар кунаду мартаба ҳар яке бар қадари истеҳқоқу истеъдод таъйин кунад . Ва мардумони панҷ синф бошанд : аввали касоне ки бтбъ хайр бошанду хайри эшон мутаъаддӣ буд , ва ин тайифаи хулоса офаринишанд ва дар ҷавҳари мшокли раиси аъзам , пас бояд ки наздиктарин касе ки ба подшоҳ буд ин ҷамоат бошанд , ва дар таъзиму тўқиру икрому тбҷили эшон ҳеҷ дақиқа мӯҳмал набояд гузошт ва эшонро руасои боқии халқ бояд шинохт .

و شرط دوم در معدلت آن بود که در احوال و افعال اهل مدینه نظر کند و مرتبه هر یکی بر قدر استحقاق و استعداد تعیین کند. و مردمان پنج صنف باشند: اول کسانی که بطبع خیر باشند و خیر ایشان متعدی بود، و این طایفه خلاصه آفرینش اند و در جوهر مشاکل رئیس اعظم، پس باید که نزدیکترین کسی که به پادشاه بود این جماعت باشند، و در تعظیم و توقیر و اکرام و تبجیل ایشان هیچ دقیقه مهمل نباید گذاشت و ایشان را رؤسای باقی خلق باید شناخت.

Ва синфи дувуми касоне ки ба табъ хайр бошанду хайри эшон мутаъаддӣ набӯд , ва ин ҷамоатро азиз бояд дошту дромўри худ мазоҳ алълаҳ гардонид .

و صنف دوم کسانی که به طبع خیر باشند و خیر ایشان متعدی نبود، و این جماعت را عزیز باید داشت و درامور خود مزاح العله گردانید.

Ва синфи сими касоне ки ба табъ на хайр бошанд ва на шарир , ва ин тайифаро эмин бояд дошт ва бар хайр тҳриз фармуд то ба қадари истеъдод ба камол барисанд .

و صنف سیم کسانی که به طبع نه خیر باشند و نه شریر، و این طایفه را ایمن باید داشت و بر خیر تحریض فرمود تا به قدر استعداد به کمال برسند.

Ва синфи чаҳоруми касоне ки шарир бошанду шари эшон мутаъаддӣ набӯд , ва ин ҷамоатро таҳқиру иҳонат бояд фармуд ва ба мавоъизу зўоҷру тарғиботу трҳиботи бишорат ва инзор кард , то агар табъи худ боз гузоранд ва ба хайри гроинд ,у ало дар ҳўон ва хорӣ мебошанд .

و صنف چهارم کسانی که شریر باشند و شر ایشان متعدی نبود، و این جماعت را تحقیر و اهانت باید فرمود و به مواعظ و زواجر و ترغیبات و ترهیبات بشارت و انذار کرد، تا اگر طبع خود باز گذارند و به خیر گرایند، و الا در هوان و خواری می باشند.

Ва синфи панҷуми касоне ки ба табъ шарир бошанду шари эшон мутаъаддӣ , ва ин тайифаи хасистарин хилоиқу рзолаҳ мавҷӯдот бошанду табиати эшон зиди табиати раиси аъзам буд ,у мунофоти миёни ин синфу синфи аввали зотӣ ; ва ин қавмро низ маротиб буд : гуруҳеро ки ислоҳи эшон умедвор буд ба анвоъи тأдибу заҷри ислоҳ бояд карду ало аз шар манъ кард ,у гуруҳеро ки ислоҳи эшон умедвор набӯд агар шари эшон шомил набӯд бо эшон мдоротии риоят бояд кард , ва агар шари эшон ому шомил буд азолти шари эшон воҷиб бояд донист .

و صنف پنجم کسانی که به طبع شریر باشند و شر ایشان متعدی، و این طایفه خسیس ترین خلایق و رذاله موجودات باشند و طبیعت ایشان ضد طبیعت رئیس اعظم بود، و منافات میان این صنف و صنف اول ذاتی؛ و این قوم را نیز مراتب بود: گروهی را که اصلاح ایشان امیدوار بود به انواع تأدیب و زجر اصلاح باید کرد و الا از شر منع کرد، و گروهی را که اصلاح ایشان امیدوار نبود اگر شر ایشان شامل نبود با ایشان مداراتی رعایت باید کرد، و اگر شر ایشان عام و شامل بود ازالت شر ایشان واجب باید دانست.

