Қавлаи таъолӣ : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои кутуби алайкуми алсёми алоиаҳ . . . Маънии сиём дар шариъат боз истоданаст аз таому шаробу шаҳват рондан бо ният , ва дар луғати араб аз ҳар чизи боз истоданаст , чунонк касе аз гуфтани боз истад гӯйанд соми ани алклому злки фии қавлаи таъолӣ إнӣ назуррат ллрҳмни сўмо ва касе ки аз некӣ ва бар боз истад гӯйанд соми ани алмърўФ ва чаҳор пой ки аз алафу ҳаракати боз истад гӯйанд сомити алдобаҳ .

قوله تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ الآیة... معنی صیام در شریعت باز ایستادنست از طعام و شراب و شهوت راندن با نیت، و در لغت عرب از هر چیز باز ایستادن است، چنانک کسی از گفتن باز ایستد گویند صام عن الکلام و ذلک فی قوله تعالی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً و کسی که از نیکی و برّ باز ایستد گویند صام عن المعروف و چهار پای که از علف و حرکت باز ایستد گویند صامت الدّابة.

Комаи кутуби алии аллазӣнаи ман қблкми суханӣ муҷмаласт , ду ваҷҳ эҳтимол кунад : яке онаст ки бар пешинёни ҳамин моҳи рамазон бақадру вақту ададу рӯзгор воҷиб карда буданд , аммо фарқ онаст ки андари шаръи эшон раво набӯдӣ андари шабҳои моҳи рӯзаи ҷузи як бори бовели шаби таом хӯрдану шаробу бози андарин шаръи муқаддаси раби Алъоламин тисир арзонӣ дошт ,у ҳамаи шаби шаробу таому таматтуъ мубоҳ кард . Азинҷо гуфт Мустафо ъ « фазли мо байни сёмноу сиёми аҳли алкитоби аклаҳи алсҳр » .

کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ سخنی مجمل است، دو وجه احتمال کند: یکی آنست که بر پیشینیان همین ماه رمضان بقدر و وقت و عدد و روزگار واجب کرده بودند، اما فرق آنست که اندر شرع ایشان روا نبودی اندر شبهای ماه روزه جز یک بار باول شب طعام خوردن و شراب و باز اندرین شرع مقدس رب العالمین تیسیر ارزانی داشت، و همه شب شراب و طعام و تمتّع مباح کرد. ازینجا گفت مصطفی ع‌ «فضل ما بین صیامنا و صیام اهل الکتاب اکلة السحر».

Ва дигари ваҷҳи онки асли рӯзау ҳудӯди кайфияти он воҷиб карда буданд аммо на буқати моҳи рамазон , ва на адади сӣ рӯз . Агар ваҷҳи аввал гўӣим онаст ки ҳасани басарӣу садӣ ва ҷамоатӣ гуфтанд ки бар тарсоёни пешинёни моҳи рамазон воҷиб карданд , ва будӣ ки рамазони бтобстони гарм будӣ ё бзмстони сард , эшон тағйир карданду бофасл рабиъ гардониданд ,у куффорати он тағйирро даҳ рӯз дар афзуданд ,у баъд аз он подшоҳи эшон даҳ рӯзи дигар дар афзуди оризиро ки расида буд ӯро , то ба панҷоҳ рӯз қарор гирифт . Шуъабӣ гуфт агар ҳамаи сол рӯза дорам ба рӯз шак надорам ки ин суннат тарсоёнаст , ки моҳи рамазон баришон воҷиб карданд ва эшон бовели моҳи як рӯз дар афзуданд ,у бохри як рӯз , яъне ки эҳтиёт мекунем то ҳеҷ рӯз фӯт нашавад , пас ҳар қарнӣ ки омаданд пеши равони худро мтобът карданд ,у бовели моҳи як рӯз меафзуданд ,у бохри як рӯз то ба панҷоҳ рӯз қарор гирифт инаст ки худоӣ гуфт : комаи кутуби алии аллазӣнаи ман қблкму Мустафо ъ азинҷо гуфта ки бар моҳи рамазон пешӣ макунед бурузаи доштани як рӯз ё ду рӯз , рӯза доред чун моҳ байнед ,у рӯзаи гшоӣид чун моҳ ба байнед , агар моҳ пӯшида бошад шаъбони сӣ рӯзи бшмриди пас рӯза гиред акнӯн бҳкми ин хабар нишоед рӯзи шаки рӯзаи доштан ба нияти рӯзаи моҳи рамазон , ки ин худ дуруст наёяд Аслан , ва ҳамчунин нишоед ба нияти фаризаи қазоёи назр ё куффорати рӯзаи доштани дарин рӯз , ки кроҳитаст , аммо агар ба нияти ттўъ рӯза дорад , агар пеш аз он раҷабу шаъбон рӯза доштааст , ё вайро одатӣ мустамар бӯда , бар вифқи он одат равост ва агар одатии набӯда ва дар аввали шаъбон рӯза надошта , пас албата раво нест ва маъсиятаст , лмо рӯй ани аммори бен ёсири рзи анаи қоли ман соми алиўми алзии ишки фӣаи Фқди ъсии абои алқосми слии аллоҳи алайҳу ?алау силам . »

و دیگر وجه آنک اصل روزه و حدود کیفیت آن واجب کرده بودند اما نه بوقت ماه رمضان، و نه عدد سی روز. اگر وجه اول گوئیم آنست که حسن بصری و سدی و جماعتی گفتند که بر ترسایان پیشینیان ماه رمضان واجب کردند، و بودی که رمضان بتابستان گرم بودی یا بزمستان سرد، ایشان تغییر کردند و بافصل ربیع گردانیدند، و کفّارت آن تغییر را ده روز در افزودند، و بعد از آن پادشاه ایشان ده روز دیگر در افزود عارضی را که رسیده بود او را، تا به پنجاه روز قرار گرفت. شعبی گفت اگر همه سال روزه دارم به روز شک ندارم که این سنت ترسایان است، که ماه رمضان بریشان واجب کردند و ایشان باول ماه یک روز در افزودند، و بآخر یک روز، یعنی که احتیاط میکنیم تا هیچ روز فوت نشود، پس هر قرنی که آمدند پیش روان خود را متابعت کردند، و باول ماه یک روز می‌افزودند، و بآخر یک روز تا به پنجاه روز قرار گرفت اینست که خدای گفت: کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ و مصطفی ع ازینجا گفته که بر ماه رمضان پیشی مکنید بروزه داشتن یک روز یا دو روز، روزه دارید چون ماه بینید، و روزه گشائید چون ماه به بینید، اگر ماه پوشیده باشد شعبان سی روز بشمرید پس روزه گیرید اکنون بحکم این خبر نشاید روز شک روزه داشتن به نیت روزه ماه رمضان، که این خود درست نیاید اصلا، و همچنین نشاید به نیت فریضه قضایا نذر یا کفارت روزه داشتن درین روز، که کراهیت است، اما اگر به نیت تطوّع روزه دارد، اگر پیش از آن رجب و شعبان روزه داشته است، یا وی را عادتی مستمر بوده، بر وفق آن عادت رواست و اگر عادتی نبوده و در اول شعبان روزه نداشته، پس البته روا نیست و معصیت است، لما روی عن عمار بن یاسر رض انه قال من صام الیوم الذی یشک فیه فقد عصی ابا القاسم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم.»

