Қавлаи таъолӣ : ё أиҳои аллазӣнаи омнўо . . . Алоиаҳ муфассирон гуфтанд ин оят дар шаъни ду қабӣлаи араб фурӯд омад яке шарифу дигари вазеъ , мигўинди аўс ва Хазраҷ буданд , ва баъзе гуфтанд қризаҳ ва нзир буданд , бо якдигар ҷнк карданд ва аз эшон ки шариф буданд қавмӣ кушта шуданд бадасти онон ки вазеъ буданд , ва ин дар бдоити ислом буду бҷоҳлити қариб алъҳд буданд , ҳам бар одату ҳукм ҷоҳилият гуфтанд лнқтлни болъбди мно алҳр манеҳам ,у болмрأаҳи мно алрҷл манеҳам ,у болрҷли мно алрҷлин манеҳаму лнзоъФн алҷрўҳ гуфтанд ба бандаи мо озоди эшон бози кашем ва бизан мо марди эшону бики марди мо ду мард азишон ,у қисоси ҷароҳатҳо музоъаф кунем , ки мо азишон меҳтару шриФтрим , он гуҳи қиссаи хеши бҳзрти набавӣ анҳо карданд . Мустафои эшонро баростӣ ва баробарӣ фармуд , раби Алъоламин дар шаъни эшон оят фиристоду расӯли худо бар эшон хонд ,у ҳама мнқод шуданду бҳкми худоу расӯл фурӯ омаданд .

قوله تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا... الآیة مفسران گفتند این آیت در شأن دو قبیله عرب فرود آمد یکی شریف و دیگر وضیع، میگویند اوس و خزرج بودند، و بعضی گفتند قریظه و نضیر بودند، با یکدیگر جنک کردند و از ایشان که شریف بودند قومی کشته شدند بدست آنان که وضیع بودند، و این در بدایت اسلام بود و بجاهلیت قریب العهد بودند، هم بر عادت و حکم جاهلیت گفتند لنقتلن بالعبد منّا الحرّ منهم، و بالمرأة منّا الرجل منهم، و بالرجل منا الرجلین منهم و لنضاعفنّ الجروح گفتند به بنده ما آزاد ایشان باز کشیم و بزن ما مرد ایشان و بیک مرد ما دو مرد ازیشان، و قصاص جراحتها مضاعف کنیم، که ما ازیشان مهتر و شریفتریم، آن گه قصه خویش بحضرت نبوی انها کردند. مصطفی ایشان را براستی و برابری فرمود، رب العالمین در شأن ایشان آیت فرستاد و رسول خدا بر ایشان خواند، و همه منقاد شدند و بحکم خدا و رسول فرو آمدند.

Алҳри болҳри озоди бозоду алъбди болъбду банда ба банда , ва дар абтдоءи ислом зан бизан кштндид ва мард бамурду алأнсии болأнсии мансӯхи гашт ба алнФси болнФсу алъбди болъбд мустасно монад бдлолти суннат .

الْحُرُّ بِالْحُرِّ آزاد بآزاد وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ و بنده به بنده، و در ابتداء اسلام زن بزن کشتندید و مرد بمرد وَ الْأُنْثی‌ بِالْأُنْثی‌ منسوخ گشت به النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ مستثنی ماند بدلالت سنت.

Акнӯн ҳукми ояти алӣ алҷмлаҳ бидон ҳар ду шахс ки дар дайн ва дар ҳуррият баробар бошанд ва дар ҳурмат , ва яке аз он дигарро бикашади бқсд , равост ки ӯро бози кашанди буи , пас мусулмони бмслмони бози кашанд ,у змии бзмӣ ,у озоди бозод ,у банда ба банда , ва мард бамурд , ва зан бизан ,у мусулмонро бзмӣ боз накашанд бмзҳби шофиии рз , ва на озод ба банда ки эшон дар исмати баробар наанд . Ва амири алмؤмнини алайҳ ассалом гуфт « ман алснаҳи ани лои иқтли мусаллами бкоФру ани лои иқтли ҳури бъбд »

اکنون حکم آیت علی الجملة بدان هر دو شخص که در دین و در حریت برابر باشند و در حرمت، و یکی از آن دیگر را بکشد بقصد، رواست که او را باز کشند بوی، پس مسلمان بمسلمان باز کشند، و ذمّی بذمی، و آزاد بآزاد، و بنده به بنده، و مرد بمرد، و زن بزن، و مسلمان را بذمی باز نکشند بمذهب شافعی رض، و نه آزاد به بنده که ایشان در عصمت برابر نه‌اند. و امیر المؤمنین علیه السّلام گفت «من السّنة ان لا یقتل مسلم بکافر و ان لا یقتل حر بعبد»

Аммо змии бмслмону бандаи бозоди бози кашанд , ҳамчунин фарзанд ба падару фарзанди бмодри бози кашанд ,у падарро бФрзнду модарро бФрзнд на ,у ҷамоатиро бики шахси бози кашанди бҳкми иҷмоъ ,у занро бамурд бози кашанду мардро бизан бҳкми хабар .

