ё أиҳои анноси ъалқамаи бен мрсди шогирди абди аллоҳи бен масъӯд аз аъиммау сқот тобеъин аст мегуяд ҳар чаҳ дар қуръон ё أиҳо анносаст хитоби аҳл Маккааст , ва ё أиҳои аллазӣнаи омнўои хитоби аҳли Мадина , аз баҳри он ки он вақти Маккаи дори алшрк буду Мадинаи дори алоямон ,у Мадинаи сарои имони пеш аз Макка шуд . Ва лиҳозои қоли аллоҳи ъзу ҷлу аллазӣнаи тбўؤои ?илдору алإимони ман қиблаам . Ибн аббос гуфт : ё أиҳои анноси ӣнҷои хитоб Фриқинаст , муъминону кофарон : мؤмнонрои мигўинд бар имону тоъати дорӣ поянда бошед ,у қадам бар ҷодаи ислому суннат устувор доред , ва аз он бмигрдид .

یا أَیُّهَا النَّاسُ علقمة بن مرثد شاگرد عبد اللَّه بن مسعود از ائمّة و ثقات تابعین است میگوید هر چه در قرآن یا أَیُّهَا النَّاسُ است خطاب اهل مکه است، و یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خطاب اهل مدینه، از بهر آن که آن وقت مکه دار الشرک بود و مدینه دار الایمان، و مدینه سرای ایمان پیش از مکه شد. و لهذا قال اللَّه عزّ و جلّ وَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَ الْإِیمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ. ابن عباس گفت: یا أَیُّهَا النَّاسُ اینجا خطاب فریقین است، مؤمنان و کافران: مؤمنانرا میگویند بر ایمان و طاعت داری پاینده باشید، و قدم بر جادّه اسلام و سنّت استوار دارید، و از آن بمیگردید.

Ва кофаронро мегуяд аллоҳро парастед ва ба ягонагии вай иқрор диҳед ва ӯро тоъат дор бошед , ва бидон ки раби Алъоламин ин умматро дар қуръони бпнҷи Нидо боз хонд : аз он се оманд ва ду хоси ин се ки оманд яке ё أиҳо анносаст дигар ё أиҳои алإнсони сдигр ё банӣ одами ин се Нидо аз каромат ва навохт холӣанд , бар умум мехонд ҳам дӯст ва ҳам душман , ҳам ошно ва ҳам бегона . Ва он ду ки хосанд яке ё ибодӣасту дигар ё أиҳои аллазӣнаи омнўо ва ё أиҳои аллазӣнаи омнўо дар қуръони ҳаштод ва ҳашт ҷойаст ҳамаи Нидои қабул ва навохту каромат ,у бандаро гувоҳӣ дод боямону тоъату убудийят . Ва ҳаштоду нуҳуми аиҳо алмؤмнўнаст ва ин аз он ҳамаи тамомтару бандаро некӯтар , ки ин ном ниҳоданаст ва он ҳикояти феъл . Ва тағйиру табдил дар феъл гунҷад ва дар ном нагунҷад . Ва дар қуръони шонздаҳи ҷойгаҳ ё أиҳо анносаст . Ва дар сӯраи албқраҳу фотиҳаи сӯраи алнсоء , ва яке пас он , ва ду дар Юнусу фотиҳаи сӯраи алҳҷ , ва ду пас он , ва яке дар нмл , ва яке дар луқмон , ва яке дар сӯраи алмлоӣкаҳ ва яке дар ҳаҷарот , ва қул ё أиҳо аннос чаҳоранд яке дар аъроф , ва ду дар Юнус , ва яке дар сӯраи алҳҷ , онкӣ гуфт : аъбдўои рбкм чун бар хонд фармон дод гуфт худованди худро парастед ва ӯро гардан наед ва тоъат доред ки мустаҳаққи ибодат ва тоъат ӯст . Аз ду ваҷҳ : яке онк офаридагорасту худованд ,у ибодати офаридагор воҷиб бошад , дигари онки дорандау рӯзӣ диҳандааст ва вале неъмат ,у шукр вале неъмат воҷиб бошад .

و کافران را میگوید اللَّه را پرستید و به یگانگی وی اقرار دهید و او را طاعت دار باشید، و بدان که ربّ العالمین این امّت را در قرآن بپنج ندا باز خواند: از آن سه عامّ اند و دو خاصّ این سه که عام اند یکی یا أَیُّهَا النَّاسُ است دیگر یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ سدیگر یا بنی آدم این سه ندا از کرامت و نواخت خالی‌اند، بر عموم می‌خواند هم دوست و هم دشمن، هم آشنا و هم بیگانه. و آن دو که خاص‌اند یکی یا عبادی است و دیگر یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا و یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا در قرآن هشتاد و هشت جای است همه ندای قبول و نواخت و کرامت، و بنده را گواهی داد بایمان و طاعت و عبودیّت. و هشتاد و نهم ایّها المؤمنون است و این از آن همه تمامتر و بنده را نیکوتر، که این نام نهادن است و آن حکایت فعل. و تغییر و تبدیل در فعل گنجد و در نام نگنجد. و در قرآن شانزده جایگه یا أَیُّهَا النَّاسُ است. و در سورة البقرة و فاتحه سورة النساء، و یکی پس آن، و دو در یونس و فاتحه سورة الحج، و دو پس آن، و یکی در نمل، و یکی در لقمان، و یکی در سورة الملائکة و یکی در حجرات، و قُلْ یا أَیُّهَا النَّاسُ چهاراند یکی در اعراف، و دو در یونس، و یکی در سوره الحجّ، آنکه گفت: اعْبُدُوا رَبَّکُمُ چون بر خواند فرمان داد گفت خداوند خود را پرستید و او را گردن نهید و طاعت دارید که مستحق عبادت و طاعت اوست. از دو وجه: یکی آنک آفریدگار است و خداوند، و عبادت آفریدگار واجب باشد، دیگر آنک دارنده و روزی دهنده است و ولی نعمت، و شکر ولی نعمت واجب باشد.

Алзии хлқкм яънеу лами ткўнўо шиӣо набӯдед ва шуморо бёФрид . ӯ худовандӣаст аз набӯд буд орад ва аз нест ҳаст кунад . Ҷой дигар гуфт : ҳилли ?утии алии алонсони ҳасани ман алдҳри лами икни шиӣои мзкўрои баромад бар мардуми замонӣу ҳангомӣ ки ваии чизе ёд кардау ёд карданӣ набӯд . Маънии халқ офариданаст ва аз адам дар вуҷӯд овардан , чунонк хоҳад на феъли хилофи хост буд ва на хости ҷудо аз феъл ,у махлуқро уфтад ки феъл чун хост наёяду хост чун феъл набӯд .

الَّذِی خَلَقَکُمْ یعنی و لم تکونوا شیئا نبودید و شما را بیافرید. او خداوندی است از نبود بود آرد و از نیست هست کند. جای دیگر گفت: هل اتی علی الانسان حسن من الدّهر لم یکن شیئا مذکورا برآمد بر مردم زمانی و هنگامی که وی چیزی یاد کرده و یاد کردنی نبود. معنی خلق آفریدن است و از عدم در وجود آوردن، چنانک خواهد نه فعل خلاف خواست بود و نه خواست جدا از فعل، و مخلوق را افتد که فعل چون خواست نیاید و خواست چون فعل نبود.

Ва аллазӣнаи ман қблкм ва эшонро офарид ки пеш аз шумо буданд аз қавми қавму гуруҳи гуруҳ , ҷҳондорону ҷаҳонён , ва худ иқрор медиҳед ва майдонед ки офаринанда ҳама ӯст . Ва лӣни сأлтҳми ман хлқҳми лиқўлн аллоҳ мегуяд агар азин кофарони пурсӣ ки офаринанда эшон кист гӯйанд ки аллоҳи раби Алъоламин . Ҳуҷҷат оварад баришон ва гуфт чун майдонед ва иқрор медиҳед ки офаридагори шумоу пешинён моем пас чаро батон мепарастед ? ва эшон на офаринанд ва натавонанд ! أи Фмни ихлқи кмни лои ихлқ савол кунанд ки кофарон чун дониста буданд ки офаридагори эшон аллоҳ аст донистанд ки офаридагори пешинён ҳам ӯст пасу аллазӣнаи ман қблкми ӣнҷо чаҳ фоида диҳад ? ҷавоб онаст ки ин пандӣ балиғаст ки бар сиблати тзкир ва танбеҳ гуфт , то эшон бидонанд ки офаридагор ва меронандау ҳалок кунанда ӯст , чунонк гузаштагонро ҳалок кард эшонро низ ҳалок кунад , ва ин андеша суд дорад эшонро ва боямон дар орад агар тавфиқ бо он равад .

وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ و ایشان را آفرید که پیش از شما بودند از قوم قوم و گروه گروه، جهانداران و جهانیان، و خود اقرار میدهید و میدانید که آفریننده همه اوست. وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ میگوید اگر ازین کافران پرسی که آفریننده ایشان کیست گویند که اللَّه ربّ العالمین. حجت آورد بریشان و گفت‌ چون میدانید و اقرار میدهید که آفریدگار شما و پیشینیان ما ایم پس چرا بتان می‌پرستید؟ و ایشان نه آفرینند و نتوانند! أ فمن یخلق کمن لا یخلق سؤال کنند که کافران چون دانسته بودند که آفریدگار ایشان اللَّه است دانستند که آفریدگار پیشینیان هم اوست پس وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ اینجا چه فایده دهد؟ جواب آنست که این پندی بلیغ است که بر سبیل تذکیر و تنبیه گفت، تا ایشان بدانند که آفریدگار و میراننده و هلاک کننده اوست، چنانک گذشتگان را هلاک کرد ایشان را نیز هلاک کند، و این اندیشه سود دارد ایشان را و بایمان در آرد اگر توفیق با آن رود.

Лълкми ттқўни лаъли ҳарфи трҷу тамаъ , маъноа « аъбдўои алзии хлқкми алии ҳолаи алрҷоءу алхўФ » мегуяд худованди худро парастеду буи умед медоред ва аз уқубат вай метарсид чунонк Мӯсоу ҳорӯнро гуфт Фқўлои ?лаи қўлои линои лаълаи итзкри أўи ихшии фиръавнро сухани нарми гўӣид ва бикунят хонед ва умед медоред ва тамаъ кунед боямон вай , ва мо худ доноем бакори фиръавну саранҷоми вай ки чун хоҳад буд . Ва гуфтаанд лълкми ттқўн яъне лакии ткўнўои муттақини Фтнҷўои ман алъзоб маро парастед то муттақеон шавед ва он гуҳ аз азоб ман парҳезед . Ибн аббос гуфт лаъл дар ҳамаи қуръони бмънӣ лакӣаст . Ало дар сӯраи алшъроء . Ва злки фии қавлаи таъолӣу ттхзўни мсонъи лълкми тхлдўн эй конкми тхлдўн . Ва лаъл дар луғати араби се маъниро гӯйанд : бмънии истифҳом чунонк гӯйии лълки хориҷ ,у бмънии тмнӣ чунонк гӯйии лаъли аллоҳи ани ирзқнӣ ,у бмънии шак чунонк касе хабар кунад ту гӯйии лаъли злк , эй азни злк .

لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ لعلّ حرف ترجّ و طمع، معناه «اعبدوا الّذی خلقکم علی حالة الرّجاء و الخوف» میگوید خداوند خود را پرستید و بوی امید میدارید و از عقوبت وی می‌ترسید چنانک موسی و هارون را گفت فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشی‌ فرعون را سخن نرم گوئید و بکنیت خوانید و امید میدارید و طمع کنید بایمان وی، و ما خود دانا ایم بکار فرعون و سرانجام وی که چون خواهد بود. و گفته‌اند لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ یعنی لکی تکونوا متّقین فتنجوا من العذاب مرا پرستید تا متّقیان شوید و آن گه از عذاب من پرهیزید. ابن عباس گفت لعلّ در همه قرآن بمعنی لکی است. الّا در سورة الشعراء. و ذلک فی قوله تعالی وَ تَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ ای کانّکم تخلدون. و لعلّ در لغت عرب سه معنی را گویند: بمعنی استفهام چنانک گویی لعلّک خارج، و بمعنی تمنّی چنانک گویی لعلّ اللَّه ان یرزقنی، و بمعنی شک چنانک کسی خبر کند تو گویی لعلّ ذلک، ای اظنّ ذلک.

Пас он гуҳи сунъу қудрату неъмати хеш боз намӯд ки чист гуфт : алзии ҷаъли лаками алأрзи Фрошои ҷаъл феълӣаст ки дар қуръони бчҳор маънӣ ояд яке бмънии халқ чунонк аллоҳ гуфт :у ҷаъли алзлмоту алнўру иҷъли лаками нурои тмшўн бау ҷълнои фии қулӯби аллазӣнаи атбъўаҳи рأФаҳ . Дувуми бмънии тасмия чунонк гуфт :у ҷълўои алмлоӣкаҳи аллазӣнаи ҳам ибоди арраҳмони إносо эй смўҳми аносои лонаи қоли фии мавзеи охири лисмўни алмлоӣкаҳи тасмияи алأнсии сими бмънии илқоъ чунонк гуфту иҷъли алхбиси баъзаи алии баъз эй илқии баъзаи алии баъз , идли алайҳи қавла « Фиркмаҳи ҷмиъо » . Чаҳоруми ҷаъли бмънии сир чунонк гуфт إнои ҷълноаҳи қронои ърбё эй сирноаҳу қоли таъолии алзии ҷаъли лаками алأрзи Фрошои ин ҳам аз қисм чаҳорумаст . Фрошо . эй мҳодо ӯ втоءи лами иҷълҳои ҳузнаи ғализаи лои имкни алостқрори алайҳо . Мигўинд ӯ худовандӣаст ки шуморо ин замини паҳн боз гирифту мустақару оромгоҳи шумо сохт , то дар он менишинед гоҳе ва гоҳе бар он меравед ва манфиат мегиред , чунонк гуфт : Фомшўои фии мнокбҳоу клўои ман ризқаи дарин гӯшаҳо ва канорҳои замин бирӯяд ва рӯзӣ хуред ва эътиқод кунед , ки бар дорандау прўронндаҳи шумо моему злки фии қавлау ҳмлноҳми фии албру албҳру рзқноҳми ман алтиботу лафзи фаррош радаст бар аҳл тинҷем ки мигўинди ин замин ҳамчун гӯйӣаст мудаввар , ки агар мудаввар будӣ фаррош нагуфтӣ ки фарроши боз густарда бошад паҳн ,у далели барин дарёаст ки аз канорҳо он ростасту об дар он рости қарори гирифта , ки агар мудаввар будӣ бар як гӯшаи он об будӣ ва канорҳо бо нишебу фароз будӣ ,у илайҳи ашори ибни масъӯд : Фқол : « банӣ алсмоءи алии аларзи кҳиأаҳи алқбаҳи Фҳии сақфи алии аларз » . Ва қоли таъолӣу ҷълнои алсмоءи сқФои мҳФўзоу Фрошо на онро гуфт ки ин замин ҳомӯнасту рост ки дар замини ҳам кӯҳаст ва ҳам тел , ва ҳам дарё ва ҳам биёбону шикаста , ва ин ҳама бакораст одамиёнроу манфиати эшонро , пас маънӣ онаст ки оромгоҳу истодани гоҳ шумоасту мъоишу масолеҳи шумо дар онаст , ва ин тамомтар ки одамро чун модарасту фарзандонро чун ҷадда . Қоли аллоҳи таъолӣу аллоҳи أнбткми ман алأрзи нботоу қоли таъолии ҳўи أълми бкми إзи أншأкми ман алأрзу қоли таъолии хлқкми ман туроб яъне одами сами ман нутфа яъне зритаҳ . Ва қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам : « мо ман мавлуди إлоу қади зри алии нтФтаҳи ман трбаҳи ҳФртаҳ »

پس آن گه صنع و قدرت و نعمت خویش باز نمود که چیست گفت: الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً جعل فعلی است که در قرآن بچهار معنی آید یکی بمعنی خلق چنانک اللَّه گفت: وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ و یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ وَ جَعَلْنا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً. دوم بمعنی تسمیة چنانک گفت: وَ جَعَلُوا الْمَلائِکَةَ الَّذِینَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً ای سمّوهم اناثا لانّه قال فی موضع آخر لَیُسَمُّونَ الْمَلائِکَةَ تَسْمِیَةَ الْأُنْثی‌ سیم بمعنی القاء چنانک گفت وَ یَجْعَلَ الْخَبِیثَ بَعْضَهُ عَلی‌ بَعْضٍ ای یلقی بعضه علی بعض، یدل علیه قوله «فَیَرْکُمَهُ جَمِیعاً». چهارم جعل بمعنی صیّر چنانک گفت إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا ای صیّرناه و قال تعالی الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً این هم از قسم چهارم است. فِراشاً. ای مهادا او وطاء لم یجعلها حزنة غلیظة لا یمکن الاستقرار علیها. میگویند او خداوندی است که شما را این زمین پهن باز گرفت و مستقر و آرامگاه شما ساخت، تا در آن می‌نشینید گاهی و گاهی بر آن میروید و منفعت میگیرید، چنانک گفت: فَامْشُوا فِی مَناکِبِها وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ درین گوشه‌ها و کنارهای زمین بروید و روزی خورید و اعتقاد کنید، که بر دارنده و پروراننده شما ما ایم و ذلک فی قوله وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ و لفظ فراش ردّ است بر اهل تنجیم که میگویند این زمین همچون گویی است مدوّر، که اگر مدوّر بودی فراش نگفتی که فراش باز گسترده باشد پهن، و دلیل برین دریا است که از کنارها آن راست است و آب در آن راست قرار گرفته، که اگر مدوّر بودی بر یک گوشه آن آب بودی و کنارها با نشیب و فراز بودی، و الیه اشار ابن مسعود: فقال: «بنی السماء علی الارض کهیأة القبة فهی سقف علی الارض». و قال تعالی وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً و فراشا نه آن را گفت که این زمین هامون است و راست که در زمین هم کوه است و هم تلّ، و هم دریا و هم بیابان و شکسته، و این همه بکار است آدمیان را و منفعت ایشان را، پس معنی آنست که آرامگاه و ایستادن گاه شما است و معایش و مصالح شما در آنست، و این تمامتر که آدم را چون مادر است و فرزندان را چون جدّه. قال اللَّه تعالی وَ اللَّهُ أَنْبَتَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً و قال تعالی هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ إِذْ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ و قال تعالی خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ یعنی آدم ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ یعنی ذرّیّته. و قال النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم: «ما من مولود إلّا و قد ذرّ علی نطفته من تربة حفرته»

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам : « туроби арзнои шФоءи сқмно . »

و قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم: «تراب ارضنا شفاء سقمنا.»