Аммо ваҷҳи дувум ки эҳтимол мекунад онаст ки асли рӯзаи доштану ҳудӯди он бшнохтн бар шумо нбштнд , чунонк бар пешинёни нбштнд , ва бар пешинёни рӯзаи рӯзи ошуроу айёми албизи воҷиб буд . Ва аввал касе ки рӯза дошт одам буд , қоли алии бен абии толиби алайҳи ассаломи лмои аҳбти одам ъ ман алҷнаҳи илои аларз , аҳрқтаҳи алшмси Фосўди ҷасада , Фотоаҳи Ҷабраили Фқол ё одами أи тҳби ани ибизи ҷсдк ? қоли нъми қоли Фсми ман алшҳри салосаи айёми салосаи ъушру арбаъаи ъушру хумсаи ъушр , Фсоми одами аввали явм , Фобизи сулси ҷасада ,у соми алиўми ассонии Фобизи слсои ҷасада ,у соми алиўми алсолси Фобизи ҷасадаи калла , Фсмити айёми албиз

امّا وجه دوم که احتمال میکند آنست که اصل روزه داشتن و حدود آن بشناختن بر شما نبشتند، چنانک بر پیشینیان نبشتند، و بر پیشینیان روزه روز عاشورا و ایام البیض واجب بود. و اول کسی که روزه داشت آدم بود، قال علی بن ابی طالب علیه السّلام لمّا اهبط آدم ع من الجنة الی الارض، احرقته الشمس فاسودّ جسده، فاتاه جبرئیل فقال یا آدم أ تحبّ ان یبیض جسدک؟ قال نعم قال فصم من الشهر ثلاثة ایام ثلاثة عشر و اربعة عشر و خمسة عشر، فصام آدم اول یوم، فابیض ثلث جسده، و صام الیوم الثانی فابیض ثلثا جسده، و صام الیوم الثالث فابیض جسده کله، فسمیّت ایام البیض

Ва Мустафо ъ чун дар Мадина шуд ҳамчунин рӯза дошт айёми албизу рӯзи ошуро то ҳФтдаҳи моҳ бар омад , он гуҳи рӯзаи моҳи рамазон воҷиб карданд бойени оят ки гуфт : кутуби алайкуми алсёми илои қавлаи أёмои маъдӯдот , ва ҳар чанд ки ин муҷмал буд ояти дигар муфассир кард гуфт : шаҳри рамазони алзии أнзли фӣаи алқуръони илои қавлаи Фмни шаҳди мнкми алшҳри Флисмаҳ онкӣ бифармуд . То ҷумлаи ин моҳ рӯза доранд онҷо ки гуфту лткмлўои алъдаҳу Мустафо ъ баён кард ва дар шарҳ биФзўд гуфт : сўмўои алрؤитаҳу أФтрўои алрؤитаҳи ?фони ғами алайкуми алҳилоли Фъдўои сулсин .

و مصطفی ع چون در مدینه شد همچنین روزه داشت ایام البیض و روز عاشورا تا هفتده ماه بر آمد، آن گه روزه ماه رمضان واجب کردند باین آیت که گفت: کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ الی قوله أَیَّاماً مَعْدُوداتٍ، و هر چند که این مجمل بود آیت دیگر مفسّر کرد گفت: شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ الی قوله فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ آنکه بفرمود. تا جمله این ماه روزه دارند آنجا که گفت وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ و مصطفی ع بیان کرد و در شرح بیفزود گفت: صوموا الرؤیته و أفطروا الرؤیته فان غم علیکم الهلال فعدوا ثلثین.

Маънӣ дигар гуфтаанд комаи кутуби алии аллазӣнаи ман қблкм мегуяд рӯза бар шумо чунон нбштнд ки бар ҷуҳудону тарсоён ва бар аҳли миллатҳо , ки шабҳои рӯза чун бхФтндид бар эшон таому шаробу мубоширати аҳли ҳаром будӣ . Мегуяд бар шумо ҳам чунон ҳаромаст баъд аз намоз хуфтану хоб ва ин дар абтдоءи ислом буд , пас мансӯх шуд бони оят ки أҳли лаками лайлаи алсём . . . Алоиаҳ .

معنی دیگر گفته‌اند کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ میگوید روزه بر شما چنان نبشتند که بر جهودان و ترسایان و بر اهل ملتها، که شبهای روزه چون بخفتندید بر ایشان طعام و شراب و مباشرت اهل حرام بودی. میگوید بر شما هم چنان حرام است بعد از نماز خفتن و خواب و این در ابتداء اسلام بود، پس منسوخ شد بآن آیت که أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیامِ... الآیة.

Он гуҳ гуфт : лълкми ттқўн рӯза бидон фармуд то ба парҳезед аз таому шаробу мубошират дар ҳоли рӯзаи доштан , ва ин танбеҳӣ азимаст халқро ки чун рӯзаи дорро бҳкми рӯза аз малики мубоҳу шаҳват рондани ҳалол мебоз доранд аз малики дигарон ва ҳаромҳо аввалитар ки боз истанд , ва аз шаҳват рондани бони маънӣ боз доштанд то масолики шайтон дар ботини рӯзаи дор баста шавад ,у роҳи буи фурӯ гирад то васваса накунад ,у илайҳи алошораҳ

آن گه گفت: لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ روزه بدان فرمود تا به پرهیزید از طعام و شراب و مباشرت در حال روزه داشتن، و این تنبیهی عظیم است خلق را که چون روزه دار را بحکم روزه از ملک مباح و شهوت راندن حلال می‌باز دارند از ملک دیگران و حرامها اولی‌تر که باز ایستند، و از شهوت راندن بآن معنی باز داشتند تا مسالک شیطان در باطن روزه دار بسته شود، و راه بوی فرو گیرد تا وسوسه نکند، و الیه الاشارة

Бқўл алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ани алшитони лиҷрии ман ибни одами муҷрии алдми Фзиқўои маҷорӣаи болҷўъ »

بقول النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم «ان الشیطان لیجری من ابن آدم مجری الدم فضیقوا مجاریه بالجوع»

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « алсўми ҷина »

و قال صلی اللَّه علیه و آله و سلّم «الصّوم جنّة»

أёмои маъдӯдот эй кутуби алайкуми алсёми фии أёми маъдӯдоти рӯза бар шумо нбштнди рӯзӣ чанд шимурда , сӣ рӯз ё бист ва на рӯз , ва ин маъдӯдот сиғтӣаст тақлилро , араби чизе ки дар зикри андаки фаро намоянд гӯйанд маъдӯда , ва дар қуръони дроҳми маъдӯдау أёмои маъдӯда бар ин тариқаст . Арбоб маъонӣ гӯйанд : أёмои маъдӯдот тахфифӣаст ки фарои пай таклиф дошт , чун бандагонро бар рӯза таклиф кард ва ин бори ҳукм баришон ниҳод , аёмо маъдӯдот бигуфт то бар бандаи он таклиф гарон наёяд ,у назираи қавлаи таъолӣу ҷоҳдўои фии аллоҳи ҳақи ҷиҳодаи сами қоли баъда : ва мо ҷаъли алайкуми фии аддӣни ман ҳараҷ .