اما ذمی بمسلمان و بنده بآزاد باز کشند، همچنین فرزند به پدر و فرزند بمادر باز کشند، و پدر را بفرزند و مادر را بفرزند نه، و جماعتی را بیک شخص باز کشند بحکم اجماع، و زن را بمرد باز کشند و مرد را بزن بحکم خبر.

Фмни ъФии ?лаи ман أхиаҳи ин ҳоء дар ?ла бо қотил шавад , куштаро ба бародар кушанда хонду исмати ислому бародарии миёни қотилу қтили бхўни ноҳақи бнбрид , ва низ бқтли исми имон аз вай ба науфтод ки дар таҳти ин хитобаст ки ё أиҳои аллазӣнаи омнўо ва ин афв онаст ки авлиёъи куштаи худ ба бахшанду бадят сулҳ кунанд . Мегуяд ҳар кас ки вайро аз бародари куштаи ваии қисос афв кунанд Фотбоъи болмърўФу أдоءи إлиаҳи бإҳсони қотилро гўӣид яъне то бар паии дят супурдан равад , ба некуӣу коргзордни базӯдӣ .

فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ أَخِیهِ این هاء در له با قاتل شود، کشته را به برادر کشنده خواند و عصمت اسلام و برادری میان قاتل و قتیل بخون ناحق بنبرید، و نیز بقتل اسم ایمان از وی به نیفتاد که در تحت این خطاب است که یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا و این عفو آنست که اولیاء کشته خود به بخشند و بدیت صلح کنند. میگوید هر کس که وی را از برادر کشته وی قصاص عفو کنند فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَداءٌ إِلَیْهِ بِإِحْسانٍ قاتل را گوئید یعنی تا بر پی دیت سپردن رود، به نیکویی و کارگزاردن بزودی.

Маънии дигари Фотбоъи болмърўФ ӯро гўӣид , яъне вале куштаро , ки бойен қотил мехоҳад ки бо ваии бадят сулҳ кунад , ту ҳам пас ин сулҳи фарои рӯ , ва ин дят бапазир беташдиду таҳдид . Агар касе гуяд чаҳ фоидаро Фмни ъФии ?лаи бФъл маҷҳӯл гуфт Фмни ъФии ?ла ахўаҳ нагуфт ? ҷавоб онаст ки то маълум шавад ки дар шаръ фарқ нест миёни онки соҳиби дами як кас бошад ва афв кунад , ё ҷамоатӣ бошанд ва як кас аз ҷумлаи эшон афв кунад , дар ҳар ду ҳол қисос биафтад ва бо дят гардад ,у дяти мардии мусулмон ки бқсд кушта шавад дят мғлзаҳаст ҳоле бар қотил воҷиб шавад сад уштур ба қисм , ва онро мусалласа гӯйанд сӣ ҳуққа , ва сӣ ҷзъаҳ , ва чиҳил халафа , ки бача дар шикам доранд , ва агар бхто кушта шавад ё шабаҳи амд буд на амди маҳзи дяти мухаффафа воҷиб шавад бар оқила ,у дяти мухаффафаи мؤҷл воҷиб шавад бар панҷ қисми онро мхмсаҳ гӯйанд бист ҳуққа , ва бист ҷзъаҳ , ва бист бинти лбўн , ва бист ибни лбўн , ва бист бинти мхоз , ало агар хешовандиро кашад ё дар моҳҳои ҳаром кашад . Зўи алқъдаҳу зўи алҳҷаҳу муҳарраму раҷаб , ё дар ҳарами Макка , ки он гуҳи дяти мғлзаҳ воҷиб шавад , агар чаҳ қатл хато бошад , пас агар шутур ноёфт буд ё ббҳои хеш бадаст наёяд , дяти мардии мусулмони ҳазор динори зар сурх бошад , ё дувоздаҳ ҳазор дирами сипед ,у дяти ҷуҳуду тарсои сулси дят мусулмонаст бҳкми хабар ,у дяти маҷуси хумси дяти аҳл китобаст , ва ҳаштсад дирами бқўли умри хитоб ,у дяти занон аз ҳар ҷинси нимаи дят мардонаст ,у оқилаи марди асаба вай бошанд , онон ки баъзяту ҷузъӣат дар миён эшон набошад яъне ки падарону фарзандон дар он нашаванд , ва ин бмзҳб шофиӣаст , алӣ алхусус он гуҳи ин оқилаи таҳаммули дят мухаффафа кунанд бшрти онк мукаллаф бошанд ,у тавонгару мувофиқи ҷавонӣ дар дайни бмдти се сол ҳар солии сулси дят ,у онкӣ ҳар тавонгариро ҳар соли ним динор ва агар мутавассит бошад донг ва ним ,у ончӣ дар бояд аз байти алмоли мусулмонони бидиҳанд .