Мегуяд хоки замини мо шФоءи бемории мост ва ин аз баҳр он гуфт ки аллоҳи таъолии заминро мубораки хонда яъне баракат дар он карда : ҳам дар ҷумла ва ҳам бтФсил дар ҷумла мегуяду ҷаъли фӣҳо рўосии ман фавқҳоу боруки фӣҳо ва дар тафсили ҷои каъбаро муборак хонд ,у сахраи байти алмуқаддасу водии мадин ҷои шаҷараи Мӯсо муборак хонд . Аммо назири ин ояту рад дар қуръон ҷойҳоаст : أ лам наҷаъл алأрзи мҳодои أ лам наҷаъл алأрз кФото мегуяд мо ин заминро чун бистарии бози густардау оромгоҳи шумо бкрдими мо ин заминро пинҳони дорандаи бкрдим ки то ҳам зиндагонро май пӯшади ҳам мурдагонро . Зиндагонро модарасту мурдагонро чодараст . Мо ин заминро пораи пораи зинда ва мурда накардем , пораи ағброни пораи ободон , пораи саҳроу биёбони пораи гулзору дрхтстон ?

میگوید خاک زمین ما شفاء بیماری ماست و این از بهر آن گفت که اللَّه تعالی زمین را مبارک خوانده یعنی برکت در آن کرده: هم در جمله و هم بتفصیل در جمله میگوید وَ جَعَلَ فِیها رَواسِیَ مِنْ فَوْقِها وَ بارَکَ فِیها و در تفصیل جای کعبه را مبارک خواند، و صخره بیت المقدس و وادی مدین جای شجره موسی مبارک خواند. امّا نظیر این آیت و ردّ در قرآن جایها است: أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفاتاً میگوید ما این زمین را چون بستری باز گسترده و آرامگاه شما بکردیم ما این زمین را پنهان دارنده بکردیم که تا هم زندگان را می‌پوشد هم مردگان را. زندگان را مادرست و مردگان را چادرست. ما این زمین را پاره پاره زنده و مرده نکردیم، پاره اغبران پاره آبادان، پاره صحرا و بیابان پاره گلزار و درختستان؟

Ҷой дигар гуфту алأрзи Фршноҳои Фнъми алмоҳдўни ин замини мо боз густардему неки густардагон ки моӣиму кони алҳсни иқўли фии халқи аларзу алсмоء : анаи лами икни халқи ғайри алършу алмоءи Фхлқи аллоҳи ъзу ҷли тинаҳи колФҳр , сами халқи фавқи алтинаҳи дхонои факони лозқои болтинаҳ , ФФтқи алдхони ани алтинаҳи Фосъди алдхони Фсори смоء , Фзлки қавлаи контои ртқои ФФтқноҳмоу дҳои аларзи баъди мо асъди алдхон ,у злки қавлау алأрзи баъди злки дҳоҳо .

جای دیگر گفت وَ الْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ این زمین ما باز گستردیم و نیک گستردگان که مائیم و کان الحسن یقول فی خلق الارض و السّماء: انّه لم یکن خلق غیر العرش و الماء فخلق اللَّه عزّ و جلّ طینة کالفهر، ثم خلق فوق الطینة دخانا فکان لازقا بالطینة، ففتق الدّخان عن الطّینة فاصعد الدّخان فصار سماء، فذلک قوله کانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما و دحا الارض بعد ما اصعد الدّخان، و ذلک قوله وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها.

Иқўли алҳсни қоли аллоҳи ъзу ҷли ллтинаҳи азҳбӣ ҳоказо Фзҳбт , сами қоли азҳбӣ ҳоказо Фзҳбт ҳатто бастҳо алии мо ?ераад . Ва рӯй ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами анаи қол : « лмои ?ераади аллоҳи таъолии дҳӣ аларз назул ббтни вҷ ( ? ) Фдҳиҳо ,у дҳиҳои ани аҷрии фӣҳо алонҳору халқи фӣҳо алошҷору Арасии фӣҳо алҷболу ҳўи қавлау алأрзи баъди злки дҳоҳо , أхрҷи минҳои моءҳоу мръоҳо ,у алҷболи أрсоҳои сами съди фии алсхраҳ .

یقول الحسن قال اللَّه عزّ و جلّ للطّینة اذهبی هکذا فذهبت، ثم قال اذهبی هکذا فذهبت حتّی بسطها علی ما اراد. و روی عن النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم انّه قال: «لما اراد اللَّه تعالی دحی الارض نزل ببطن وج (؟) فدحیها، و دحیها ان اجری فیها الانهار و خلق فیها الاشجار و ارسی فیها الجبال و هو قوله وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها، أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَ مَرْعاها، وَ الْجِبالَ أَرْساها ثم صعد فی الصّخرة.

Ва қоли абӯи ҳрираҳи ахзи расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами бедии Фъқди фӣҳо асобъӣу қол « халқи аллоҳи алтрбаҳи явми алсбт ,у халқи алҷболи явми алоҳд ,у халқи алонҳору алошҷори явми алоснин ,у халқи алмкрўаҳи явми алслосоء ,у халқи алнўри явми алорбъоءу бси фӣҳо алдўоби явми алхмису халқи одами явми алҷмъаҳ , Фимои байни алъсри илои аллил » .

و قال ابو هریره اخذ رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم بیدی فعقد فیها اصابعی و قال «خلق اللَّه التّربة یوم السّبت، و خلق الجبال یوم الاحد، و خلق الانهار و الاشجار یوم الاثنین، و خلق المکروه یوم الثلاثاء، و خلق النور یوم الاربعاء و بثّ فیها الدواب یوم الخمیس و خلق آدم یوم الجمعة، فیما بین العصر الی اللیل».

Ва алсмоءи бноءу осмони бёФридкорӣ бар боди бдоштаҳ , ва бесутун нигоҳ дошта ва бақадрат бдоштаҳ ,у бсторгону ахтарони фурӯзандагони нигошта . Ҷой дигар гуфт : рафъи смкҳои Фсўоҳои кози он боло дод ва онро рост карда ки дар он Фтўрӣу шқўқӣ на . Ҷой дигар гуфту бнинои Фўқкми сбъои шдодо аз зибри шумо биўроштими ҳафт осмон , нахусти осмони дунёи мавҷи мкФўФи осмони дувуми санг , сими оҳан , чаҳоруми мис , панҷуми сим , шашуми зари ҳафтуми ёқӯт . Ин осмонҳо ҷумла гронбораст аз бас ки дар он Фриштгонаст . Мустафои алайҳ ассалом гуфт أтти алсмоءу ҳақи лҳои ани тӣт , мо фӣҳо мавзеи арбъи асобъи алои алайҳои малики рокъ ӯ соҷд . »

وَ السَّماءَ بِناءً و آسمان بیافریدکاری بر باد بداشته، و بی ستون نگاه داشته و بقدرت بداشته، و بستارگان و اختران فروزندگان نگاشته. جای دیگر گفت: رَفَعَ سَمْکَها فَسَوَّاها کاز آن بالا داد و آن را راست کرده که در آن فطوری و شقوقی نه. جای دیگر گفت وَ بَنَیْنا فَوْقَکُمْ سَبْعاً شِداداً از زبر شما بیوراشتیم هفت آسمان، نخست آسمان دنیا موج مکفوف آسمان دوم سنگ، سیم آهن، چهارم مس، پنجم سیم، ششم زر هفتم یاقوت. این آسمانها جمله گرانبار است از بس که در آن فریشتگان است. مصطفی علیه السّلام گفت‌ أطّت السماء و حق لها ان تئطّ، ما فیها موضع اربع اصابع الّا علیها ملک راکع او ساجد.»