Ва азолти шарро маротиб буд яке ҳабс , ва он манъ буд аз мхолтт бо аҳли Мадина ;у дувуми қайд , ва он манъ буд аз тасарруфоти баданӣ ;у сими нафй , ва он манъ буд аз духул дар тамаддун . Ва агар шар ӯ ба ифрот буду муъадӣ ба аФноу ифсоди навъ , ҳукамо хилоф кардаанд дарон ки қатл ӯ ҷоиз буд ё на ,у азҳари ройҳои эшон онаст ки бар қатъи узвӣ аз аъзоӣ ӯ ки олати шарорат ӯ буд монанди даст ё пой ё забон , ё ибтоли ҳиссӣ аз ҳавос ӯ , иқдом бояд намӯд ва бар қатл албата тҷоср нишоед , чаҳ тахриби бноӣӣ ки ҳақ , ъзўъло , чандини осори ҳикмат дарон изҳор карда бошад бар ваҷҳе ки ислоҳу ҷуброн муяссар нашавад , аз ақли баъӣд буд .

و ازالت شر را مراتب بود یکی حبس، و آن منع بود از مخالطت با اهل مدینه؛ و دوم قید، و آن منع بود از تصرفات بدنی؛ و سیم نفی، و آن منع بود از دخول در تمدن. و اگر شر او به افراط بود و مؤدی به افنا و افساد نوع، حکما خلاف کرده اند دران که قتل او جایز بود یا نه، و اظهر رایهای ایشان آنست که بر قطع عضوی از اعضای او که آلت شرارت او بود مانند دست یا پای یا زبان، یا ابطال حسی از حواس او، اقدام باید نمود و بر قتل البته تجاسر نشاید، چه تخریب بنائی که حق، عزوعلا، چندین آثار حکمت دران اظهار کرده باشد بر وجهی که اصلاح و جبران میسر نشود، از عقل بعید بود.

Ва ин азолт ки гуфтем машрӯт бошад бидон ки шари азуи билфеъл ҳосил ояд . Аммо агар шар дар ӯ ба қӯт буд ҷузи ҳабсу қайди ҳеҷ макрӯҳ дигар нишоед ки бадв расонанд ,у қоидаи куллӣ дар ин боб онаст ки назар дар маслиҳат умум кунанд ба қасди аввал , ва дар маслиҳати хос ӯ ба қасди сонӣ , монанди табиб ки алоҷи узвии муайяни бҳсби маслиҳати мизоҷи ҳама аъзо кунад дар нзроўл , ва агар чунон бинад ки аз вуҷӯди он узв ки фосид бошад фасоди мизоҷи аъзо ҳодис хоҳад шуд бар қатъи он узв иқдом кунаду бадв илтифот нанамояд . Ва агар ин халал мутаваққиъ набӯд ғояти ҳиммат бар ислоҳи ҳол ӯ мқсўр доранд . Назари малики дрослоҳ ҳар шахси ҳам бар ин минвол бошад .

و این ازالت که گفتیم مشروط باشد بدان که شر ازو بالفعل حاصل آید. اما اگر شر در او به قوت بود جز حبس و قید هیچ مکروه دیگر نشاید که بدو رسانند، و قاعده کلی در این باب آنست که نظر در مصلحت عموم کنند به قصد اول، و در مصلحت خاص او به قصد ثانی، مانند طبیب که علاج عضوی معین بحسب مصلحت مزاج همه اعضا کند در نظراول، و اگر چنان بیند که از وجود آن عضو که فاسد باشد فساد مزاج اعضا حادث خواهد شد بر قطع آن عضو اقدام کند و بدو التفات ننماید. و اگر این خلل متوقع نبود غایت همت بر اصلاح حال او مقصور دارند. نظر ملک دراصلاح هر شخص هم بر این منوال باشد.

Ва шарти сим дар муъаддилати он буд ки чун аз назар дар ткоФии аснофу таъдили маротиб фориғ шавад сӯяти миёни эшон дар қисмати хайроти муштарак нигоҳ дораду истеҳқоқу истеъдодро низ дарон эътибор кунад ,у хайроти муштараки саломат буду амволу каромот ва ончӣ бидон монад , чаҳ ҳар шахсеро аз ин хайрот қистӣ бошад ки зиёдат ва нуқсон барон иқтизоӣ ҷавр кунад . Аммо нуқсон ҷавр бошад бар он шахс ва аммо зиёдати ҷавр буд бар аҳли Мадина , ва бошад ки нуқсони ҳам ҷавр бошад бар аҳли Мадина .