معنی دیگر فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ او را گوئید، یعنی ولّی کشته را، که باین قاتل میخواهد که با وی بدیت صلح کند، تو هم پس این صلح فرا رو، و این دیت به پذیر بی تشدید و تهدید. اگر کسی گوید چه فایده را فَمَنْ عُفِیَ لَهُ بفعل مجهول گفت فمن عفی له اخوه نگفت؟ جواب آنست که تا معلوم شود که در شرع فرق نیست میان آنک صاحب دم یک کس باشد و عفو کند، یا جماعتی باشند و یک کس از جمله ایشان عفو کند، در هر دو حال قصاص بیفتد و با دیت گردد، و دیت مردی مسلمان که بقصد کشته شود دیت مغلظه است حالی بر قاتل واجب شود صد اشتر به قسم، و آن را مثلثه گویند سی حقه، و سی جذعه، و چهل خلفه، که بچه در شکم دارند، و اگر بخطا کشته شود یا شبه عمد بود نه عمد محض دیت مخففه واجب شود بر عاقله، و دیت مخففه مؤجّل واجب شود بر پنج قسم آن را مخمسه گویند بیست حقه، و بیست جذعه، و بیست بنت لبون، و بیست ابن لبون، و بیست بنت مخاض، الّا اگر خویشاوندی را کشد یا در ماههای حرام کشد. ذو القعده و ذو الحجه و محرم و رجب، یا در حرم مکه، که آن گه دیت مغلظه واجب شود، اگر چه قتل خطا باشد، پس اگر شتر نایافت بود یا ببهای خویش بدست نیاید، دیت مردی مسلمان هزار دینار زر سرخ باشد، یا دوازده هزار درم سپید، و دیت جهود و ترسا ثلث دیت مسلمان است بحکم خبر، و دیت مجوس خمس دیت اهل کتاب است، و هشتصد درم بقول عمر خطاب، و دیت زنان از هر جنس نیمه دیت مردان است، و عاقله مرد عصبه وی باشند، آنان که بعضیّت و جزئیّت در میان ایشان نباشد یعنی که پدران و فرزندان در آن نشوند، و این بمذهب شافعی است، علی الخصوص آن گه این عاقله تحمل دیت مخففه کنند بشرط آنک مکلف باشند، و توانگر و موافق جوانی در دین بمدت سه سال هر سالی ثلث دیت، و آنکه هر توانگری را هر سال نیم دینار و اگر متوسط باشد دانگ و نیم، و آنچه در باید از بیت المال مسلمانان بدهند.

Злки тахфифи ман рбкму раҳмаи ин афв кардани қисосу дят додани тахфифӣ тамомасту раҳматии фарох аз худованди шумо ,у дяти ин умматро хосса , ки ҳечкас дигарро набӯд аз валади одам , дар тӯрӣа қисосаст ё афв , ва дар Инҷил амраст бъФў , ва дар қуръони ҳам қисосаст ва ҳам афв ва ҳам дят .

ذلِکَ تَخْفِیفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ رَحْمَةٌ این عفو کردن قصاص و دیت دادن تخفیفی تمام است و رحمتی فراخ از خداوند شما، و دیت این امت را خاصه، که هیچکس دیگر را نبود از ولد آدم، در توریة قصاص است یا عفو، و در انجیل امر است بعفو، و در قرآن هم قصاص است و هم عفو و هم دیت.

Дар хабар меояд ки Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт : « сами антм ё хзоъаҳи қади қтлтми қтилои ман ҳзилу аноу аллоҳи оқилаи Фмни қатли қтилои баъдаи Фоҳлаҳи байни хиртин : ани аҳбўои қтлўо ,у ани аҳбўои ахзу алъқл » .

در خبر می‌آید که مصطفی صلی اللَّه علیه و آله و سلّم گفت: «ثم انتم یا خزاعه قد قتلتم قتیلا من هذیل و انا و اللَّه عاقله فمن قتل قتیلا بعده فاهله بین خیرتین: ان احبّوا قتلوا، و ان احبّوا اخذ و العقل».