Аҳли осмони дунё бар мақом тоӣбонанд , худоиро ъзу ҷли бҳё ва хаҷал парастанд ки аз он Фриштгоннд ки гуфтанд : أи тҷъли фӣҳо ман иФсди фӣҳо ва дар басити замини тоӣбони уммат бмқом эшонанд .

اهل آسمان دنیا بر مقام تائبان اند، خدای را عزّ و جل بحیا و خجل پرستند که از آن فریشتگانند که گفتند: أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها و در بسیط زمین تائبان امّت بمقام ایشانند.

Аҳли осмони дувуми худоиро ъзу ҷл бар хавф ва вҷл парастанд . Зоҳидӣу тарсндагони уммат бмқом эшонанд . Аҳли осмони сеюм худоиро ъзу ҷл бар ҷоу ҳасан алзн парастанд , Аброру солеҳони уммат бмқом эшонанд . Ва аз осмони чаҳорум то ба ҳафтуми худоиро ъзу ҷл ба истеҳқоқи ҷалол вай парастанд на хавфу тамаъи худро ва на рағбату рҳбтро , орифону садиқони уммат бмқом эшонанд . Аҳли осмони дунё аз он рӯзи боз ки раби Алъоламин эшонро офарид бар сари ангуштон пой нишастаанду аллоҳро ибодат мекунанд , ки як лаҳза даришон фатрат на лои иъсўни аллоҳи мо амрҳм ,у аҳли осмони дувум дар рукӯъанду аҳли осмони сим дар суҷуд ,у аҳли осмони чаҳорум дар ташаҳҳуд ,у аҳли осмони панҷум дар тасбеҳ ,у аҳли осмони шашум дар тҳлил ,у аҳли осмони ҳафтум дар такбир . Рӯзи растхез бо ин ҳамаи ибодат чун азимату ҷалолу кбрёءи худованди ҷли ҷалола бенанд гӯйанд сбҳонки мо ъбдноки ҳақи ъбодтку болои ин ҳафт осмон дарёӣаст ки аз қаъри он то биравӣ он панҷсад сола роҳаст он ҳашт ва ъласт ,у ъли гўспнди кӯҳӣ буд ки аз снби эшон то бзонўи панҷсад соларо ҳаст ,у болои эшон арши азими раб Алъоламинаст ҷли ҷалолау тъолти сифотау асмоؤаҳ . Баёни злки фии алҳдиси алсҳиҳи алзии равоаи алъбоси бен абди алмтлби рзи қол « канти ҷолсои фии ъсобаҳу расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами ҷолси ази марати саҳобаи алайҳими Фнзрўои илоҳо Фқоли расӯли аллоҳи ҳилли тдрўни мо исми ҳзаҳ ? қолўои нъми ҳзаҳи алсҳоби Фқоли расӯли аллоҳу алмзни қолўоу алмзни Фқоли расӯли аллоҳу алънон , қолўоу алънони Фқоли расӯли аллоҳ кам баъди мо байни алсмоءу аларз ? қолўоу аллоҳи мо тдрии қоли ?фони баъди мо бинҳмо аммо воҳида ва аммо аснтон ва аммо сулсу сбъўни сана .

اهل آسمان دوم خدای را عزّ و جلّ بر خوف و وجل پرستند. زاهدان و ترسندگان امّت بمقام ایشانند. اهل آسمان سوم خدای را عزّ و جل بر جا و حسن الظّن پرستند، ابرار و صالحان امّت بمقام ایشانند. و از آسمان چهارم تا به هفتم خدای را عزّ و جل به استحقاق جلال وی پرستند نه خوف و طمع خود را و نه رغبت و رهبت را، عارفان و صدّیقان امّت بمقام ایشانند. اهل آسمان دنیا از آن روز باز که ربّ العالمین ایشان را آفرید بر سر انگشتان پای نشسته‌اند و اللَّه را عبادت میکنند، که یک لحظه دریشان فترت نه لا یعصون اللَّه ما امرهم، و اهل آسمان دوم در رکوع‌اند و اهل آسمان سیم در سجود، و اهل آسمان چهارم در تشهد، و اهل آسمان پنجم در تسبیح، و اهل آسمان ششم در تهلیل، و اهل آسمان هفتم در تکبیر. روز رستخیز با این همه عبادت چون عظمت و جلال و کبریاء خداوند جلّ جلاله بینند گویند سبحانک ما عبدناک حق عبادتک و بالای این هفت آسمان دریایی است که از قعر آن تا بروی آن پانصد ساله راهست آن هشت و عل است، و عل گوسپند کوهی بود که از سنب ایشان تا بزانو پانصد ساله را هست، و بالای ایشان عرش عظیم ربّ العالمین است جلّ جلاله و تعالت صفاته و اسماؤه. بیان ذلک‌ فی الحدیث الصحیح الذی رواه العباس بن عبد المطلب رض قال «کنت جالسا فی عصابة و رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم جالس اذ مرّت سحابة علیهم فنظروا الیها فقال رسول اللَّه هل تدرون ما اسم هذه؟ قالوا نعم هذه السّحاب فقال رسول اللَّه و المزن قالوا و المزن فقال رسول اللَّه و العنان، قالوا و العنان فقال رسول اللَّه کم بعد ما بین السماء و الارض؟ قالوا و اللَّه ما تدری قال فانّ بعد ما بینهما امّا واحدة و امّا اثنتان و امّا ثلث و سبعون سنة.

Ва фии рўоиаҳи абии ҳрираҳ : « хумси моӣаҳи санаи қолу алсмоءи ассонӣаи фавқҳо ҳатто ъад сабъи самовот , сами қолу фавқи алсобъаҳи баҳри мо байни аълоаи илои асфалаи комаи байни смоءи илои смоء ,у фавқи злки смониаҳ ӯ ъоли мо байни азлоФҳни илои ркбҳни комаи байни смоءи илои смоء ,у фавқи злки алършу аллоҳи таъолии фавқи алърш . »

و فی روایة ابی هریرة: «خمس مائة سنة قال و السّماء الثانیة فوقها حتی عدّ سبع سماوات، ثم قال و فوق السّابعة بحر ما بین اعلاه الی اسفله کما بین سماء الی سماء، و فوق ذلک ثمانیة او عال ما بین اظلافهنّ الی رکبهنّ کما بین سماء الی سماء، و فوق ذلک العرش و اللَّه تعالی فوق العرش.»

Ва أнзли ман алсмоءи моء ва фурӯ фиристод аз осмони борон то замини мурдаи буии зиндаи гашт , биҷунбеду анвоъи набот бар оварад . Ҷой дигар гуфт : ватарӣ алأрзи ҳомдаҳи Фإзои أнзлнои алайҳои алмоءи аҳтзту рабату أнбтти ман кули завҷи бҳиҷи ҷой дигар гуфту أнзли ман алсмоءи моءи Фأхрҷно ба أзўоҷои ман набот штӣ мегуяд берун оварадем баборони ҳамтоҳо аз наботи замини пари кандаи рангорангу бўёбўӣ .

وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً و فرو فرستاد از آسمان باران تا زمین مرده بوی زنده گشت، بجنبید و انواع نبات بر آورد. جای دیگر گفت: وَ تَرَی الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَیْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ جای دیگر گفت وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّی میگوید بیرون آوردیم بباران همتاها از نبات زمین پر کنده رنگارنگ و بویابوی.

Рзқои лакам эй тъомои лакаму ълФои лдўобкм , ин ҳама ки офаридем шуморо офаридему рӯзӣ шумо сохтем худ михўриду сутурон ва чаҳор поёнро алаф медиҳед , ва мекушед ки ҳамонаст ки гуфт « клўоу аръўои أнъомкм » он гуҳи шукри ин неъмати дархост ва гуфт : « клўои ман ризқи рбкму ашкрўои ?ла » пас чун гуфт офаринандаи манаму прўронндаҳи манаму рӯзии расонандаи манам чаро батон оҷиз ки на офаринанд ва на рӯзӣ гуморанд парастед ва эшонро худоён хонед , макунед чунин Флои тҷълўои ллаҳи أндодоу أнтми тълмўни ҳам кофарро мегуяд ҳам мؤмнонро : кофаронро мегуяд маро ҳомтоён магӯӣед ,у анбозони мгирид ,у фурӯд аз ман батонро мпрстид ва худ майдонед ки офаринандаи манам на эшон . Ва мؤмнонро мегуяд аз ширк хФӣ бипарҳезед . магӯӣед « луи лои клбнои лдхли аллси дорно » ва худ майдонед ки нигаҳи дорандаи манам на саг . Абди аллоҳ масъӯд гуфт « ё расӯли аллоҳ эй занби аъзам » қол « ани тҷъли ллаҳи андодоу ҳўи хлқк . »

رِزْقاً لَکُمْ ای طعاما لکم و علفا لدوابکم، این همه که آفریدیم شما را آفریدیم و روزی شما ساختیم خود میخورید و ستوران و چهار پایان را علف میدهید، و میکوشید که همانست که گفت «کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ» آن گه شکر این نعمت درخواست و گفت: «کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ» پس چون گفت آفریننده منم و پروراننده منم و روزی رساننده منم چرا بتان عاجز که نه آفرینند و نه روزی گمارند پرستید و ایشان را خدایان خوانید، مکنید چنین فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ هم کافر را میگوید هم مؤمنانرا: کافران را میگوید مرا هامتایان مگویید، و انبازان مگیرید، و فرود از من بتان را مپرستید و خود میدانید که آفریننده منم نه ایشان. و مؤمنانرا میگوید از شرک خفی بپرهیزید. مگویید «لو لا کلبنا لدخل اللصّ دارنا» و خود میدانید که نگه دارنده منم نه سگ. عبد اللَّه مسعود گفت «یا رسول اللَّه ایّ ذنب اعظم» قال «ان تجعل للَّه اندادا و هو خلقک.»