أَیَّاماً مَعْدُوداتٍ ای کتب علیکم الصیام فی أَیَّامٍ مَعْدُوداتٍ روزه بر شما نبشتند روزی چند شمرده، سی روز یا بیست و نه روز، و این معدودات صیغتی است تقلیل را، عرب چیزی که در ذکر اندک فرا نمایند گویند معدوده، و در قرآن دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ و أَیَّاماً مَعْدُودَةً بر این طریق است. ارباب معانی گویند: أَیَّاماً مَعْدُوداتٍ تخفیفی است که فرا پی تکلیف داشت، چون بندگان را بر روزه تکلیف کرد و این بار حکم بریشان نهاد، ایاما معدودات بگفت تا بر بنده آن تکلیف گران نیاید، و نظیره قوله تعالی وَ جاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ ثم قال بعده: وَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ.

Фмни кони мнкми мризо ҳар ки аз шумо бемор буду тоқат рӯза надорад ё дар сафарӣ бошад ва рӯза бигушоед дар он сафар бар вайаст киҳоам шумори он дар рӯзгории дигари рӯза боз дорад , агар пайваста хоҳад ва агар гусаста ҳар ду равост . Вуҷӯҳу назоири мараз дар қуръон чаҳораст : яке бмънии шак чунонк дар аввали сӯра албқраҳ гуфт фии қлўбҳми мараз эй шак ва дар сӯраи алтўбаҳу أмои аллазӣнаи фии қлўбҳми мараз эй шак , ва дар сӯраи Муҳамади слии аллоҳи алайҳу ?алау силами раъйати аллазӣнаи фии қлўбҳми мараз эй шак . Ваҷҳи дувуми марази бмънӣ фуҷураст чунонк дар сӯраи алоҳзоби бадв ҷойгаҳ гуфт : Фитмъи алзии фии қалбаи марази лӣни лами интаҳи алмноФқўну аллазӣнаи фии қлўбҳми мараз эй фуҷури ваҷҳи сими марази бмънӣ ҷароҳатаст чунонк дар сӯраи алнсоء ва дар сӯра алмоӣдаҳ гуфт :у إни кантами маразӣ эй ҷарҳӣ , ваҷҳи чаҳоруми мараз беморӣаст бъинаҳ , чунонк , дарин оят гуфт Фмни кони мнкми мризо ва дар он ояти дигар ва ман кони мризо эй ман ҷамеъи алоўҷоъ , дар сӯраи алнўр ва дар сӯра алФтҳ гуфту лои алии алмризи ҳараҷ ва дар сӯраи алтўбаҳи лӣси алии алзъФоءу лои алии алмрзӣ яъне ман кони фии шайъи ءи ман мараз .

فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً هر که از شما بیمار بود و طاقت روزه ندارد یا در سفری باشد و روزه بگشاید در آن سفر بر وی است که هام شمار آن در روزگاری دیگر روزه باز دارد، اگر پیوسته خواهد و اگر گسسته هر دو رواست. وجوه و نظایر مرض در قرآن چهار است: یکی بمعنی شک چنانک در اول سورة البقرة گفت فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ای شک و در سورة التوبة وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ای شک، و در سورة محمد صلّی اللَّه علیه و آله و سلم رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ای شکّ. وجه دوم مرض بمعنی فجور است چنانک در سورة الاحزاب بدو جایگه گفت: فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ای فجور وجه سیم مرض بمعنی جراحت است چنانک در سورة النساء و در سورة المائدة گفت: وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضی‌ ای جرحی، وجه چهارم مرض بیماری است بعینه، چنانک، درین آیت گفت فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً و در آن آیت دیگر وَ مَنْ کانَ مَرِیضاً ای من جمیع الاوجاع، در سورة النور و در سورة الفتح گفت وَ لا عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ و در سورة التوبة لَیْسَ عَلَی الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَی الْمَرْضی‌ یعنی من کان فی شی‌ء من مرض.

Ва алии аллазӣнаи итиқўнаҳи фидяи қроءаҳи маданӣу ибни зкўон аз шомӣ музофаст фидяи таому қроءаҳи Њишом аз шомӣу нофеъ бо ҷамъи масокини боқии фидяи таом мискин мегуяд ва эшон ки рӯза тавонанд ки доранд ва хоҳанд ки надоранд ҳар рӯзи дарвеширо фидя диҳанд аз таоми боз хариданро , ва ин дар абтдоءи ислом буд ки ҳар каси дарин мухайяр буд , агар хостӣ рӯза доштӣ , ва агар на бикшодӣ ва ҳар рӯзро мадӣ бдрўишӣ додӣ .

وَ عَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَةٌ قراءة مدنی و ابن ذکوان از شامی مضاف است فدیة طعام و قراءة هشام از شامی و نافع با جمع مساکین باقی فِدْیَةٌ طَعامُ مِسْکِینٍ میگوید و ایشان که روزه توانند که دارند و خواهند که ندارند هر روز درویشی را فدیه دهند از طعام باز خریدن را، و این در ابتداء اسلام بود که هر کس درین مخیر بود، اگر خواستی روزه داشتی، و اگر نه بگشادی و هر روز را مدّی بدرویشی دادی.

Он гуҳ гуфт : Фмни ттўъи хиро агар касе бтўъи хеши барин мад биафзояд некӯасту писандида , ва агар рӯза дорад худ беҳтар ва некӯтар , ва ин ҳукми пеш аз он буд ки оят мансӯх шуд , пас чун Фмни шаҳди мнкми алшҳри Флисмаҳ фурӯ омад ин ҳукми мансӯхи гашт , ва тхиир бархест , ва бар эшон ки рӯза тавонанд ва муқӣм бошанд воҷиби гашт ,у собит ,у мусофирроу беморро рухсат ифтор бимонад ,у пери нотавон бетоқатро ифтору фидяи ин як қавласт . Ва қавли дигару алии аллазӣнаи итиқўнаҳи фидя .

آن گه گفت: فَمَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً اگر کسی بطوع خویش برین مدّ بیفزاید نیکوست و پسندیده، و اگر روزه دارد خود بهتر و نیکوتر، و این حکم پیش از آن بود که آیت منسوخ شد، پس چون فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ فرو آمد این حکم منسوخ گشت، و تخییر برخاست، و بر ایشان که روزه توانند و مقیم باشند واجب گشت، و ثابت، و مسافر را و بیمار را رخصت افطار بماند، و پیر ناتوان بی طاقت را افطار و فدیه این یک قول است. و قول دیگر وَ عَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَةٌ.

Хосса пиронро омад , мардону занонро ки тоқат рӯза медоштанд ба такаллуфу дшхўорӣ , аллоҳи таъолии эшонро рухсат дод боФтор ва фидя фармуд , он гуҳ мансӯх шуд ин ҳукми бадви сухан : яке ин клмт киу أни тсўмўои хайри лакам ,у дигари Фмни шаҳди мнкми алшҳри Флисмаҳ ,у сдигр қавл онаст ки ин ояти ҷумла муҳкамаст ,у ҳичиз аз он мансӯх на бар тақдиру алии аллазӣнаи конўои итиқўнаҳи фии ҳоли шбобҳму қўтҳми сами ъҷзўои ани алсўми фидяи таом мискин мегуяд бар эшон ки рӯза метавонистанд дошт ва медоштанд пас оҷиз шуданду қӯти шани соқити гашт фидяаст аз таом додани бдрўишӣ , пас агар барин биафзояд ва беш аз як дарвеш таом диҳад , ё беш аз як мади он бааст , ва агар ҷамъ кунад миёни рӯзау фидяи он беҳтар ва некӯтар , ва агар яке кунад пас рӯзаи аввалитар .