Фмни аътдӣ . . . . Инро ду таъвил кардаанд : яке онаст ки як бор аз қотили баннои ҳақ беш дят напазиранд , агар дигари кашанди лои бади вайро қисос кунанд , ҳар чанд ки вале хӯни бадят ризо диҳад , ва ин мазҳаб қавмӣаст аз уламо . Ва дигар таъвил онаст ки аз он кас ки бо хӯн ноҳақ гардад пас онки як бор дят ситаданд азу , тўбт напазиранду лои бади фардои ботш азоб кунанд ӯро , ва аз аътдост вале хӯнро ки гуяд бадят ризо додам то қотили фаро пеш ояд эмин , он гуҳи вайро бикашад .

فَمَنِ اعْتَدی‌.... این را دو تأویل کرده‌اند: یکی آنست که یک بار از قاتل بنا حق بیش دیت نپذیرند، اگر دیگر کشند لا بد وی را قصاص کنند، هر چند که ولیّ خون بدیت رضا دهد، و این مذهب قومی است از علما. و دیگر تأویل آنست که از آن کس که با خون ناحق گردد پس آنک یک بار دیت ستدند ازو، توبت نپذیرند و لا بد فردا بآتش عذاب کنند او را، و از اعتداست ولیّ خون را که گوید بدیت رضا دادم تا قاتل فرا پیش آید ایمن، آن گه وی را بکشد.

Ва лаками фии алқсоси ҳаёа . Алоиаҳ . . . эйу лаками фии алқсоси ноҳ , мегуяд шуморо дар бози куштани кушндагони мусулмонони бгзоФ зиндагонӣасту боздоштани дигарон мардумонро аз куштани бгзоФ .

وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ. الآیة... ای و لکم فی القصاص ناه، میگوید شما را در باز کشتن کشندگان مسلمانان بگزاف زندگانی است و بازداشتن دیگران مردمان را از کشتن بگزاف.

ё أўлии алأлбоб эй худовандони хирад , вае зиракон , дар ҷоҳилияти қотилро боз намекиштанд . Мегуфтанд яке кам шуд то дайгарӣ кам нашавад . Ин ҷавоб онаст ки эй зиракони он анбӯҳӣ дар қисосаст на дар фурӯ гузошт .

یا أُولِی الْأَلْبابِ ای خداوندان خرد، و ای زیرکان، در جاهلیت قاتل را باز نمی‌کشتند. میگفتند یکی کم شد تا دیگری کم نشود. این جواب آنست که ای زیرکان آن انبوهی در قصاص است نه در فرو گذاشت.

Лълкми ттқўн қисос кунед то бипарҳезед .

لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ قصاص کنید تا بپرهیزید.

Ани абди аллоҳи бен масъӯди қоли қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам : « лои иҳли дами амрءи мусаллами ишҳди ани лои илоҳи алои аллоҳ ,у ании расӯли аллоҳи алои боҳаддии сулс : алнФси болнФс ,у алсиби алзонӣ ,у алморқи лдинаҳ ,у алторки ллҷмоъаҳ . »

عن عبد اللَّه بن مسعود قال قال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم: «لا یحلّ دم امرء مسلم یشهد ان لا اله الا اللَّه، و انّی رسول اللَّه الّا باحدی ثلث: النفس بالنفس، و الثیب الزانی، و المارق لدینه، و التارک للجماعة.»

Ва рӯй анаи қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам : « лои иҳли дами амраи мусаллами ишҳди ани лои илоҳи алои аллоҳ ,у ани мҳмдои расӯли аллоҳи алои боҳаддии сулс : зинои баъди аҳсони ?фонаи ирҷм ,у раҷули харҷи мҳорбо , ллаҳу расӯлаи ?фонаи иқтл ӯ ислб ӯ инФии ман аларз , ӯ иқтл наФасо Фиқтли баҳо » .

و روی انه قال صلی اللَّه علیه و آله و سلم: «لا یحل دم امره مسلم یشهد ان لا اله الا اللَّه، و انّ محمدا رسول اللَّه الّا باحدی ثلث: زنا بعد احصان فانه یرجم، و رجل خرج محاربا، للَّه و رسوله فانه یقتل او یصلب او ینفی من الارض، او یقتل نفسا فیقتل بها».

Қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « кули занби ъсии аллоҳи ани иғФраҳи алои ман моти мшрко ӯ муъмини иқтли мؤмнои мтъмдо . »

قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «کل ذنب عسی اللَّه ان یغفره الا من مات مشرکا او مؤمن یقتل مؤمنا متعمدا.»