و شرط سیم در معدلت آن بود که چون از نظر در تکافی اصناف و تعدیل مراتب فارغ شود سویت میان ایشان در قسمت خیرات مشترک نگاه دارد و استحقاق و استعداد را نیز دران اعتبار کند، و خیرات مشترک سلامت بود و اموال و کرامات و آنچه بدان ماند، چه هر شخصی را از این خیرات قسطی باشد که زیادت و نقصان بران اقتضای جور کند. اما نقصان جور باشد بر آن شخص و اما زیادت جور بود بر اهل مدینه، و باشد که نقصان هم جور باشد بر اهل مدینه.

Ва чун аз қисмати хайрот фориғ шавад муҳофизати он хайрот кунад бар эшон , ва он чунон буд ки нагузорад ки чизе аз ин хайрот аз даст касе берун кунанд бар ваҷҳе ки муъадӣ буд ба зарар ӯ ё зарари Мадина , ва агар берун шавад иваз бо ӯ расонад аз он ҷиҳат ки берун карда бошанд . Ва хурӯҷи ҳақ аз дасти арбоб ё ба иродат буд монанди байъу қарзу ҳиба , ё беиродат буд чун ғасбу срқаҳ , ҳар якеро шароитӣ бошад . Фии алҷмлаҳ бояд ки бадал бо ӯ расад ё аз он навъ ё аз ғайри он навъи таъхирот маҳфӯз бимонад , ва бояд ки иваз бар ваҷҳе бо ӯ расад ки нофеъ буд Мадинаро ё ғирзор , чаҳ онкии ҳақи худ бозстонд бар ваҷҳе ки зарарӣ ба Мадина расад ҷоӣр буд . Ва манъи ҷавр ба шарӯру ъқўбот бояд кард , ва бояд ки ъқўбот бар мақодӣри ҷаври муқаддар буд , чаҳ агар уқубат аз ҷаври бештар буд ба миқдор , ҷавр бошад бар ҷоӣр , ва агар камтар буд ҷавр бошад бар Мадина , ва бошад ки зиёдат низ ҳам ҷавр буд бар Мадина . Ва ҳукамо хилоф кардаанд то ҳар ҷӯрии шахсеи ҷӯрӣ буд бар Мадина ё на . Касоне ки гуфтаанд ҷавр бар як шахси ҷавр буд бар Мадина гуфтаанд ба афви он кас ки бирав ҷавр карда бошанд уқубат аз ҷоӣр соқит нашавад ,у касоне ки гуфтаанд ҷавр бирав ҷавр бар Мадина набӯд гуфтаанд ба афв ӯ уқубат аз ҷоӣр соқит шавад .

و چون از قسمت خیرات فارغ شود محافظت آن خیرات کند بر ایشان، و آن چنان بود که نگذارد که چیزی از این خیرات از دست کسی بیرون کنند بر وجهی که مؤدی بود به ضرر او یا ضرر مدینه، و اگر بیرون شود عوض با او رساند از آن جهت که بیرون کرده باشند. و خروج حق از دست ارباب یا به ارادت بود مانند بیع و قرض و هبه، یا بی ارادت بود چون غصب و سرقه، هر یکی را شرایطی باشد. فی الجمله باید که بدل با او رسد یا از آن نوع یا از غیر آن نوع تأخیرات محفوظ بماند، و باید که عوض بر وجهی با او رسد که نافع بود مدینه را یا غیرضار، چه آنکه حق خود بازستاند بر وجهی که ضرری به مدینه رسد جائر بود. و منع جور به شرور و عقوبات باید کرد، و باید که عقوبات بر مقادیر جور مقدر بود، چه اگر عقوبت از جور بیشتر بود به مقدار، جور باشد بر جائر، و اگر کمتر بود جور باشد بر مدینه، و باشد که زیادت نیز هم جور بود بر مدینه. و حکما خلاف کرده اند تا هر جوری شخصی جوری بود بر مدینه یا نه. کسانی که گفته اند جور بر یک شخص جور بود بر مدینه گفته اند به عفو آن کس که برو جور کرده باشند عقوبت از جائر ساقط نشود، و کسانی که گفته اند جور برو جور بر مدینه نبود گفته اند به عفو او عقوبت از جائر ساقط شود.