خاصه پیرانرا آمد، مردان و زنان را که طاقت روزه میداشتند به تکلف و دشخواری، اللَّه تعالی ایشان را رخصت داد بافطار و فدیه فرمود، آن گه منسوخ شد این حکم بدو سخن: یکی این کلمت که وَ أَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ، و دیگر فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ، و سدیگر قول آنست که این آیت جمله محکم است، و هیچیز از آن منسوخ نه بر تقدیر و علی الذین کانوا یطیقونه فی حال شبابهم و قوتهم ثم عجزوا عن الصوم فدیة طعام مسکین میگوید بر ایشان که روزه می‌توانستند داشت و میداشتند پس عاجز شدند و قوت‌شان ساقط گشت فدیه است از طعام دادن بدرویشی، پس اگر برین بیفزاید و بیش از یک درویش طعام دهد، یا بیش از یک مدّ آن به است، و اگر جمع کند میان روزه و فدیه آن بهتر و نیکوتر، و اگر یکی کند پس روزه اولی‌تر.

إни кантами тълмўн агар майдонед ва медарёбед .

إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ اگر میدانید و می‌دریابید.

фасл

فصل

Бдонки рӯзаи ркнист аз арқони мусулмонӣ ,у сабабӣ зоҳираст андари тақдиси табиат . Ва андари шароеъи анбёءи алайҳими ассаломи рӯза машрӯъ будаст аз аҳди одам то рӯзгори Мустафо . Ва бмқтзии хабар : рӯзаи чаҳор як имонаст , ки Мустафо ъ гуфт : алсўми нисфи алсбру алсбри нисфи алоямон ва дар рӯзаи панҷ чиз фаризааст ва панҷ чизи суннат :

بدانک روزه رکنیست از ارکان مسلمانی، و سببی ظاهر است اندر تقدیس طبیعت. و اندر شرایع انبیاء علیهم السلام روزه مشروع بودست از عهد آدم تا روزگار مصطفی. و بمقتضی خبر: روزه چهار یک ایمانست، که مصطفی ع گفت‌: الصوم نصف الصبر و الصبر نصف الایمان‌ و در روزه پنج چیز فریضه است و پنج چیز سنت:

Аммо фариза аввал онаст ки моҳи рамазон талаб кунад то бидонад ки бар бист ва на рӯзаст ё бар сӣ рӯз , ва бар қавли як адл эътимод кунад . Аммо бохри рамазон кам аз ду адл нишоед ки гувоҳӣ диҳанд , ва агар бшҳрии дигари моҳи нав дида бошанд ки бшоздаҳи фарсанг давртар бошад рӯзаи барин қавм воҷиб наёяд . Дар осори биоранд ки криби мавлои ибн аббос гуфт киам алФсли бинти алҳорси марои бшғлӣ бшом фиристод пеши Муъовия , гуфто :у шаби одинаи моҳи нави рамазони диданд ,у мардум дар рӯза шуданд , ва ман рӯзаи доштам , чун ба Мадинаи бози омадами ибни аббос аз ман пурсед ки моҳи нав кӣ дидӣ , гуфтам шаби одина , ибн аббос гуфт мо андари Мадинаи шаби шанбе дидем гуфтам Муъовияу аҳли шом ки моҳи нави диданди шуморо кифоят набошад ? ва бидон кор нахоҳед кард ? гуфт на , ки Мустафои алайҳи ассаломи моро чунин фармӯдаи он гуҳи крибро фармуд то рӯза дораду ақтдоءи боҳилл Мадина кунад . Ин як ваҷҳаст . Аз асҳоби шофиӣ . Ва ваҷҳ дигар онаст ки чун бики буқъаи моҳи нави диданди ҳукми он баҳама олам равонасту ҳамаи биқоъ дар он яксонаст ,у ваҷҳи аввали дуруст тарасту эътимод бар онаст , чунон ки баён кардем .

اما فریضه اول آنست که ماه رمضان طلب کند تا بداند که بر بیست و نه روزست یا بر سی روز، و بر قول یک عدل اعتماد کند. اما بآخر رمضان کم از دو عدل نشاید که گواهی دهند، و اگر بشهری دیگر ماه نو دیده باشند که بشازده فرسنگ دورتر باشد روزه برین قوم واجب نیاید. در آثار بیارند که کریب مولی ابن عباس گفت که ام الفصل بنت الحارث مرا بشغلی بشام فرستاد پیش معاویة، گفتا: و شب آدینه ماه نو رمضان دیدند، و مردم در روزه شدند، و من روزه داشتم، چون به مدینه باز آمدم ابن عباس از من پرسید که ماه نو کی دیدی، گفتم شب آدینه، ابن عباس گفت ما اندر مدینه شب شنبه دیدیم گفتم معاویه و اهل شام که ماه نو دیدند شما را کفایت نباشد؟ و بدان کار نخواهید کرد؟ گفت نه، که مصطفی علیه السلام ما را چنین فرموده آن گه کریب را فرمود تا روزه دارد و اقتداء باهل مدینه کند. این یک وجه است. از اصحاب شافعی. و وجه دیگر آنست که چون بیک بقعه ماه نو دیدند حکم آن بهمه عالم روانست و همه بقاع در آن یکسانست، و وجه اول درست تر است و اعتماد بر آنست، چنان که بیان کردیم.

Фариза дувум онаст ки ҳар шаб ният кунад , чунонк бадали бияндешад ва бзбон бигӯед асўми ғдои савми рамазони фаризаи ллаҳи таъолӣ ва агар як шаби ният фаромӯш кунад бмзҳби шофиии рӯзаи вай дуруст набошад ,у қазо бояд кард . Мустафо ъ гуфт : « ман лами инўи алсўми ман аллил қабл алФҷри Флои савми ?ла »

فریضه دوم آنست که هر شب نیت کند، چنانک بدل بیندیشد و بزبان بگوید اصوم غدا صوم رمضان فریضة للَّه تعالی و اگر یک شب نیت فراموش کند بمذهب شافعی روزه وی درست نباشد، و قضا باید کرد. مصطفی ع گفت: «من لم ینو الصوم من اللیل قبل الفجر فلا صوم له»

Ин ҳукми рӯза фарзаст аммо рӯзаи нофила раво бошад , ки буруз ният кунад то буқати завол .

این حکم روزه فرض است اما روزه نافله روا باشد، که بروز نیت کند تا بوقت زوال.

Фариза сеюм онаст ки ҳичизи бқсд бботн нарасонад ва ботин онаст , ки қароргоҳ чизе бошад , чун димоғу шикаму меъдау масона , ва агар на бқсд бошад чун магас ки дар ҳалқи пурд , ё ғубори роҳ ё оби мзмзаҳ ки бо коми ҷаҳд , ё ҳиҷомат кунад ё серума дар чашм кашад ,у майл дар гӯши бараду пунба дар аҳлил кунад ва ин ҳеҷ чизи рӯза ботил накунаду рӯза ботил нашавад .