Ва ани ибни аббоси қол « қоли раҷули ллнбии слии аллоҳи алайҳу ?алау силами мо шоءи аллоҳу шӣти Фқоли أи ҷаълати ллаҳи Нидои мо шоءи аллоҳи вҳдаҳ » .

و عن ابن عباس قال «قال رجل للنبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم ما شاء اللَّه و شئت فقال أ جعلت للَّه ندّا ما شاء اللَّه وحده».

Ибн масъӯд гуфт : « Флои тҷълўои ллаҳи أндодо » эй акФоءи ман алрҷоли ттиъўнҳми фии мъсиаҳи аллоҳ .

ابن مسعود گفت: «فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً» ای اکفاء من الرّجال تطیعونهم فی معصیة اللَّه.

Савол кунанд ки мушриконро дарин ояти илм исбот кард ки гуфт :у أнтми тълмўн ва дар оят дигар гуфт أи Фғири аллоҳи тأмрўнии أъбди أиҳои алҷоҳлўни ҷаҳл исбот кард ваҷҳи ҷамъи миён ҳар ду оят чист ? ҷавоб онаст ки исботи ин илми он ҷаҳл азишон зоӣл нигараданд , ки маънӣ аинълм онаст ки шумо майдонед ки офаридагори осмону замину рӯзидиҳанда халқон худосту кофару муъмин ба ин илм муштараканд ,у лиҳозои қоли таъолӣу лӣни сأлтҳми ман халқи алсмоўоту алأрзи лиқўлни аллоҳу мидонстнди кофарон ки батон офаринанда ва сонеъ нестанд ва он касро ки ин илм бошад ва он гуҳи бойени улӯми холиқро ибодат накунад исми он ҷаҳл аз ваии бниФтд ки он илм ки зиди он ҷаҳл аст онаст ки аллоҳ гуфт إнмои ихшии аллоҳи ман ибодаи алълмоء ва он илм дар кофар нест пас маълуми гашт ки миён ҳар ду ояти бҳмди аллоҳ таноқуз нест .

سؤال کنند که مشرکان را درین آیت علم اثبات کرد که گفت: وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ و در آیت دیگر گفت أَ فَغَیْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ أَیُّهَا الْجاهِلُونَ جهل اثبات کرد وجه جمع میان هر دو آیت چیست؟ جواب آنست که اثبات این علم آن جهل ازیشان زائل نگرداند، که معنی اینعلم آنست که شما میدانید که آفریدگار آسمان و زمین و روزی دهنده خلقان خداست و کافر و مؤمن به این علم مشترک‌اند، و لهذا قال تعالی وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ و میدانستند کافران که بتان آفریننده و صانع نیستند و آن کس را که این علم باشد و آن گه باین علوم خالق را عبادت نکند اسم آن جهل از وی بنیفتد که آن علم که ضد آن جهل است آنست که اللَّه گفت إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ و آن علم در کافر نیست پس معلوم گشت که میان هر دو آیت بحمد اللَّه تناقض نیست.

Ва إни кантами фии риб чун кофарон гуфтанд «у إннои лФии шаки ммои тдъўнои إлиаҳи мриб . « إн назанн إлои зно ва мо нҳни бмстиқнин » мо дар гумон ва дар шӯр дилем аз ончии моро бо он михўонӣ . Раби Алъоламин ин оят фиристод бҷўоби эшону إни кантами фии риби ани бмънӣ аз аст мегуяд акнӯн мегуед мо дар шӯр дилӣем ва дар гумон , ҳар чанд ки на ҷой гумонаст ва на ҷои шўрдлӣ , « ммои нзлно » аз ончӣ бар бандаи хеш фурӯ фиристодем аз оёту сури қуръони наҷми наҷму пораи пора чунонк лоиқ буд ва дар ҳур . Нзлно далеласт бар такрори инзол ки бноءи маболиғат ва таксираст яъне ба бист ва се соли ФрўФрстодими ин қуръони сӯраи сӯрау ояти оят . Лнсбт ба Фؤодк то дили ту буи бар ҷой бидорем ва неру медиҳем . Кони расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами амёи лои иктби Флўи анзли алайҳи алқуръони ҷумлаи воҳидаи лишқи алайҳи ахзаи ҳФзо . Ва қили маъноаи лнқўӣу ншҷъ ба қлбки фии азии қўмк , бмои нақси алейк ман таҳаммули алонбёءи қблк . Назираи қавлау қронои Фрқноаҳи лтқрأаҳи алии анноси алӣ макс мегуяд ин қуръон пароканда фиристодем на чун тўроаҳи Мӯсо ки як бор фурӯ фиристодем лои ҷурми ҳавсила банӣ Исроили тоқати кашиш он надошт , чунон ки Тифлро луқмаи бузург дар даҳон наҳй тоқат надорад бияфканад эшон низ тоқат он надоштанду қадар он надонистанд ббҳоиии андаки бФрўхтнд , чунонк аллоҳ гуфт лиштрўо ба смнои қлило .

وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ چون کافران گفتند «وَ إِنَّنا لَفِی شَکٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَیْهِ مُرِیبٍ. «إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَ ما نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ » ما در گمان و در شور دلیم از آنچه ما را با آن میخوانی. رب العالمین این آیت فرستاد بجواب ایشان وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ ان بمعنی اذ است میگوید اکنون می‌گویید ما در شور دلی‌ایم و در گمان، هر چند که نه جای گمان است و نه جای شوردلی، «مِمَّا نَزَّلْنا» از آنچه بر بنده خویش فرو فرستادیم از آیات و سور قرآن نجم نجم و پاره پاره چنانک لایق بود و در حور. نزّلنا دلیل است بر تکرار انزال که بناء مبالغت و تکثیر است یعنی به بیست و سه سال فروفرستادیم این قرآن سورة سورة و آیت آیت. لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ تا دل تو بوی بر جای بداریم و نیرو میدهیم. کان رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم امّیّا لا یکتب فلو انزل علیه القرآن جملة واحدة لیشق علیه اخذه حفظا. و قیل معناه لنقوّی و نشجّع به قلبک فی اذی قومک، بما نقصّ علیک من تحمّل الانبیاء قبلک. نظیره قوله وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلی‌ مُکْثٍ میگوید این قرآن پراکنده فرستادیم نه چون توراة موسی که یک بار فرو فرستادیم لا جرم حوصله بنی اسرائیل طاقت کشش آن نداشت، چنان که طفل را لقمه بزرگ در دهان نهی طاقت ندارد بیفکند ایشان نیز طاقت آن نداشتند و قدر آن ندانستند ببهایی اندک بفروختند، چنانک اللَّه گفت لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلًا.

Фأтўои бсўраҳи ман мислаи ман ӣнҷои зёдтст ки ҷой дигар гуфт қул Фأтўои бсўраҳ мисла мегуяд акнӯн ки дар гумон афтодед ва даъвӣ мекунед ки мо нмидоним ки ин калом офаридагораст , шумо ки аҳли броъту фасоҳат ва зиракӣед , монанди ин қуръон биёреду злки фии қавлаи Фأтўои бктоб ман ъанд аллоҳи пас вокм кард ва гуфт агар натавонед китобӣ оред даҳ сӯра биёред Фأтўои бъшри сур мислаи мФтрёт , дигари бора вокм кард ва гуфт агар даҳ сӯра натавонед як сӯра биёред Фأтўои бсўраҳ мислаи , он гуҳ гуфт агар як сӯра натавонед ҳадисӣ монанди ин биёред Флиأтўои бҳдис мислаи , ва агар худ тавоноӣ надоред .

فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ من اینجا زیادتست که جای دیگر گفت قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ میگوید اکنون که در گمان افتادید و دعوی میکنید که ما نمیدانیم که این کلام آفریدگار است، شما که اهل براعت و فصاحت و زیرکی‌اید، مانند این قرآن بیارید و ذلک فی قوله فَأْتُوا بِکِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ پس واکم کرد و گفت اگر نتوانید کتابی آرید ده سوره بیارید فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ، دیگر باره واکم کرد و گفت اگر ده سورة نتوانید یک سورة بیارید فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ، آن گه گفت اگر یک سورة نتوانید حدیثی مانند این بیارید فَلْیَأْتُوا بِحَدِیثٍ مِثْلِهِ، و اگر خود توانایی ندارید.

Ва адъўои шҳдоءкми ман дуни аллоҳ эй астъинўои бкброӣкм ва амослкм биорӣ гиред ин сарону меҳтарони шумо ки паноҳи во эшон додаед , ва дар маҷомеъ ва маҳофил шаванд ва шуморо дар такзиби худоу расӯл муовинат медиҳанд даст дар эшон занед то шуморо ёрӣ диҳанд бчнини сўртӣ овардан ва аз бар хеш ниҳодан , агар рост мегуед ки ин қуръони Муҳамад аз бар хеши ниҳод .

وَ ادْعُوا شُهَداءَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ ای استعینوا بکبرائکم و اماثلکم بیاری گیرید این سران و مهتران شما که پناه وا ایشان داده‌اید، و در مجامع و محافل شوند و شما را در تکذیب خدا و رسول معاونت میدهند دست در ایشان زنید تا شما را یاری دهند بچنین سورتی آوردن و از بر خویش نهادن، اگر راست می‌گویید که این قرآن محمد از بر خویش نهاد.

Маънии дигари Фأтўои бсўраҳи ман мислаиу адъўои шҳдоءкми ман дун аллоҳ мегуяд сўртӣ чун қуръон биёред аз бар хеш агар метавонед вонгаҳ ки ин тавоноӣ доред он худоёнро ки бмъбўдӣ гирифта ед мегуед ки фардои моро гувоҳон ва шафиъонанд эшонро худоён мехонед ва мепарастед .

معنی دیگر فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ میگوید سورتی چون قرآن بیارید از بر خویش اگر میتوانید وانگه که این توانایی دارید آن خدایان را که بمعبودی گرفته‌اید می‌گویید که فردا ما را گواهان و شفیعان‌اند ایشان را خدایان میخوانید و می‌پرستید.

إни кантами содиқин агар дар тавон намӯдани рости гўӣиди тавон хеши вонмоӣиди бойени қавл , маънӣ дуо ибодатасту бони қавли аввали истионату дуо дар қуръон бар вуҷӯҳаст яке бмънии ибодат чунонк гуфту лои тдъи ман дуни аллоҳи мо лои инФъку лои изрк .

إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ اگر در توان نمودن راست گوئید توان خویش وانمائید باین قول، معنی دعا عبادتست و بآن قول اول استعانت و دعا در قرآن بر وجوه است یکی بمعنی عبادت چنانک گفت وَ لا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَنْفَعُکَ وَ لا یَضُرُّکَ.

Қул أ надаъво ман дуни аллоҳ . Яке бмънии қавл чунонк биҳиштёнро мегуяду охири дъўоҳм

قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ. یکی بمعنی قول چنانک بهشتیان را میگوید وَ آخِرُ دَعْواهُمْ‌

Яке бмънии саволи чунон ки гуфт адъўнии أстҷби лакам . Яке бмънии Нидои чунон ки гуфт явми идъўкми Фтстҷибўни бҳмдаҳи яке бмънии истионати кқўлаҳу адъўои шҳдоءкму назири алоиаҳи қавлаи таъолии қул лӣни аҷтмъти алإнсу алҷн . Алоиаҳ .

یکی بمعنی سؤال چنان که گفت ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ. یکی بمعنی ندا چنان که گفت یَوْمَ یَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ یکی بمعنی استعانت کقوله وَ ادْعُوا شُهَداءَکُمْ و نظیر الآیة قوله تعالی قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ. الایة.

Савол кунанд ки қуръонро мисл нест чаҳ маъниро гуфт Фأтўои бсўраҳи ман мислаи ? ҷавоб онаст ки сўртӣ мисли қуръон биёред бзъми шумо ки мегуед ин қуръонро мисласт ки дурӯғасту асотири алаввалин . Ҷавобӣ дигар гуфтаанд яъне ки сўртӣ мисли қуръон биёред дар баёну эъҷоз , на дар ҳарфу калимот ки аз онҷо ки ҳуруфаст каломи араб бикдигр монад ва ӯро мисласт . Ва аз ҳомсонӣ дар ҳуруфи арабяти ҳомсонӣ дар баёну назм ва эъҷоз наёяд ,у ҳозои қръи боби азими фии исботи алсФоти ллаҳи ъзу ҷлу лӣси ҳозои мавзеи шарҳа .

سؤال کنند که قرآن را مثل نیست چه معنی را گفت فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ؟ جواب آنست که سورتی مثل قرآن بیارید بزعم شما که می‌گویید این قرآن را مثل است که دروغ است و اساطیر الاولین. جوابی دیگر گفته‌اند یعنی که سورتی مثل قرآن بیارید در بیان و اعجاز، نه در حرف و کلمات که از آنجا که حروفست کلام عرب بیکدیگر ماند و او را مثل است. و از هامسانی در حروف عربیّت هامسانی در بیان و نظم و اعجاز نیاید، و هذا قرع باب عظیم فی اثبات الصّفات للَّه عزّ و جلّ و لیس هذا موضع شرحه.

Ва гуфтаанд ман мислаи ишоратҳо бо абдаст яъне бо Муҳамади слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам мегуяд сўртӣ аз мардӣ ки мисли Муҳамад бошад биёред агар чунонаст ки шумо мегуед ки Муҳамади ин сухан аз бар хеши ниҳода ва сохтааст пас ваии башарӣ ҳамчун шумост якеро мисли ӯ биёред ки дар сидқу амонат чун ӯ буд , вонгаҳи нависанда ва дабир набошад то сўртӣ чунон биорад . Гуфтаанд ки дар ин сухан танбеҳаст ки мисли Муҳамади бёўрдни худ дар тавқ башар нест , қолўоу ҳозои амри тъҷизи лонаи илми аҷзи алъбоди анҳуу локинаи ароҳми злки фии анФсҳм . Ва барин қавли ман табъизи рост ва бар қавли аввали ибтидоро .

و گفته‌اند مِنْ مِثْلِهِ اشارت‌ها با عبد است یعنی با محمد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم میگوید سورتی از مردی که مثل محمد باشد بیارید اگر چنانست که شما می‌گویید که محمد این سخن از بر خویش نهاده و ساخته است پس وی بشری همچون شماست یکی را مثل او بیارید که در صدق و امانت چون او بود، وانگه نویسنده و دبیر نباشد تا سورتی چنان بیارد. گفته‌اند که در این سخن تنبیه است که مثل محمد بیاوردن خود در طوق بشر نیست، قالوا و هذا امر تعجیز لانه علم عجز العباد عنه و لکنّه اراهم ذلک فی انفسهم. و برین قول من تبعیض راست و بر قول اول ابتدا را.

Фإни лами тФълўо агар дар гузашта накардеду лни тФълўо ва дар оянда натавонед , Фотқўои алнор маънӣ онаст ки чун аҷзи шумо бо фасоҳату иборат ки доред зоҳир шуд ва тавоноӣ надоред ки сўртӣ аз бар хеш бунаеду бдонстид ки каломи раби Алъоламин манзил аз осмон , чаро бдрўғ медоред ва муонидат мекунед ? макунед чунин , ва аз оташ дӯзах бипарҳезед , он оташ ки ҳизуми он мардумасту санги кибрят яъне ки санги кибряти ҳарорати он саъб тарасту тезтар . « вқўд » ҳизум бошад ки оташ бидон афрӯзанд ва дар дӯзахи биҷои ҳизум мардумасту санг . Мардум онаст ки Мустафо ъ гуфт : «у ани умматии ман иъзмаҳи аллоҳи ллнор ҳатто икўни баъзи завоёҳо

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا اگر در گذشته نکردید وَ لَنْ تَفْعَلُوا و در آینده نتوانید، فَاتَّقُوا النَّارَ معنی آنست که چون عجز شما با فصاحت و عبارت که دارید ظاهر شد و توانایی ندارید که سورتی از بر خویش بنهید و بدانستید که کلام ربّ العالمین منزل از آسمان، چرا بدروغ میدارید و معاندت میکنید؟ مکنید چنین، و از آتش دوزخ بپرهیزید، آن آتش که هیزم آن مردم است و سنگ کبریت یعنی که سنگ کبریت حرارت آن صعب تر است و تیزتر. «وقود» هیزم باشد که آتش بدان افروزند و در دوزخ بجای هیزم مردم است و سنگ. مردم آنست که مصطفی ع گفت: «و انّ امّتی من یعظّمه اللَّه للنّار حتی یکون بعض زوایاها