Ва чун аз қавонини адолат фориғ шавад эҳсон кунад бо раоё , ки баъди азъдли ҳеҷ фазилат дар умӯри малики бузургтар аз эҳсон набӯд . Ва асл дар эҳсони он буд ки хиротӣ ки мумкин буд , зиёдат бар миқдори воҷиб бадишон расад ба қадари истеҳқоқ , ва бояд ки муқорини ҳайбат буд чаҳ фару баҳоии малик аз ҳайбат бошад ,у истимолати дилҳо ба эҳсонӣ ҳосил ояд ки баъд аз ҳайбат истеъмол кунанд ,у эҳсон бе ҳайбати мӯҷиби бтри зердастону тҷосри эшону зёдтии ҳирс ва тамаъ гардад , ва чун томъ ва ҳарис шаванд агар ҳамаи малик ба як тан диҳад аз ӯ розӣ нагардад . Ва бояд ки раиятро ба илтизоми қавонини адолату фаслят таклиф кунад ки , чунонкии қавоми бадан ба табиат буду қавоми табиат ба нафасу қавоми нафас ба ақл , қавоми мдн ба малик буду қавоми малик ба сиёсату қавоми сиёсат ба ҳикмат . Ва чун ҳикмат дар Мадина матаъориф бошаду номӯси ҳақи муқтадо , низоми ҳосил буду тавваҷуҳ ба камоли мавҷӯд , аммо агар ҳикмат мФорқт кунад хизлон ба номӯс роҳ ёбад , ва чун хизлон ба номӯс роҳ ёбад зинат малик бараваду фитна падед ояду русуми мурувват мундарис шаваду неъмат ба нқмт бадал гардад .

و چون از قوانین عدالت فارغ شود احسان کند با رعایا، که بعد ازعدل هیچ فضیلت در امور ملک بزرگتر از احسان نبود. و اصل در احسان آن بود که خیراتی که ممکن بود، زیادت بر مقدار واجب بدیشان رسد به قدر استحقاق، و باید که مقارن هیبت بود چه فر و بهای ملک از هیبت باشد، و استمالت دلها به احسانی حاصل آید که بعد از هیبت استعمال کنند، و احسان بی هیبت موجب بطر زیردستان و تجاسر ایشان و زیادتی حرص و طمع گردد، و چون طامع و حریص شوند اگر همه ملک به یک تن دهد از او راضی نگردد. و باید که رعیت را به التزام قوانین عدالت و فصلیت تکلیف کند که، چنانکه قوام بدن به طبیعت بود و قوام طبیعت به نفس و قوام نفس به عقل، قوام مدن به ملک بود و قوام ملک به سیاست و قوام سیاست به حکمت. و چون حکمت در مدینه متعارف باشد و ناموس حق مقتدا، نظام حاصل بود و توجه به کمال موجود، اما اگر حکمت مفارقت کند خذلان به ناموس راه یابد، و چون خذلان به ناموس راه یابد زینت ملک برود و فتنه پدید آید و رسوم مروت مندرس شود و نعمت به نقمت بدل گردد.

Ва бояд ки асҳоби ҳоҷотро аз худ маҳҷӯб надорад ,у съоити соъӣон бебайна нашунӯд ,у абвоби раҷоу хавф бар халқ масдӯд нигараданд , ва дар дафъи мутаъаддӣону амни роҳҳоу ҳифзи суғуру икроми аҳли бأсу шуҷоати тақсир ҷоиз надорад , ва маҷоласту мхолтт бо аҳли фазл ва рой кунад , ва ба лаззотӣ ки хос ба нафас ӯ таъаллуқ дорад илтифот нанамояд ,у талаби каромоту тғлбот на бостҳқоқ накунад ,у фикри азтдбири умӯри як лаҳза маъаттал нигараданд , чаҳ қӯти фикри малик дар ҳаросати малики балиғтар аз қӯти лашкарҳои азим бошад ,у ҷаҳл ба мабодии мӯҷиби вихомати авоқиб буд , ва агар ба таматтуъу алтзоз машғӯл гардаду иғфоли ин умӯр кунад халалу ваҳн ба кори Мадина роҳ ёбад ,у авзоъ дар бадал уфтад ва дар шаҳавот мурраххас шаванд ,у асбоби он мусоидат кунад то саодат шақоват шаваду аитлоФи тбоғз ва , низоми ҳарҷ ,у авзоъи илоҳии халали пазирад ва ба истинофи тадбиру талаби эмоми ҳақу малики одил эҳтиёҷ уфтад ,у аҳли ин қарн аз ақтнои хайроти маъаттал монанди ; ва ин ҷумлаи табаъаи сӯъи тадбири як тан бошад .