فریضه سوم آنست که هیچیز بقصد بباطن نرساند و باطن آنست، که قرارگاه چیزی باشد، چون دماغ و شکم و معده و مثانه، و اگر نه بقصد باشد چون مگس که در حلق پرد، یا غبار راه یا آب مضمضه که با کام جهد، یا حجامت کند یا سرمه در چشم کشد، و میل در گوش برد و پنبه در احلیل کند و این هیچ چیز روزه باطل نکند و روزه باطل نشود.

Фаризаи чаҳорум онаст ки мубошират аҳл накунад , чандон ки ғусл воҷиб кунад , ва агар баҳол нисён уфтад рӯза ботил нашавад , Мустафо ъ гуфт : « рафъи ани умматии алхтоءу алнсён ва мо асткрҳўои алайҳ »

فریضه چهارم آن است که مباشرت اهل نکند، چندان که غسل واجب کند، و اگر بحال نسیان افتد روزه باطل نشود، مصطفی ع گفت: «رفع عن امّتی الخطاء و النسیان و ما استکرهوا علیه»

Ва агар бшб мубошират кунаду ғусли баъд аз субҳ кунад , раво бошад . Ва албата бҳичи тариқи қасд он накунад ки оби пушти вай ҷудо шавад , ки инзол чун бқсд буд баҳри сифат ки бошад рӯза ботил кунад .

و اگر بشب مباشرت کند و غسل بعد از صبح کند، روا باشد. و البتّه بهیچ طریق قصد آن نکند که آب پشت وی جدا شود، که انزال چون بقصد بود بهر صفت که باشد روزه باطل کند.

Фариза панҷум онаст ки бқсду ихтиёр қӣ накунад , ва агар бе ихтиёри қии буи дар уфтад , рӯза ботил нашавад . Ва хиўи мунъақид ки аз ҳалқ берун ояд бсбби зукоми рӯза ботил накунад , аммо чун бар даҳан ояд он гуҳи фурӯ бар рӯза ботил кунад .

فریضه پنجم آنست که بقصد و اختیار قی نکند، و اگر بی اختیار قی بوی در افتد، روزه باطل نشود. و خیو منعقد که از حلق بیرون آید بسبب زکام روزه باطل نکند، اما چون بر دهن آید آن گه فرو بر روزه باطل کند.

Аммо суннатҳои рӯза : таъхир сҳўраст ,у таъҷили Фтўр ,у рӯзаи кушодани бхрмо ё об ,у сўоки дасти бдоштни баъд аз завол , ва дар ҷумлаи хайрҳо кардан чун садақа додану қуръони хондан , ва дар масҷиди мӯътакиф бӯдан ,у қиёми рамазони бпои доштан . Мустафо ъ гуфт : « ман соми рамазону қомаҳи аимоноу аҳтсобои ғФри ?лаи мо тақаддуми ман занба »

اما سنتهای روزه: تأخیر سحور است، و تعجیل فطور، و روزه گشادن بخرما یا آب، و سواک دست بداشتن بعد از زوال، و در جمله خیرها کردن چون صدقه دادن و قرآن خواندن، و در مسجد معتکف بودن، و قیام رمضان بپای داشتن. مصطفی ع گفت: «من صام رمضان و قامه ایمانا و احتسابا غفر له ما تقدّم من ذنبه»

Гуфт ҳар ки моҳи рамазон рӯза дораду андари шаби ваии қиёми орад чунонк рӯза фариза донаду қиёми суннат , худои ъзу ҷли гуноҳи гузашта вай биёмурзад , ва ин қиёми рамазони намоз троўиҳаст : расӯли худои андари моҳи рамазони троўиҳи гузорад , як шаб , саҳоба мувофиқат карданд ,у шаби дигари мардуми Мадина рағбат намуданд , чунонк масҷиди пари гашт ,у расӯли слии аллоҳи алайҳу ?алау силами намози троўиҳи гузорад , шаби сими ҷамъи мардум бисёр шуд , чунонк масҷиду кӯй анбӯҳӣ гирифт . Ва расӯл берун наомад бгзордни троўиҳ , ва гуфт ҳамеи тарсам ки ин намоз фариза гардад ,у кор бар уммати ман дшхўор шавад , ҳар касе танҳо бгзорд , ва ин суннат манаст . Аллоҳи таъолии рӯза фариза кард ва ман қиёми суннати ниҳодам . Ва андари рӯзгори абӯи бикр ки аҳди содиқону мухлисон буд , танҳо ҳаме гузорданад , чун бъҳд умр расед битарсед ки андарин суннат тақсир кунанд , гуфт ин суннати ошкорои орем ва бҷмъ гузорем то зиёдати рағбат муъминон бошад ,у ғайзи мунофиқон , саҳобаро ҷамъ карду намози троўиҳ бҷмоът гузорданад , бист ракаат ба панҷ эмом , ҳар имомии ду салом ҳаме гузорданад ,у бештарини шаб дар намоз будандед , ки андари миёни трўиҳоти дуо ва муноҷот овараданд ,у бойени сабаби масоҷид равшан доштандед , пас брўзгори дигари хулафо бар он суннат бирафтанд . Шабии амири алмؤмнини алӣ ъ андари Кӯфаи ҳамеи гашт дар моҳи рамазони масҷидҳо равшан ҳаме дид гуфт худои ъзу ҷли хобгоҳи умр равшан кунод чунонк масҷидҳо равшан кард .

گفت هر که ماه رمضان روزه دارد و اندر شب وی قیام آرد چنانک روزه فریضه داند و قیام سنّت، خدای عز و جل گناه گذشته وی بیامرزد، و این قیام رمضان نماز تراویح است: رسول خدا اندر ماه رمضان تراویح گزارد، یک شب، صحابه موافقت کردند، و شب دیگر مردم مدینه رغبت نمودند، چنانک مسجد پر گشت، و رسول صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم نماز تراویح گزارد، شب سیم جمع مردم بسیار شد، چنانک مسجد و کوی انبوهی گرفت. و رسول بیرون نیامد بگزاردن تراویح، و گفت همی ترسم که این نماز فریضه گردد، و کار بر امّت من دشخوار شود، هر کسی تنها بگزارد، و این سنّت من است. اللَّه تعالی روزه فریضه کرد و من قیام سنّت نهادم. و اندر روزگار ابو بکر که عهد صادقان و مخلصان بود، تنها همی گزاردند، چون بعهد عمر رسید بترسید که اندرین سنت تقصیر کنند، گفت این سنت آشکارا آریم و بجمع گزاریم تا زیادت رغبت مؤمنان باشد، و غیظ منافقان، صحابه را جمع کرد و نماز تراویح بجماعت گزاردند، بیست رکعت به پنج امام، هر امامی دو سلام همی گزاردند، و بیشترین شب در نماز بودندید، که اندر میان ترویحات دعا و مناجات آوردند، و باین سبب مساجد روشن داشتندید، پس بروزگار دیگر خلفا بر آن سنت برفتند. شبی امیر المؤمنین علی ع اندر کوفه همی گشت در ماه رمضان مسجدها روشن همی دید گفت خدای عز و جل خوابگاه عمر روشن کناد چنانک مسجدها روشن کرد.