Маънӣ дигар гуфтаанду лаками фии алқсоси ҳаёаи أрод ба фии алохраҳ яъне ки агар дарин ҷаҳон қисос кунад дар он ҷаҳон аз қисос растгорӣ ёфт , ва гарна лои бад дар он ҷаҳон қисос хоҳанд аз вай .

معنی دیگر گفته‌اند و لکم فی القصاص حیاة أراد به فی الآخرة یعنی که اگر درین جهان قصاص کند در آن جهان از قصاص رستگاری یافت، و گرنه لا بد در آن جهان قصاص خواهند از وی.

Қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам : « иҷии ءи алмқтўли болқотли явми алқимаҳи носитаҳу раъсаи бедау أўдоҷаҳи тшхби дамо , иқўл ё раби қтлнӣ ҳатто идинаҳи ман алърш . »

قال النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم: «یجی‌ء المقتول بالقاتل یوم القیمة ناصیته و رأسه بیده و أوداجه تشخب دما، یقول یا رب قتلنی حتّی یدینه من العرش.»

Кутуби алайкум . . . эй фарзу авҷаби алайкуми إзои ҳзри أҳдкми аламут эй асбобау муқаддамотаи ман аломрозу алълли إни тарки хиро эй моло . Хайри ӣнҷои бмънӣ моласт , чунонк дар қуръон чанд ҷойгаҳ гуфт қул мо أнФқтми ман хайр яъне ман мол , ва мо тнФқўои ман хайр . эй мол , إнии أҳббти ҳуби алхир яъне ҳуби алмол ,у إнаҳи лҳби алхири лшдид яъне лҳби алмол . Ва дар қуръон хайр ояд бмънии имон чунонк дар сӯра алонФол гуфт :у луи илми аллоҳи Фиҳми хирои лأсмъҳм яъне аимоно ,у қоли таъолии إни иълми аллоҳи фии қлўбкми хиро эй аимоно , ва дар сӯра ҳуд гуфт : лни иؤтиҳми аллоҳи хиро эй аимоно . Ва хайри бмънӣ ислом ояд : чунонк дар сӯра албқраҳ гуфт : أни инзли алайкуми ман хайри ман рбкм ва дар сӯраи алқлм : мноъи ллхир эй ллослом ,у хайри бмънӣ офият ояд , чунонк дар сӯра алонъом гуфт :у إни имсски бихир эй бъоФиаҳ , ва дар Юнус гуфт :у إни ирдки бихир , эй бъоФиаҳу хайри бмънӣ аҷр ояд : чунонк дар сӯра алҳҷ хонд : лаками фӣҳо хайр яъне фии албдни аҷру хайри бмънӣ таом ояд чунонк дар сӯра алқсс гуфт : إнии лмои أнзлти إлии ман хайри фақир яъне ман таоми фақир . Ва хайри бмънӣ зафар ояд чунонк дар сӯра алоҳзоб гуфт :у ради аллоҳи аллазӣнаи кФрўои бғизҳми лами инолўои хиро яъне алзФри фии алқтол .

کُتِبَ عَلَیْکُمْ... ای فرض و اوجب علیکم إِذا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ ای اسبابه و مقدماته من الامراض و العلل إِنْ تَرَکَ خَیْراً ای مالا. خیر اینجا بمعنی مال است، چنانک در قرآن چند جایگه گفت قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ یعنی من مال، وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ. ای مال، إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ یعنی حبّ المال، وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ یعنی لحب المال. و در قرآن خیر آید بمعنی ایمان چنانک در سورة الانفال گفت: وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِیهِمْ خَیْراً لَأَسْمَعَهُمْ یعنی ایمانا، و قال تعالی إِنْ یَعْلَمِ اللَّهُ فِی قُلُوبِکُمْ خَیْراً ای ایمانا، و در سورة هود گفت: لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللَّهُ خَیْراً ای ایمانا. و خیر بمعنی اسلام آید: چنانک در سورة البقرة گفت: أَنْ یُنَزَّلَ عَلَیْکُمْ مِنْ خَیْرٍ مِنْ رَبِّکُمْ و در سورة القلم: مَنَّاعٍ لِلْخَیْرِ ای للاسلام، و خیر بمعنی عافیت آید، چنانک در سورة الانعام گفت: وَ إِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ ای بعافیة، و در یونس گفت: وَ إِنْ یُرِدْکَ بِخَیْرٍ، ای بعافیة و خیر بمعنی اجر آید: چنانک در سورة الحج خواند: لَکُمْ فِیها خَیْرٌ یعنی فی البدن اجر و خیر بمعنی طعام آید چنانک در سورة القصص گفت: إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ یعنی من طعام فقیر. و خیر بمعنی ظفر آید چنانک در سورة الاحزاب گفت: وَ رَدَّ اللَّهُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِغَیْظِهِمْ لَمْ یَنالُوا خَیْراً یعنی الظفر فی القتال.