و باید که اصحاب حاجات را از خود محجوب ندارد، و سعایت ساعیان بی بینه نشنود، و ابواب رجا و خوف بر خلق مسدود نگرداند، و در دفع متعدیان و امن راهها و حفظ ثغور و اکرام اهل بأس و شجاعت تقصیر جایز ندارد، و مجالست و مخالطت با اهل فضل و رای کند، و به لذاتی که خاص به نفس او تعلق دارد التفات ننماید، و طلب کرامات و تغلبات نه باستحقاق نکند، و فکر ازتدبیر امور یک لحظه معطل نگرداند، چه قوت فکر ملک در حراست ملک بلیغ تر از قوت لشکرهای عظیم باشد، و جهل به مبادی موجب وخامت عواقب بود، و اگر به تمتع و التذاذ مشغول گردد و اغفال این امور کند خلل و وهن به کار مدینه راه یابد، و اوضاع در بدل افتد و در شهوات مرخص شوند، و اسباب آن مساعدت کند تا سعادت شقاوت شود و ایتلاف تباغض و، نظام هرج، و اوضاع الهی خلل پذیرد و به استیناف تدبیر و طلب امام حق و ملک عادل احتیاج افتد، و اهل این قرن از اقتنای خیرات معطل مانند؛ و این جمله تبعه سوء تدبیر یک تن باشد.

Ва бар ҷумла , бояд ки бо худ андеша накунад ки чун зимоми ҳалу ақди олам дар дасти тасарруфи ман омадааст бояд ки дар соъоти фароғату роҳати ман биафзояд , ки ин табоҳтарин асбоби фасоди рой мулӯк бошад , балки сиблат ӯ он буд ки аз соъоти лаҳву роҳат , бал аз соъоти умӯри зарурӣ , монанди таом хӯрдану шароб хӯрдану хоб кардану муоширати аҳлу валад , дар соъоти амалу тъбу фикр ва тадбир афзоед .

و بر جمله، باید که با خود اندیشه نکند که چون زمام حل و عقد عالم در دست تصرف من آمده است باید که در ساعات فراغت و راحت من بیفزاید، که این تباه ترین اسباب فساد رای ملوک باشد، بلکه سبیل او آن بود که از ساعات لهو و راحت، بل از ساعات امور ضروری، مانند طعام خوردن و شراب خوردن و خواب کردن و معاشرت اهل و ولد، در ساعات عمل و تعب و فکر و تدبیر افزاید.

Ва бояд ки асрори худ пӯшида дорад то бар إҷолти рои қодир буд ва аз офати мноқзти эмин , ва низ агар душман хабар ёбад ба тҳрзу таҳаффузи дафъи тадбир ӯ бикунад . Ва тариқи муҳофизати асрор бо эҳтиёҷ ба мушовирату истимдоди уқули он буд ки мушовират бо асҳоб набалу ҳиммату иззати нафасу ақл ва тадбир кунад ки эшон азоът рой накунанд , ва бо зуъафои уқул монанди занону кӯдакон албата нагӯяд , ва чун рое мусаммам шавад афъолӣ ки зиди он рой иқтизо кунад бо афъолӣ ки мабодии имзои он рой буд омехта кунад , ва аз майл ба яке аз ду тараф , яъне тарафи ройу тарафи нақизаш , иҷтиноби намояд ки ҳар ду феъли мзнаҳи тӯҳмат ,у тариқи истинботу асткшоФи он фикр буд .

و باید که اسرار خود پوشیده دارد تا بر إجالت رای قادر بود و از آفت مناقضت ایمن، و نیز اگر دشمن خبر یابد به تحرز و تحفظ دفع تدبیر او بکند. و طریق محافظت اسرار با احتیاج به مشاورت و استمداد عقول آن بود که مشاورت با اصحاب نبل و همت و عزت نفس و عقل و تدبیر کند که ایشان اذاعت رای نکنند، و با ضعفای عقول مانند زنان و کودکان البته نگوید، و چون رایی مصمم شود افعالی که ضد آن رای اقتضا کند با افعالی که مبادی امضای آن رای بود آمیخته کند، و از میل به یکی از دو طرف، یعنی طرف رای و طرف نقیضش، اجتناب نماید که هر دو فعل مظنه تهمت، و طریق استنباط و استکشاف آن فکر بود.