Ва дар фазилати моҳи рамазони алии алҷмлаҳ дар хабар меояд ки Мустафо ъ дар охири моҳи шаъбон хутба кард , ва гуфт : ё аиҳо анноси қади азлкми шаҳри азим , шаҳри аввалаи раҳмау аўстаҳи мғФраҳу охираи ътқи ман алнор , шаҳри фӣаи лайлаи хайри ман алифи шаҳр , ман тақарруби илои аллоҳи таъолии фӣаи бхслаҳи ман хисоли алхири кони кмни адии фаризаи Фимои сўоаҳ ( ва ман адии фӣаи фаризаи кони кмни адии сабъин фаризаи Фимои сўоаҳ ,у ҳўи шаҳри алсбр ,у алсбри савобаи алҷнаҳ ,у ҳўи шаҳри алмсоўоаҳ ,у шаҳри издоди фӣаи ризқи алмؤмн , ман Фитри соӣмои кони мғФраҳи лзнўбаҳ ,у кони ?лаи аҷраи ман ғайри ани инқси ман аҷраи шиӣо . » қлно ё расӯли аллоҳи лӣси клнои иҷди мо иФтр ба алсоӣм , қоли расӯли аллоҳ « иътии аллоҳи ҳозои алсўоб , ман Фитри соӣмои алии мзқаҳи лбн ӯ тмраҳ ӯ шурбаи моء , ва ман ашбъи соӣмои саққоаи аллоҳи ман ҳавзии шурбаи лои измأ ҳатто идхли алҷнаҳ ва ман хФФи ани мамлукаи фӣа , ғФри аллоҳи ?лау аътқаҳи ман алнор , Фостксрўои фӣаи ман арбъи хисол : хислатин трзўни бҳмои рбкм , ва хислатин лои ғании бкми ънҳмо , Фомои алхслтони аллтони трзўни бҳмои рбкм : Фшҳодаҳи ани лои илоҳи алои аллоҳ ,у алостғФор . Ва аммо аллтони лои ғании бкми ънҳмо , Фтсأлўни аллоҳи алҷнаҳу ттъўзўн ба ман алнор . »

و در فضیلت ماه رمضان علی الجملة در خبر می‌آید که مصطفی ع در آخر ماه شعبان خطبه کرد، و گفت: یا ایها الناس قد اظلّکم شهر عظیم، شهر اوّله رحمة و اوسطه مغفرة و آخره عتق من النّار، شهر فیه لیلة خیر من الف شهر، من تقرّب الی اللَّه تعالی فیه بخصلة من خصال الخیر کان کمن ادّی فریضة فیما سواه (و من ادّی فیه فریضة کان کمن ادی سبعین فریضة فیما سواه، و هو شهر الصبر، و الصبر ثوابه الجنّة، و هو شهر المساواة، و شهر یزداد فیه رزق المؤمن، من فطر صائما کان مغفرة لذنوبه، و کان له اجره من غیر ان ینقص من اجره شیئا.» قلنا یا رسول اللَّه لیس کلّنا یجد ما یفطر به الصائم، قال رسول اللَّه «یعطی اللَّه هذا الثواب، من فطر صائما علی مذقة لبن او تمرة او شربة ماء، و من اشبع صائما سقاه اللَّه من حوضی شربة لا یظمأ حتی یدخل الجنة و من خفّف عن مملوکه فیه، غفر اللَّه له و اعتقه من النار، فاستکثروا فیه من اربع خصال: خصلتین ترضون بهما ربکم، و خصلتین لا غنی بکم عنهما، فامّا الخصلتان اللتان ترضون بهما ربکم: فشهادة ان لا اله الا اللَّه، و الاستغفار. و امّا اللّتان لا غنی بکم عنهما، فتسألون اللَّه الجنة و تتعوّذون به من النار.»

Шаҳри рамазон . . . Алоиаҳ . . . Бнсбу рафъ ҳар ду хондаанд . Насбаст бар он маънӣ ки сўмўои шаҳри рамазон . Ва рафъаст , бар он маънӣ ки миқоти сёмкми шаҳри рамазони он гуҳи рамазонро ба бузургтар чизи ойин ниҳод гуфт : он моҳ ки қуръон дар он фурӯ фиристоданд . ӣнҷои ду қавласт : яке онки қуръон дар моҳи рамазони шаби ҳафдаҳум ки бомдоди он ҷанги бадар буд , аз ҳазрати худои босмони дунё фурӯ фиристоданд , ва дар хазона ниҳоданд дар байти алъзаҳ , он гуҳ ба бист ва се соли наҷми наҷм , сӯраи сӯрау ояти оят , чунонк лоиқи ҳол буд , ва дар хӯрд вақти базмин миФрстоднд ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт إнои أнзлноаҳи фии лайлаи алқдр , إнои أнзлноаҳи фии лайла муборака гуфтаанд ки ин шаби мубораки шаб қадараст , шаби бисту ҳафтум .

شَهْرُ رَمَضانَ... الآیة... بنصب و رفع هر دو خوانده‌اند. نصب است بر آن معنی که صوموا شهر رمضان. و رفع است، بر آن معنی که میقات صیامکم شهر رمضان آن گه رمضان را به بزرگ تر چیز آئین نهاد گفت: آن ماه که قرآن در آن فرو فرستادند. اینجا دو قول است: یکی آنک قرآن در ماه رمضان شب هفدهم که بامداد آن جنگ بدر بود، از حضرت خدای بآسمان دنیا فرو فرستادند، و در خزانه نهادند در بیت العزة، آن گه به بیست و سه سال نجم نجم، سورة سورة و آیت آیت، چنانک لایق حال بود، و در خورد وقت بزمین میفرستادند همانست که جای دیگر گفت إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ، إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةٍ مُبارَکَةٍ گفته‌اند که این شب مبارک شب قدر است، شب بیست و هفتم.

Ва рӯй ани вослаҳи бен алосқъи ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами қол : « анзлти суҳуфи иброҳӣми аввали лайлаи ман рамазон ,у анзлти алтўриаҳи лсти мзини ман рамазон ,у анзли алонҷили лслси ъушраи хулати ман рамазон ,у анзли алзбўри лсмонии ъушраи хулати ман рамазон ,у анзли алқуръони лорбъ ва ъушрин хулати ман рамазон » .

و روی عن واثلة بن الاسقع ان النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم قال: «انزلت صحف ابراهیم اول لیلة من رمضان، و انزلت التوریة لست مضین من رمضان، و انزل الانجیل لثلث عشرة خلت من رمضان، و انزل الزبور لثمانی عشرة خلت من رمضان، و انزل القرآن لاربع و عشرین خلت من رمضان».

Қавл дигар онаст ки анзли фӣаи алқуръон эй анзли алқуръони бФрзаҳ ва фазла мегуяд моҳ рамазон онаст ки қуръон фиристоданд бФзли он ,у фаризаи гардонӣдани он бар мусулмонон .

قول دیگر آنست که انزل فیه القرآن ای انزل القرآن بفرضه و فضله میگوید ماه رمضان آنست که قرآن فرستادند بفضل آن، و فریضه گردانیدن آن بر مسلمانان.

Ва қоли Довӯди бен абии ҳинд : қиллати ллшъбии шаҳри рамазони алзии анзли фӣаи алқуръон аммо кони инзли алайҳи фии соири алснаҳ ? қоли балӣу локини Ҷабраили кони иъорзи мҳмдои слии аллоҳи алайҳу ?алау силами фии рамазон мо назул аллоҳи Фиҳкми аллоҳи мо ишоء ,у исбти мо ишоء ,у инсии мо ишоء .