Кутуби алайкуми алоиаҳ . . . Мегуяд воҷиб карданд бар шумо васият кардани модару падарроу хешу пайвандро он замон ки мхоили марг бар шумо зоҳир шавад ,у асбоби он ба байнед , ва мол доред ки дар он васият кунед . Ва ин ояти пеши оёти мавориси фурӯи омада буд , бони сабаб ки эшон дар одати ҷоҳилияти аҷнабӣонроу бегонагонро бҳкми риёу самъа васият мекарданд ,у хешовандони худро фурӯ мегузоштанд , аллоҳи таъолии эшонро азин одат бар гардониду васият аз баҳри падару модару ҷумлаи хуишон фариза гардонид , пас чун оёти маворис фурӯ омад васияти падару модару дигари ворисони мансӯх гашт бигуфт Мустафо ъу баёни вай ,у злк

کُتِبَ عَلَیْکُمُ الآیة... میگوید واجب کردند بر شما وصیت کردن مادر و پدر را و خویش و پیوند را آن زمان که مخایل مرگ بر شما ظاهر شود، و اسباب آن به بینید، و مال دارید که در آن وصیت کنید. و این آیت پیش آیات مواریث فرو آمده بود، بآن سبب که ایشان در عادت جاهلیت اجنبیان را و بیگانگان را بحکم ریا و سمعة وصیت میکردند، و خویشاوندان خود را فرو میگذاشتند، اللَّه تعالی ایشان را ازین عادت بر گردانید و وصیت از بهر پدر و مادر و جمله خویشان فریضه گردانید، پس چون آیات مواریث فرو آمد وصیت پدر و مادر و دیگر وارثان منسوخ گشت بگفت مصطفی ع و بیان وی، و ذلک‌

Қавлаи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами ҳайни нзлти ояи алмўорис : « أлои ани аллоҳи субҳонаи қади аътии кули зии ҳақи ҳуққа , أлои лои васӣаи лўорс »

قوله صلی اللَّه علیه و آله و سلّم حین نزلت آیة المواریث: «ألا ان اللَّه سبحانه قد اعطی کل ذی حق حقه، ألا لا وصیة لوارث»

Пас хешовандонеро ки вориси набуданди васият дар ҳақи эшон фариза бимонад бқўли баъзе уламо :у ҳўи ибни аббосу алҳсну алзҳоку қтодаҳу тоўс . Қоли алзҳок : « ман моту лами иўси лзии қробаҳи Фқди хатми амалаи бмъсиаҳ »у қавл дуруст онаст : ки фарзи васият ба куллӣ мансӯх шуд ҳечкасро воҷиб нест на хешовандонро ва на дигаронро , аммо мустаҳабаст агар васият кунад , фазилат бошад , ва агар накунад , фариза нест ва осӣ нашаваду ҳўи қавли алӣу ибни умру Оишау ъкрмаҳу муҷоҳиду Ассадии қоли ърўаҳи бен алзбир « дахли алӣ ъ алии раҷули иъўдаҳи Фқоли ании أриди أни аўсии Фқол , алии ани аллоҳи таъолии иқўл , إни тарки хироу анмои тдъи шиӣои исирои Фдъаҳи лъёлки ?фонаи афзал . «у қоли раҷули лъоишаҳ : анӣ аред ани аўсии қолат кам молик ? қоли салосаи олоФ . Қолат ва кам ъёлк ? қоли арбаъаи Фзкрти ?лаи мо зикри алӣ » ва рӯй ани ибни умри лами иўси Фқол аммо молии Фоллаҳи аълами мо канти аснъи фӣаи фии алҳёҳ ва аммо рёъии Фмои аҳби ани ишрки валадии фӣҳо аҳад »у қоли ърўаҳи бен собити ллрбиъи бен хисми аўси лии бмсҳФк , қоли Фнзри илои ибнау қолу أўлўои алأрҳоми бъзҳми أўлии ббъзи фии китоби аллоҳ .