Ва бояд ки доимо манеҳёну мтҷссон ба тафаҳҳус аз умӯри пӯшида ва хусусан аҳволи душманон машғӯл бошанд ва аз афъоли душманону хсўми ройҳои эшон маълум кунад , чаҳ бузургтарин силаҳӣ дар муқовимати аздоди вуқуф буд бар тадбири эшон ;у тариқи истинботи рои бузургони он буд ки дар аҳволи эшон , аз ахзи азму аъдоди ъдту аҳбту ҷамъи мФтрқоту тафреқи муҷтамаъоту имсоки азончаҳи мубоширати он маъҳуд бӯда бошад , монанди эҳзори ғоибону ишорат ба ғайбати ҳозирону маболиғат дар тафаҳҳуси ахбор ва ҳирс зояд намӯдан бар асткшоФи умӯру истимоъи аҳодӣси мухталиту эҳсос тиқзӣ зояд бар маъҳуд , ва бар ҷумла дар тағйири умӯри зоҳир , назар кунанд ва аз масодиру мавориди умӯрӣ ки аз бтонаҳу хавос чун аҳли ҳарам маълум гардад ,у ончӣ аз афвоҳи кӯдакону бандагону ҳавошии эшон , ки ба қиллати ақлу тмииз мавсуф бошанд , истимоъ уфтад истинбот кунанд .

و باید که دائما منهیان و متجسسان به تفحص از امور پوشیده و خصوصا احوال دشمنان مشغول باشند و از افعال دشمنان و خصوم رایهای ایشان معلوم کند، چه بزرگترین سلاحی در مقاومت اضداد وقوف بود بر تدبیر ایشان؛ و طریق استنباط رای بزرگان آن بود که در احوال ایشان، از اخذ عزم و اعداد عدت و اهبت و جمع مفترقات و تفریق مجتمعات و امساک ازانچه مباشرت آن معهود بوده باشد، مانند احضار غایبان و اشارت به غیبت حاضران و مبالغت در تفحص اخبار و حرص زاید نمودن بر استکشاف امور و استماع احادیث مختلط و احساس تیقظی زاید بر معهود، و بر جمله در تغییر امور ظاهر، نظر کنند و از مصادر و موارد اموری که از بطانه و خواص چون اهل حرم معلوم گردد، و آنچه از افواه کودکان و بندگان و حواشی ایشان، که به قلت عقل و تمییز موصوف باشند، استماع افتد استنباط کنند.

Ва беҳтарини бобии касрати мҳодст буд бо ҳар касе , чаҳ ҳар касеро дӯстӣ буд ки бо ӯ мстأнс буду аҳодӣси худ ҷалилу дақиқ бо ӯ бигӯед , ва чун маҷороту мҳодст бисёр шавад бар мнкўни змоири далел зоҳир шавад , ва бояд ки то адилла бо ҳам бознхўонд ва ба ҳади тавотури нинҷомди брики тараф ҳукм накунад . Фии алҷмлаҳи ин маъонии тариқи истихроҷи андешаҳои мулӯк ва бузургон бошад ва дар маърифати он фавойид бисёр буд , чаҳ ба ҷиҳати истеъмоли он дар вақти ҳоҷат ва чаҳ ба ҷиҳати эҳтироз азон дар вақти эҳтиёт .

و بهترین بابی کثرت محادثت بود با هر کسی، چه هر کسی را دوستی بود که با او مستأنس بود و احادیث خود جلیل و دقیق با او بگوید، و چون مجارات و محادثت بسیار شود بر منکون ضمایر دلیل ظاهر شود، و باید که تا ادله با هم بازنخواند و به حد تواتر نینجامد بریک طرف حکم نکند. فی الجمله این معانی طریق استخراج اندیشه های ملوک و بزرگان باشد و در معرفت آن فواید بسیار بود، چه به جهت استعمال آن در وقت حاجت و چه به جهت احتراز ازان در وقت احتیاط.

Ва бояд ки дар истимолати аъдоу талаби мувофиқат аз эшон бо қсӣ алғоиаҳ бакӯшад ва то мумкин бошад чунон созад ки ба мақотилату муҳорибат муҳтоҷ нагардад , ва агар эҳтиёҷ уфтад ҳол аз ду навъ холӣ набӯд : ё бодӣ буд ё дофеъ ; агар бодӣ буд аввал бояд ки ғараз ӯ ҷузи хайри маҳзу талаб дайн набошад ва аз илтимоси тафаввуқу тғлб эҳтироз кунад ,у баъд азон шароити ҳзму сўءзн ба тақдими расонад , ва бар муҳорибат иқдом накунад алои баъд аз вусуқ ба зафар , ва бо ҳашамӣ ки муттафиқ алклмаҳ набошанд албата ба ҳарб нашавад , чаҳ дар миёни ду душман рафтани мухотираи азим буд ,у малик то тавонад ба нафаси худ муҳорибат накунад ки агар шикаста ояд онро тадорук натавонад кард , ва агар зафар ёбад аз қусӯрӣ ки ба вақъу ҳайбату равнақи малик роҳ ёбад холӣ намонад . Ва дар тадбири кори лашкар касеро ихтиёр кунад ки ба се сифати мавсӯм буд : аввали онкии шуҷоъ ва қўидл бошад ва бидон сифати шӯҳратӣ тамом ёфтау ситии шойиъ иктисоб карда ;у дувуми онкӣ ба рои соибу тадбири тамом мтҳлӣ бошад ,у анвоъи ҳиялу хдоиъ истеъмол тавонад кард ; всими онкии муморасат ҳрўб карда бошаду соҳиби таҷориб шуда .