Ва санг онаст ки ибн аббос гуфт « ҳаии ҳаҷҷораи ман кибряти асвади иъзбўни баҳои маъаи алнор . » абди аллоҳ масъӯд гуфт сангҳои кибрятаст ки аллоҳи таъолии он рӯз ки осмону замини офариди он сангҳо бёФрид дар осмони дунё то фардо аз гарданҳои кофарон дар овезанд то оташ дар он гираду ҳарорати он брўиҳо ва сарҳои эшон мерасад ва эшонро бон азоб мекунанд . Ва гуфтаанд ин сангҳо батонанд ки аз санг сохтаанд фардои ҳамон батон ва ҳам бут прессатон ҳизум дӯзах хоҳанд буд ,у злки фии қавлаи таъолии إнкм ва мо тъбдўни ман дуни аллоҳи ҳсби ҷаҳаннам . Ва қили ани аҳли алнори азои ъили сбрҳми бкўоу шкўо , Фтншأи саҳобаи сўдоءи мзлмаҳ , Фирҷўни алФрҷу ирФъўни рأсҳми илоҳо , Фтмтри ҳам ҳаҷҷораи ъзомои кҳҷораҳи алрҳӣ , Фтздоди алнори атқодоу алтҳобои канори алднё азо азед ҳтбҳои аздоди лҳбҳо . Ва ани абии ҳрираҳи қол « қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами тҳсбўни нораками ҳзаҳ мисли нори ҷаҳаннам ? анҳо ло шуд сўодои ман алқор » .

و سنگ آنست که ابن عباس گفت «هی حجارة من کبریت اسود یعذّبون بها مع النّار.» عبد اللَّه مسعود گفت سنگهای کبریت است که اللَّه تعالی آن روز که آسمان و زمین آفرید آن سنگها بیافرید در آسمان دنیا تا فردا از گردنهای کافران در آویزند تا آتش در آن گیرد و حرارت آن برویها و سرهای ایشان میرسد و ایشان را بآن عذاب میکنند. و گفته‌اند این سنگها بتان‌اند که از سنگ ساخته‌اند فردا همان بتان و هم بت‌پرستان هیزم دوزخ خواهند بود، و ذلک فی قوله تعالی إِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ. و قیل انّ اهل النّار اذا عیل صبرهم بکوا و شکوا، فتنشأ سحابة سوداء مظلمة، فیرجون الفرج و یرفعون رأسهم الیها، فتمطر هم حجارة عظاما کحجارة الرّحی، فتزداد النّار اتّقادا و التهابا کنار الدّنیا اذا ازید حطبها ازداد لهبها. و عن ابی هریرة قال «قال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم تحسبون نارکم هذه مثل نار جهنّم؟ انها لا شدّ سوادا من القار».

Ва дар баъзе кутуб овардаанд ки аллоҳи таъолӣ бо Мӯсо гуфт ки дар дӯзах водӣаст ки дар он водии снгҳост ки аз он рӯзи боз ки ман бар арши худ мстўӣ шудам оташ бар он меафрӯзанд ва он сангҳоро гарм мекунанд « аъдти лкл ҷаббор анед лмни ҳлФи босаммии козбо » эй Мӯсо сохта шуд он сангҳо ҳар гарданиро ситезаи каш ки баноми ман савганди бдрўғ ёд кунад , Мӯсо гуфт ё раби он сангҳо чист ? гуфт « кибряти фии алнори алайҳои мустақари қадамии фиръавн ,у иззатии луи Қатарати минҳои қатраи фии бҳўри алднёи лأҷмдти кули баҳр ,у лҳдти кули ҷабал ,у лтшқти алорзўни алсбъи ман ҳурҳо . Ва рӯй ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами қол « ашткти алнори илои рабҳо Фозни лҳои фии нафасин Фшдаҳи алҳри ман ҳурҳо ва шудаи албрди ман змҳрирҳо . »

و در بعضی کتب آورده‌اند که اللَّه تعالی با موسی گفت که در دوزخ وادی است که در آن وادی سنگهاست که از آن روز باز که من بر عرش خود مستوی شدم آتش بر آن می‌افروزند و آن سنگها را گرم میکنند «اعدّت لکل جبّار عنید لمن حلف باسمی کاذبا» ای موسی ساخته شد آن سنگها هر گردنی را ستیزه کش که بنام من سوگند بدروغ یاد کند، موسی گفت یا رب آن سنگها چیست؟ گفت «کبریت فی النّار علیها مستقرّ قدمی فرعون، و عزّتی لو قطرت منها قطرة فی بحور الدنیا لأجمدت کلّ بحر، و لهدّت کل جبل، و لتشقّت الارضون السّبع من حرّها. و روی انّ النّبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم قال «اشتکت النّار الی ربّها فاذن لها فی نفسین فشدّة الحرّ من حرّها و شدّة البرد من زمهریرها.»

أъдти ллкоФрини ин радаст бар мӯътазила ки гуфтанд дӯзах ҳануз наёфаридаанд ва мавҷӯд нест ва маълумаст ки лафзи أъдти ҷузи мавҷӯди нгўинд агар офарӣда набӯдӣ аъдт нагуфтӣ , ишҳди ?лаи қавлаи таъолии أғрқўои Фأдхлўо норо . Агар касе гуяд ки дар дӯзахи ҷуз кофарон нашаванд ки мегуяд أъдти ллкоФрин ? ҷавоб онаст ки ин оят далолат мекунад ки кофарон дар дӯзах шаванд аммо далолати нмикнд ки ғайри кофарон дар он нашаванд . Ин ҳамчунонаст ки биҳиштро гуфт أъдти ллмтқини он гуҳи атфолу мҷонину Фсоқи уммат ки аз аҳл тавҳиданд андар биҳишт шаванд ва аз тақво дар эшон чизе нест , ҳамчунин асҳоби кабоир дар дӯзах шаванд ҳар чанд ки на аз куффоранд ки ҷое дигар гуфт إни аллазӣнаи иأклўни أмўоли алитомии злмои إнмои иأклўни фии бтўнҳм нороу сислўни съирои ҷой дигар гуфт ва ман иФъли злки ъдўоноу злмои ФсўФи нслиаҳ норо .

أُعِدَّتْ لِلْکافِرِینَ این رد است بر معتزله که گفتند دوزخ هنوز نیافریده‌اند و موجود نیست و معلومست که لفظ أُعِدَّتْ جز موجود نگویند اگر آفریده نبودی اعدّت نگفتی، یشهد له قوله تعالی أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً. اگر کسی گوید که در دوزخ جز کافران نشوند که میگوید أُعِدَّتْ لِلْکافِرِینَ؟ جواب آنست که این آیت دلالت میکند که کافران در دوزخ شوند امّا دلالت نمیکند که غیر کافران در آن نشوند. این همچنانست که بهشت را گفت أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ آن گه اطفال و مجانین و فسّاق امّت که از اهل توحیدند اندر بهشت شوند و از تقوی در ایشان چیزی نیست، همچنین اصحاب کبائر در دوزخ شوند هر چند که نه از کفّاراند که جایی دیگر گفت إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی‌ ظُلْماً إِنَّما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً جای دیگر گفت وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ عُدْواناً وَ ظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِیهِ ناراً.

Ва башари аллазӣнаи омнўои бишорати ҳам дӯстонро гӯйанд ҳам душманонро дӯстонро бар сиблати эъзозу каромату умед додани брҳмт ,у душманонро бар сиблати иҳонату мазаллату ахбор аз уқубат . Чунонк гуфт башари алмноФқини бأни ?лаами ъзобо أлимо мегуяд мунофиқонро хабари даҳ ки шуморо биҷои бишорат азобӣ дарднокаст сҳмнок ,у маънӣ бишорат онаст ки эшонро хабар кун ки асари он хабар бар башараи эшон пайдо шавад , агар хайр бошад ва агар шар ҳар дуро гӯйанд , аммо ғалаба хайр дорад ва бар ҷониби шодӣ бештар гӯйанду башари аллазӣна омнўо мегуяд шод кун эшонро ки имон овараданд ва ҳақ пазируфтанду рисолат ки шуниданд бишнохтанд ва гардан ниҳоданду бмўлии ёри гардиданд .

وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا بشارت هم دوستان را گویند هم دشمنان را دوستان را بر سبیل اعزاز و کرامت و امید دادن برحمت، و دشمنان را بر سبیل اهانت و مذلّت و اخبار از عقوبت. چنانک گفت بَشِّرِ الْمُنافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً میگوید منافقان را خبر ده که شما را بجای بشارت عذابی دردناکست سهمناک، و معنی بشارت آنست که ایشان را خبر کن که اثر آن خبر بر بشره ایشان پیدا شود، اگر خیر باشد و اگر شر هر دو را گویند، اما غلبه خیر دارد و بر جانب شادی بیشتر گویند وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا میگوید شاد کن ایشان را که ایمان آوردند و حق پذیرفتند و رسالت که شنیدند بشناختند و گردن نهادند و بمولی یار گردیدند.