پس خویشاوندانی را که وارث نبودند وصیت در حق ایشان فریضه بماند بقول بعضی علما: و هو ابن عباس و الحسن و الضحاک و قتاده و طاوس. قال الضحاک: «من مات و لم یوص لذی قرابة فقد ختم عمله بمعصیة» و قول درست آنست: که فرض وصیت به کلی منسوخ شد هیچکس را واجب نیست نه خویشاوندان را و نه دیگران را، اما مستحبّ است اگر وصیت کند، فضیلت باشد، و اگر نکند، فریضه نیست و عاصی نشود و هو قول علی و ابن عمر و عایشه و عکرمه و مجاهد و السدی قال عروة بن الزبیر «دخل علی ع علی رجل یعوده فقال انی أرید أن اوصی فقال، علی ان اللَّه تعالی یقول، إِنْ تَرَکَ خَیْراً و انما تدع شیئا یسیرا فدعه لعیالک فانه افضل. «و قال رجل لعایشة: انی ارید ان اوصی قالت کم مالک؟ قال ثلاثة آلاف. قالت و کم عیالک؟ قال اربعة فذکرت له ما ذکر علی» و روی انّ ابن عمر لم یوص فقال امّا مالی فاللّه اعلم ما کنت اصنع فیه فی الحیاة و اما ریاعی فما احب ان یشرک ولدی فیها احد» و قال عروة بن ثابت للربیع بن خیثم اوص لی بمصحفک، قال فنظر الی ابنه و قال وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی‌ بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللَّهِ.

Акнӯн агар касе васият кунад бар сиблати истиҳбобу талаби фазилати чунон бояд ки даравишонро кунад на тавонгаронро , ва бар сулси ниФзоид ки раб Алъоламин гуфт : болмърўФ маърӯф онаст ки васияти ҳамвор ва бо инсоф буд , ва иҷҳоф наёрад дар мироси ворис .

اکنون اگر کسی وصیت کند بر سبیل استحباب و طلب فضیلت چنان باید که درویشان را کند نه توانگران را، و بر ثلث نیفزاید که رب العالمین گفت: بِالْمَعْرُوفِ معروف آنست که وصیت هموار و با انصاف بود، و اجحاف نیارد در میراث وارث.

Ҳқои алӣ аламтқин эй кутубати алўсиаҳи ҳқо набишта омад васият бар шумо нбштнии баҳақу сазоу ростӣ , ки чунин сазад ва чунин бояд , алӣ аламтқин ин тақво тавҳидаст яъне прҳизкорон аз ширк бо худои ъзу ҷл .

حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ ای کتبت الوصیة حقا نبشته آمد وصیت بر شما نبشتنی بحق و سزا و راستی، که چنین سزد و چنین باید، عَلَی الْمُتَّقِینَ این تقوی توحید است یعنی پرهیزکاران از شرک با خدای عز و جل.

Фмни бадалаи алоиаҳ . . . эй бадали алоисоء ҳар ки васият бигардонад ва дар он тағйиру табдили орад аз авлиёу аўсёи бузаи мандии он тағйиру табдил бар эшонаст , ки тағйир кунанд на бар мўсӣ ,у аллоҳи шунаво ва доноаст , васият азкунанда май шунӯду табдил аз хилоф кунанда медонад .

فَمَنْ بَدَّلَهُ الآیة... ای بدّل الایصاء هر که وصیت بگرداند و در آن تغییر و تبدیل آرد از اولیا و اوصیا بزه‌مندی آن تغییر و تبدیل بر ایشانست، که تغییر کنند نه بر موصی، و اللَّه شنوا و دانا است، وصیت از کننده می‌شنود و تبدیل از خلاف کننده میداند.

Фмни хоФи ман мўси алоиаҳ . . . Бтшдиду тахфиф хондаанд , Ҳамзаи алӣу ёқӯбу абӯи бикр бтшдид хонанд , дигарон бтхФиФ хонанд ,у маънӣ ҳар ду яксонаст . Аўсӣу васии луғатон .

فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ الآیة... بتشدید و تخفیف خوانده‌اند، حمزه علی و یعقوب و ابو بکر بتشدید خوانند، دیگران بتخفیف خوانند، و معنی هر دو یکسانست. اوصی و وصّی لغتان.