و باید که در استمالت اعدا و طلب موافقت از ایشان با قصی الغایه بکوشد و تا ممکن باشد چنان سازد که به مقاتلت و محاربت محتاج نگردد، و اگر احتیاج افتد حال از دو نوع خالی نبود: یا بادی بود یا دافع؛ اگر بادی بود اول باید که غرض او جز خیر محض و طلب دین نباشد و از التماس تفوق و تغلب احتراز کند، و بعد ازان شرایط حزم و سوءظن به تقدیم رساند، و بر محاربت اقدام نکند الا بعد از وثوق به ظفر، و با حشمی که متفق الکلمه نباشند البته به حرب نشود، چه در میان دو دشمن رفتن مخاطره عظیم بود، و ملک تا تواند به نفس خود محاربت نکند که اگر شکسته آید آن را تدارک نتواند کرد، و اگر ظفر یابد از قصوری که به وقع و هیبت و رونق ملک راه یابد خالی نماند. و در تدبیر کار لشکر کسی را اختیار کند که به سه صفت موسوم بود: اول آنکه شجاع و قویدل باشد و بدان صفت شهرتی تمام یافته و صیتی شایع اکتساب کرده؛ و دوم آنکه به رای صائب و تدبیر تمام متحلی باشد، و انواع حیل و خدایع استعمال تواند کرد؛ وسیم آنکه ممارست حروب کرده باشد و صاحب تجارب شده.

Ва то ба тадбиру ҳиялати тафарруқи аъдоу истисоли эшон муяссар шавад истеъмоли олати ҳарби азҳзми давр буд . Ва Ардашер Бобак гуяд : истеъмол Асо набояд кард онҷо ки тозӣонаи кифоят буду истеъмол шамшер набояд кард онҷо ки дбўси бакор тавон дошт , ва бояд ки охири ҳамаи тадбирҳо муҳорибат буд , ки охири алдўоءи аллакай . Ва дар тафарруқи калимаи аъдои тамассук ба анвоъи ҳиялу тазвироту номаҳои бдрўғ мазмум нест аммо истеъмоли ғдр ба ҳеҷ ҳол ҷоиз набӯд . Ва муҳимтарин шароити ҳарби тиқзу истеъмоли ҷосус ва тилоия бошад .

و تا به تدبیر و حیلت تفرق اعدا و استیصال ایشان میسر شود استعمال آلت حرب ازحزم دور بود. و اردشیر بابک گوید: استعمال عصا نباید کرد آنجا که تازیانه کفایت بود و استعمال شمشیر نباید کرد آنجا که دبوس بکار توان داشت، و باید که آخر همه تدبیرها محاربت بود، که آخر الدواء الکی. و در تفرق کلمه اعدا تمسک به انواع حیل و تزویرات و نامه های بدروغ مذموم نیست اما استعمال غدر به هیچ حال جایز نبود. و مهمترین شرایط حرب تیقظ و استعمال جاسوس و طلایه باشد.

Ва дар ҳарби рбҳи туҷҷори эътибор бояд кард . Ва бар мухотираи олоту мардон то таваққуъи судӣ фаровон набӯд иқдом нанамоянд . Ва дар мавзеи ҳарби назар бояд карду ҷойгоҳи мардони чунонкӣ ба ҳсонту салоҳияти он кори наздиктар буд ихтиёр кард . Ва ҳисор ва хандақ нишоед кард ало дар вақти изтирор , чаҳ амсоли ин мӯҷиби тасаллут душман бошад . Ва касе ки дар аснои ҳарб ба мборзтӣ ё шуҷоатӣ мумтоз шавад дар атоу слту саноу Муҳамадат ӯ маболиғат бояд фармуд ,у саботу сабр истеъмол кард ва аз тишу таҳаввур ҳазар намӯд , ва ба душмани ҳақири астҳонт кардану тأҳбу ъдти тамоми истеъмол нокардан аз ҳзм набӯд , ки кам ман Фӣаҳи қалилаи ғлбти Фӣаҳи касӣраи бозни аллоҳ . Ва чун зафар ёбад тадбир тарк нагирад ва аз эҳтиёту ҳзми чизе бо кам накунад , ва то мумкин буд ки касеро зиндаи асир тавон гирифт накушуд , чаҳ дар أсри манофе бисёр буд монанди сбӣ кардану рҳинаҳи доштану моли фидо кардану миннати брнҳодн . Ва дар қатли ҳеҷ фоида набӯд . Ва баъд аз зафар албата қатл нафармоеду адовату таассуб истеъмол накунад , чаҳ ҳукми аъдои баъд аз зафари ҳукми ммолику раоё буд . Ва дар осор ҳукамо овардаанд ки ба арстотолис расед ки Искандари баъд аз зафар бар шаҳрии шамшери изоишони бознгрФт ; арстотолиси бадви итоби номае набшат ва дар онҷо ёд кард ки « агар пеш аз зафари маъзӯр будӣ дар қатли душманони хеши баъд аз зафар чаҳ узри дорӣ дар қатли зердастони хеш ? »