و قال داود بن ابی هند: قلت للشعبی شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن امّا کان ینزل علیه فی سائر السنة؟ قال بلی و لکن جبرئیل کان یعارض محمدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فی رمضان ما نزل اللَّه فیحکم اللَّه ما یشاء، و یثبت ما یشاء، و ینسی ما یشاء.

Ва иштиқоқи қуръон аз қрءасту маънии қрء бо ҳам оварданаст чизеи мутафарриқро , яъне ки қуръони суру оёту калимот бо ҳам орад , ва ҷамъ кунад , ин худ аз рӯй зоҳираст аммо аз рӯй ҳақиқат қуръон бидон хонданд ки ҳар чаҳ мардумро бидон ҳоҷатаст аз кори ин ҷаҳонӣ ва он ҷаҳонӣ ,у тартиби маошу маъоди эшон , ҷамъ кунад ва эшонро бони роҳи намояд .

و اشتقاق قرآن از قرء است و معنی قرء با هم آوردن است چیزی متفرق را، یعنی که قرآن سور و آیات و کلمات با هم آرد، و جمع کند، این خود از روی ظاهر است اما از روی حقیقت قرآن بدان خواندند که هر چه مردم را بدان حاجت است از کار این جهانی و آن جهانی، و ترتیب معاش و معاد ایشان، جمع کند و ایشان را بآن راه نماید.

Инаст ки гуфт : ҳудои ллнос эй ҳодёи ллнос ,у байноти ман алҳдӣ эйу оёти возеҳоти ман алҳлол ваулҳарому алҳдўду алоҳком , ин қуръони сабаби ошноӣ ва равшаноӣаст ,у сабаби роҳи бурдан ва роҳ ёфтан . Аллоҳи бҳқиқти роҳнамои мؤмнонст ,у қуръони сабаб роҳ ёфтан эшонаст , ки дар он баёни ҳалол ва ҳаромаст ,у шарҳи ҳудӯд ва аҳкомаст ,у ҷудо кардани миёни ҳақу ботил . Ва фоидаи такрори лафзи ҳудо бар мазоқи аҳл таҳқиқ онаст ки гуфтаанд ҳудо бар ду зарбаст : яке ҳидояти оми бавоситаи роҳ , чунонк гуфт адъи إлии сиблати рбки дигари ҳидояти хос бевосита , ки дар миён ояд чунонк гуфт ъзи ҷалолаи адъўои аллоҳ , аввали ишорат бмнзласт ,у охири ишорати бмқсд , аввали нишони роҳ рафтанасту роҳи бурдан ,у охири нишон расӣдану бёсўдн .

اینست که گفت: هُدیً لِلنَّاسِ ای هادیا للناس، وَ بَیِّناتٍ مِنَ الْهُدی‌ ای و آیات واضحات من الحلال و الحرام و الحدود و الاحکام، این قرآن سبب آشنایی و روشنایی است، و سبب راه بردن و راه یافتن. اللَّه بحقیقت راهنمای مؤمنانست، و قرآن سبب راه یافتن ایشانست، که در آن بیان حلال و حرام است، و شرح حدود و احکام است، و جدا کردن میان حق و باطل. و فایده تکرار لفظ هدی بر مذاق اهل تحقیق آنست که گفته‌اند هُدیً بر دو ضرب است: یکی هدایت عام بواسطه راه، چنانک گفت ادْعُ إِلی‌ سَبِیلِ رَبِّکَ دیگر هدایت خاص بی واسطه، که در میان آید چنانک گفت عز جلاله ادْعُوا اللَّهَ، اول اشارت بمنزل است، و آخر اشارت بمقصد، اول نشان راه رفتن است و راه بردن، و آخر نشان رسیدن و بیاسودن.

Фмни шаҳди мнкми алшҳри Флисмаҳ эй ман ҳзри мнкми баладаи фии алшҳри Флисми мо шаҳд манеҳ ,у ани соФри фалаи алоФтор . Мегуяд ҳар ки моҳи рамазони буии даройад ва дар шаҳри хеш муқӣм бошад , чндонк муқӣм бошад аз моҳ то рӯза дорад , ва агар дар миёнаи моҳ сафар кунад бигушоед ки равост . Таъвил дуруст инасту ихтиёри ибни аббоси рзи идли мо

فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ ای من حضر منکم بلده فی الشهر فلیصم ما شهد منه، و ان سافر فله الافطار. میگوید هر که ماه رمضان بوی درآید و در شهر خویش مقیم باشد، چندانک مقیم باشد از ماه تا روزه دارد، و اگر در میانه ماه سفر کند بگشاید که رواست. تأویل درست اینست و اختیار ابن عباس رض یدل ما

Рӯй ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами харҷи оми алФтҳи соӣмои фии рамазон ҳатто ақоми болкдиаҳи аФтр .

روی ان النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم خرج عام الفتح صائما فی رمضان حتی اقام بالکدیة افطر.

Он гуҳи ҳукми аҳли узр аъодт кард гуфт : ва ман кони мризои أўи алии сафари Фъдаҳи ман أёми أхр аз баҳри он ки дар ояти пеши муқӣмро низ дар ъдоди аҳл узр оварад ва мухайяр кард ва дар ин ояти тхиири муқӣм мансӯх карду тхиири мусофиру бемор боз гуфт то маълум шавад ки бемору мусофирро дар рухсати ифтори ҳамон ҳукмаст ки аз пеш рафт .

آن گه حکم اهل عذر اعادت کرد گفت: وَ مَنْ کانَ مَرِیضاً أَوْ عَلی‌ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ از بهر آن که در آیت پیش مقیم را نیز در عداد اهل عذر آورد و مخیر کرد و در این آیت تخییر مقیم منسوخ کرد و تخییر مسافر و بیمار باز گفت تا معلوم شود که بیمار و مسافر را در رخصت افطار همان حکم است که از پیش رفت.

Ва дар ифтори мусофири уламоро хилофаст ки азиматаст ё рухсат , ҷамоатӣ гуфтанд азиматасту воҷиб , чунонк агар касе дар сафар рӯза дорад , чун муқӣм шавад қазо бояд кард .

و در افطار مسافر علما را خلاف است که عزیمت است یا رخصت، جماعتی گفتند عزیمت است و واجب، چنانک اگر کسی در سفر روزه دارد، چون مقیم شود قضا باید کرد.