Фмни хоФи ин хавфи бмънӣ илмаст эй Фмни илми ман мўси злмоу ъдўлои ан алҳақ ҳар кас ки бидонад ки он васияткунанда бедод кард дар васият , Фأслҳи бинҳми он гуҳи миёни асҳоби таркату арбоби саҳҳом сулҳ созад , ва он ҷавру зулм бо ҷои оради Флои إсми алайҳи барин бар ҷои орандаи буза мандӣ нест , ва он сулҳ ки ваии сохт аз табдили буза манд нест . Маънӣ дигар гуфтаанд ҳар кас ки бидонад ки он васияткунанда зулм хоҳад кард ,у қасди ҳайф ва ҷавр дорад бар вараса , ва ӯро нагузорад дар он ҳол ки васият мекунад , балки сулҳ созад миёни вайу миёни вараса ва ӯро бъдл ва инсоф фармоед Флои إсми алайҳи лонаи лӣси бмбдли бали ҳўи мутавассити муслеҳ

فَمَنْ خافَ این خوف بمعنی علم است ای فمن علم من موص ظلما و عدولا عن الحق هر کس که بداند که آن وصیت کننده بیداد کرد در وصیت، فَأَصْلَحَ بَیْنَهُمْ آن گه میان اصحاب ترکت و ارباب سهام صلح سازد، و آن جور و ظلم با جای آرد فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ برین بر جای آرنده بزه‌مندی نیست، و آن صلح که وی ساخت از تبدیل بزه‌مند نیست. معنی دیگر گفته‌اند هر کس که بداند که آن وصیت کننده ظلم خواهد کرد، و قصد حیف و جور دارد بر ورثه، و او را نگذارد در آن حال که وصیت میکند، بلکه صلح سازد میان وی و میان ورثه و او را بعدل و انصاف فرماید فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ لانه لیس بمبدّل بل هو متوسط مصلح‌

Рӯй омири бен саъди бен абии вқоси ани абӣаи қоли канти маъаи расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами фии ҳаҷаи ллўдоъ , Фмрзти мрзои ашрафати алии аламут . Фъоднии расӯли аллоҳи Фқлт ё расӯли аллоҳи ани лии молои ксироу лӣси ирснии алои ибнаи أи Фоўсии бслсии молӣ ? қоли лои қиллати Фбштри молӣ ?

روی عامر بن سعد بن ابی وقاص عن ابیه قال کنت مع رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فی حجة للوداع، فمرضت مرضا اشرفت علی الموت. فعادنی رسول اللَّه فقلت یا رسول اللَّه انّ لی مالا کثیرا و لیس یرثنی الّا ابنة أ فاوصی بثلثی مالی؟ قال لا قلت فبشطر مالی؟

Қоли лои қиллати бслси молӣ ? қоли нъм , алслс ,у алслси касӣр , анк ё саъди ани ттрки влдки ағнёءи хайри ман ани ттркҳми ъолаҳи иткФФўни аннос .

قال لا قلت بثلث مالی؟ قال نعم، الثلث، و الثلث کثیر، انک یا سعد ان تترک ولدک اغنیاء خیر من ان تترکهم عالة یتکففون الناس.

Ва рӯй абӯи эмомаи қоли қоли расӯли аллоҳи ман хоФи фии васиятаи алқии фии аллўӣ ,у аллўии воади фии ҷаҳаннам .

و روی ابو امامة قال قال رسول اللَّه من خاف فی وصیّته القی فی اللوی، و اللوی واد فی جهنم.

Ва ани абии ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ : « ани алрҷли лиъмли баъамали аҳли алхири сабъин санаи Фозои аўсии хоФи фии васиятаи Фихтми ?лаи фии шари амалаи Фидхли алнор ,у ани алрҷли лиъмли баъамали аҳли алшри сабъин санаи Фозои аўсии лами иҳФи фии васӣаи Фихтми ?лаи бихири амалаи Фидхли алҷнаҳ , сами қоли абӯи ҳрираҳи ақрؤои ани шӣтми тлки ҳудӯди аллоҳи илои қавлау ?лаи азоби маин .

و عن ابی هریرة قال قال رسول اللَّه: «انّ الرجل لیعمل بعمل اهل الخیر سبعین سنة فاذا اوصی خاف فی وصیته فیختم له فی شر عمله فیدخل النار، و ان الرجل لیعمل بعمل اهل الشر سبعین سنة فاذا اوصی لم یحف فی وصیة فیختم له بخیر عمله فیدخل الجنة، ثم قال ابو هریرة اقرؤا ان شئتم تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ الی قوله وَ لَهُ عَذابٌ مُهِینٌ.

Он гуҳ дар охир оят гуфт إни аллоҳи ғафури раҳим яъне ки агар ин васияткунанда он ҳайфу зулм бнодонӣ кард дар васият ки ҳайф дар он нашнохт ва зулм надонист пас аллоҳи омрзгорсту бахшоянда , ӯро биёмурзад ва бибахшоед .

آن گه در آخر آیت گفت إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ یعنی که اگر این وصیت کننده آن حیف و ظلم بنادانی کرد در وصیت که حیف در آن نشناخت و ظلم ندانست پس اللَّه آمرزگارست و بخشاینده، او را بیامرزد و ببخشاید.