و در حرب ربح تجار اعتبار باید کرد. و بر مخاطره آلات و مردان تا توقع سودی فراوان نبود اقدام ننمایند. و در موضع حرب نظر باید کرد و جایگاه مردان چنانکه به حصانت و صلاحیت آن کار نزدیکتر بود اختیار کرد. و حصار و خندق نشاید کرد الا در وقت اضطرار، چه امثال این موجب تسلط دشمن باشد. و کسی که در اثنای حرب به مبارزتی یا شجاعتی ممتاز شود در عطا و صلت و ثنا و محمدت او مبالغت باید فرمود، و ثبات و صبر استعمال کرد و از طیش و تهور حذر نمود، و به دشمن حقیر استهانت کردن و تأهب و عدت تمام استعمال ناکردن از حزم نبود، که کم من فئه قلیله غلبت فئه کثیره باذن الله. و چون ظفر یابد تدبیر ترک نگیرد و از احتیاط و حزم چیزی با کم نکند، و تا ممکن بود که کسی را زنده اسیر توان گرفت نکشد، چه در أسر منافع بسیار بود مانند سبی کردن و رهینه داشتن و مال فدا کردن و منت برنهادن. و در قتل هیچ فایده نبود. و بعد از ظفر البته قتل نفرماید و عداوت و تعصب استعمال نکند، چه حکم اعدا بعد از ظفر حکم ممالیک و رعایا بود. و در آثار حکما آورده اند که به ارسطاطالیس رسید که اسکندر بعد از ظفر بر شهری شمشیر ازایشان بازنگرفت؛ ارسطاطالیس بدو عتاب نامه ای نبشت و در آنجا یاد کرد که « اگر پیش از ظفر معذور بودی در قتل دشمنان خویش بعد از ظفر چه عذر داری در قتل زیردستان خویش؟ »

Ва истеъмоли афв аз мулӯки некӯтар аз онкӣ аз ғайри мулӯк чаҳ афви баъд аз қудрати Маҳмӯдтар , ва алҳақ чаҳ некӯ гуфтааст дар боби афв касе ки гуфтааст :

و استعمال عفو از ملوک نیکوتر از آنکه از غیر ملوک چه عفو بعد از قدرت محمودتر، و الحق چه نیکو گفته است در باب عفو کسی که گفته است:

Ва аммо агар дар ҳарб дофеъ бошаду қӯт муқовимат дорад ҷаҳд бояд кард ки ба навъе аз анвоъи камӣн ё шабихун ба сар душманон равад , чаҳ аксари аҳли шаҳрҳое ки муҳорибат бо эшон дар билоди эшон иттифоқ афтода бошад мағлуб бошанд , ва агар қӯт муқовимат надорад дар тадбири ҳсўн ва хандақҳо эҳтиёти тамоми биҷои орад ва дар талаби сулҳи базли амволу аснофи ҳиял ва ?мукуаед истеъмол кунад . Инаст сухан дар сёсоти мулӯк .

و اما اگر در حرب دافع باشد و قوت مقاومت دارد جهد باید کرد که به نوعی از انواع کمین یا شبیخون به سر دشمنان رود، چه اکثر اهل شهرهایی که محاربت با ایشان در بلاد ایشان اتفاق افتاده باشد مغلوب باشند، و اگر قوت مقاومت ندارد در تدبیر حصون و خندقها احتیاط تمام بجای آرد و در طلب صلح بذل اموال و اصناف حیل و مکاید استعمال کند. اینست سخن در سیاسات ملوک.