Ва далел эшон онаст ки Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт « лӣси ман албри алсёми фии алсФр »

و دلیل ایشان آنست که مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم گفت «لیس من البرّ الصیام فی السفر»

, ва дар осор саҳобааст « алсоӣми фии алсФри колмФтри фии алҳзр » ,у бештарини фуқаҳоу аҳли илм бар онанд ки рухсатаст агар касе рӯза дорад дар сафари фаризаи гузорад , ва биравӣ қазо нест ва агар бигушоед равост , ки рухсат худост ,у садақаи вай бар бандагону тахфифи эшон ,у далели барин хабар ҷобираст ,

، و در آثار صحابه است «الصائم فی السفر کالمفطر فی الحضر»، و بیشترین فقها و اهل علم بر آنند که رخصت است اگر کسی روزه دارد در سفر فریضه گزارد، و بروی قضا نیست و اگر بگشاید رواست، که رخصت خداست، و صدقه وی بر بندگان و تخفیف ایشان، و دلیل برین خبر جابر است،

Қол « кнои маъа алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами фии сафари Фмнои алсоӣму мнои алмФтр , Флми икни бъзнои иъиби алии баъз »

قال «کنا مع النبی صلی اللَّه علیه و آله و سلّم فی سفر فمنّا الصائم و منا المفطر، فلم یکن بعضنا یعیب علی بعض»

Ва ани ъоӣшаҳ : ани Ҳамзаи бен Амри қол ё расӯли аллоҳ ! ании канти асрди алсўми أи Фосўми фии алсФр ? қоли ани шӣти Фсм ,у ани шӣти ФоФтр . »

و عن عائشة: ان حمزة بن عمرو قال یا رسول اللَّه! انی کنت اسرد الصوم أ فاصوم فی السفر؟ قال ان شئت فصم، و ان شئت فافطر.»

Ва фии рўоиаҳи ахрии қол ё расӯли аллоҳи أҷд бе қувваи алии алсёми фии алсФр , Фҳли алии ҷиноҳ ? қоли ҳаии рхсаҳи ман аллоҳ , Фмни ахзҳо Фҳсн , ва ман аҳби ани исўми Флои ҷиноҳи алайҳ . »

و فی روایة اخری قال یا رسول اللَّه أجد بی قوة علی الصیام فی السفر، فهل علیّ جناح؟ قال هی رخصة من اللَّه، فمن اخذها فحسن، و من احبّ ان یصوم فلا جناح علیه.»

Ва касе ки дар сафар аз рӯзаи доштан ранҷур мешавад дар ҳақи ваии он фозилтар ва некӯтар ки бигушоед , ки расӯл бсФрӣ бӯда дар моҳи рамазон ,у ёрони ҳама буруза буданд , намози дигари расӯлро гуфтанд ки ёрони ҳамаи биринҷи расиданд , ва бетоқат шуданд , расӯли қадаҳии оби бхўосту бёшомид ,у мардуми ҳама дар вай менагиристанд . Пас қавмӣ бикшоданду қавмӣ на , Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт эшонро ки нгшоднд

و کسی که در سفر از روزه داشتن رنجور میشود در حق وی آن فاضلتر و نیکوتر که بگشاید، که رسول بسفری بوده در ماه رمضان، و یاران همه بروزه بودند، نماز دیگر رسول را گفتند که یاران همه برنج رسیدند، و بی طاقت شدند، رسول قدحی آب بخواست و بیاشامید، و مردم همه در وی می‌نگریستند. پس قومی بگشادند و قومی نه، مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم گفت ایشان را که نگشادند

« аўлӣки алъсоаҳ »

«اولئک العصاة»

Ва брўоитӣ дигар гуфт : « зҳби алмФтрўни алиўми болоҷр . »

و بروایتی دیگر گفت: «ذهب المفطرون الیوم بالاجر.»

Ва сӣли ибни умри ани алсўми фии алсФр ? Фқоли أи раъйати луи тсдқти алии раҷули бсдқаҳи фардҳо алейк ?илами тғзб ? қили нъм . Қоли ?фонҳо садақаи ман аллоҳи ъзу ҷли тсдқи баҳои алайкум . »у ҳади сафар ки ифтор дар он мубоҳаст шоздаҳ фарсангаст ҳар чаҳ кам азин буд ифтор дар он нишоеду мусофир ки дар сафар маъсият бошад бмзҳби эмоми матлабӣ албата равонӣаст ки рӯза бигушоед , ё рухсатӣ аз рухсатҳои сафар бар коргирд .

و سئل ابن عمر عن الصوم فی السفر؟ فقال أ رأیت لو تصدقت علی رجل بصدقة فردّها علیک الم تغضب؟ قیل نعم. قال فانها صدقة من اللَّه عز و جل تصدّق بها علیکم.» و حد سفر که افطار در آن مباح است شازده فرسنگ است هر چه کم ازین بود افطار در آن نشاید و مسافر که در سفر معصیت باشد بمذهب امام مطلبی البته روانیست که روزه بگشاید، یا رخصتی از رخصتهای سفر بر کارگیرد.

Ириди аллоҳи бкми алиср . . . Аллоҳи таъолии бшмо осонӣ мехоҳаду джўории нмихўоҳд , ки дар ҳоли беморӣу сафари шуморо рухсат ифтор дод , вонгаҳ аз ҳамаи соли бики рамазон ризо дод , ва ин муҳобоҳо арзонӣ дошт .

یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ... اللَّه تعالی بشما آسانی میخواهد و دژواری نمیخواهد، که در حال بیماری و سفر شما را رخصت افطار داد، وانگه از همه سال بیک رمضان رضا داد، و این محاباها ارزانی داشت.

Ва лткмлўои алъдаҳ ва фармуд то шуморо тамом кунед , ки мусулмонӣ бар панҷ чиз банно кардаанд : шаҳодату намозу зкоаҳу рӯзау ҳаҷ , то шуморо ин панҷ рукн тамом кунед маънии дигару лткмлўо алъдаҳ фармуд то шумори сӣ рӯзи рамазони буруза тамом кунед ё шаб сӣем моҳ байнед . Сдигри маънӣу лткмлўо алъдаҳ фармуд то шумори ончии бъзри беморӣу сафар рӯза кушодед қзоءи он буқати хеш тамом кунед . Ва лткмлўо . . .

وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ و فرمود تا شما را تمام کنید، که مسلمانی بر پنج چیز بنا کرده‌اند: شهادت و نماز و زکاة و روزه و حج، تا شما را این پنج رکن تمام کنید معنی دیگر وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ فرمود تا شمار سی روز رمضان بروزه تمام کنید یا شب سییم ماه بینید. سدیگر معنی وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ فرمود تا شمار آنچه بعذر بیماری و سفر روزه گشادید قضاء آن بوقت خویش تمام کنید. وَ لِتُکْمِلُوا...

Бтшдиду лткмлўои бтхФиФ ҳар ду хондаанд бтшдиди қроءаҳи бӯи бикр ва ёқӯбаст , боқӣ бтхФиФ хонанд ,у ташдид дар лафз таъкӣдаст дар маънӣу лткбрўои аллоҳи алии мо ҳдокми ин такбири шаб Фитраст ки моҳи нави шаволи бенанд , то он гуҳ ки эмом дар намоз ид шавад . Ва лълкм тшкрўн мегуяд худованди хешро ба такбир дар иди ббзргии бстоӣид , ва ба беайбӣ ёд кунед , ва бар роҳи нмўнии вайу ёрӣ додани вай аз вай озодӣ кунед .

بتشدید و لتکملوا بتخفیف هر دو خوانده‌اند بتشدید قراءة بو بکر و یعقوب است، باقی بتخفیف خوانند، و تشدید در لفظ تأکید است در معنی وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلی‌ ما هَداکُمْ این تکبیر شب فطر است که ماه نو شوال بینند، تا آن گه که امام در نماز عید شود. وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ میگوید خداوند خویش را به تکبیر در عید ببزرگی بستائید، و به بی‌عیبی یاد کنید، و بر راه نمونی وی و یاری دادن وی از وی آزادی کنید.