Ва ъмлўои алсолҳот ва корҳои нек карданд , намозҳои фариза гузорданад ,у рӯзаи моҳ рамазон доштанд ,у зкоаҳ аз мол берун карданд ,у навофили ибодоти чндонки тавонистанд биҷой овараданд . Усмон ъФон гуфт « амали солеҳ ихлосаст дар аъмоли бадалели қавла « Фмни кони ирҷўои лқоءи рабаи Флиъмл амалан солҳо » эй холсоу алмноФқи алмроӣии лои икўни амалаи солҳо ва гуфтаанд адоء амонатаст бадалели қавла «у кони أбўҳмои солҳо » эй амино . Ва гуфтаанд лузӯм тавбааст бадалели қавлау ткўнўои ман баъдаи қўмои солеҳин эй тоӣбин ва гуфтаанд адоءи намоз фаризааст ки гуфту أқомўои алслоаҳи إнои лои нзиъи أҷри алмслҳин эй алмслини маоз ҷабал гуфт амал солеҳ онаст ки чаҳор чиз дар ваии мавҷӯд буд илм ,у ният ,у сабр ,у ихлос . Саҳл тстрӣ гуфт амал солеҳ онаст ки мувофиқ суннатасту аъмоли мбтдъон дар таҳт оят нашавад ки он мувофиқ суннат нест .

وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ و کارهای نیک کردند، نمازهای فریضه گزاردند، و روزه ماه رمضان داشتند، و زکاة از مال بیرون کردند، و نوافل عبادات چندانک توانستند بجای آوردند. عثمان عفان گفت «عمل صالح اخلاص است در اعمال بدلیل قوله «فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً» ای خالصا و المنافق المرائی لا یکون عمله صالحا و گفته‌اند اداء امانت است بدلیل قوله «وَ کانَ أَبُوهُما صالِحاً» ای امینا. و گفته‌اند لزوم توبه است بدلیل قوله وَ تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صالِحِینَ ای تائبین و گفته‌اند اداء نماز فریضه است که گفت وَ أَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضِیعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِینَ ای المصلّین معاذ جبل گفت عمل صالح آنست که چهار چیز در وی موجود بود علم، و نیت، و صبر، و اخلاص. سهل تستری گفت عمل صالح آنست که موافق سنت است و اعمال مبتدعان در تحت آیت نشود که آن موافق سنت نیست.

أни ?лаами ҷинот ҷина бибастон бошаду бустони хрмостон буд , пас агар дар он ангур буд онро фирдавс гӯйанд . Ва дар биҳишти дараҷот ва табақотаст дараҷаи бартарин фирдавсаст ,у болои фирдавси арш Маҷидаст . Мустафо ъ гуфт брўоити абӯи эмома

أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ جنّه ببستان باشد و بستان خرماستان بود، پس اگر در آن انگور بود آن را فردوس گویند. و در بهشت درجات و طبقاتست درجه برترین فردوس است، و بالای فردوس عرش مجید است. مصطفی ع گفت بروایت ابو امامه‌

« селои аллоҳи ъзу ҷли алФрдўси ?фонҳо сираи алҷнаҳ ,у ани аҳли алФрдўси исмъўни атити алърш »

«سلو اللَّه عز و جل الفردوس فانّها سرّة الجنة، و انّ اهل الفردوس یسمعون اطیط العرش»

Ва брўоити абӯи ҳрираҳ Мустафо гуфт « ани фии алҷнаҳи моӣаҳи дараҷаи аъдҳои аллоҳи ллҷоҳдини фии сиблата , байни кули дрҷтини комаи байни алсмоءу аларз , Фозои сأлтмўои аллоҳ , Фосأлўҳои алФрдўси ?фонаи васати алҷнаҳ ва аъло алҷнаҳу фавқаи арши арраҳмон ва манеҳ тФҷри анҳори алҷнаҳ »

و بروایت ابو هریرة مصطفی گفت «انّ فی الجنّة مائة درجة اعدّها اللَّه للجاهدین فی سبیله، بین کلّ درجتین کما بین السّماء و الارض، فاذا سألتموا اللَّه، فاسألوها الفردوس فانّه وسط الجنّة و اعلی الجنة و فوقه عرش الرحمن و منه تفجّر انهار الجنّة»

Ва Мустафоро пурседанд

و مصطفی را پرسیدند

« Киеви бноءи алҷнаҳ ? қол « лбнаҳи ман зҳбу лбнаҳи ман Фзаҳ , млотҳои мски азФру ҳсбоؤҳои аллؤлؤу алёқўт , ва туробҳо алзъФрон » .

«کیف بناء الجنة؟ قال «لبنة من ذهب و لبنة من فضّة، ملاطها مسک اذفر و حصباؤها اللؤلؤ و الیاقوت، و ترابها الزعفران».

Он гуҳи сифати он бустонҳо кард гуфт тҷрии ман таҳтҳо алأнҳори зери дарахтони он бар рӯй замини ҷӯйҳои равонаст , обу шер ва майу ангабин ҳар ҷо ки биҳиште буд бар боми кӯшкҳоу манзараҳо ҷӯйҳои равони пеш хеш бинад , чун бархезад ҷӯии равон бар ҷой хеш бинад на дар кундӣ бошад на ҷомаи буи олӯда шавад .

آن گه صفت آن بستانها کرد گفت تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ زیر درختان آن بر روی زمین جویهای روان است، آب و شیر و می و انگبین هر جا که بهشتیی بود بر بام کوشکها و منظره‌ها جویهای روان پیش خویش بیند، چون برخیزد جوی روان بر جای خویش بیند نه در کندی باشد نه جامه بوی آلوده شود.

Клмои рзқўои минҳо яъне ман алошҷор . Ман самараи ман ллтбиин ,у қили ллтбъизи рзқои насби лонаи мафъӯли сони қолўои ҳозои алзии рзқнои ман қабл маънӣ онаст ки ҳар гуҳ ки биҳиштёнро аз он биҳиштҳо ва дарахтҳо мива диҳанд гӯйанд ин он мивааст ки моро як бор доданд , аз баҳри онки брнгу сӯрат яксон бошанду бтъми мухталиф , биҳиштии як себ аз дарахт бичинад брнги себ буд , чун дар даҳон наад таъми ҳамаи мива ҳо дорад ва ин ниҳоят лутфасту ғояти ҳикмат . Қоли яҳёи бен абии касӣр « иؤтии аҳдҳми болсҳФаҳи Фиأкли минҳои сами иؤтии бохарии Фиқўли ҳозои алзии отино ба ман қабл , Фиқўли алмалики кули Фоллўни воҳиду алтъми мухталиф » . Ва гуфтаанд ҳозои алзии рзқнои ман қабл эй ҳозои алзӣ въдно набино слии аллоҳи алайҳу ?алау силами фии алднё ан наризқ фии алҷнаҳ »у қили ҳозои савоби ъмлнои алзии ъмлноаҳи фии алднё . Ва қили ҳозои алрмони алзии кони фии алднёи алии ҷҳаҳи алтъҷби ман фазлаи алии мо кони фии алднё , коматарӣ алрҷли фии ҳоли тстъзмҳо ,у қади кон қабл злки сғиро , Фтқўли ҳозои фалони алзии кони боломс , эй алиўми ?лаи зиёдаи алии мо мзӣ .

کُلَّما رُزِقُوا مِنْها یعنی من الاشجار. مِنْ ثَمَرَةٍ من للتّبیین، و قیل للتبعیض رِزْقاً نصب لانه مفعول ثان قالُوا هذَا الَّذِی رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ معنی آنست که هر گه که بهشتیان را از آن بهشتها و درختها میوه دهند گویند این آن میوه است که ما را یک بار دادند، از بهر آنک برنگ و صورت یکسان باشند و بطعم مختلف، بهشتی یک سیب از درخت بچیند برنگ سیب بود، چون در دهان نهد طعم همه میوه‌ها دارد و این نهایت لطف است و غایت حکمت. قال یحیی بن ابی کثیر «یؤتی احدهم بالصّحفة فیأکل منها ثم یؤتی باخری فیقول هذا الّذی آتینا به من قبل، فیقول الملک کل فاللون واحد و الطعم مختلف». و گفته‌اند هذا الذی رزقنا من قبل ای هذا الذی وعدنا نبیّنا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فی الدنیا ان نرزق فی الجنة» و قیل هذا ثواب عملنا الّذی عملناه فی الدنیا. و قیل هذا الرّمان الذی کان فی الدّنیا علی جهة التعجب من فضله علی ما کان فی الدنیا، کما تری الرجل فی حال تستعظمها، و قد کان قبل ذلک صغیرا، فتقول هذا فلان الذی کان بالامس، ای الیوم له زیادة علی ما مضی.

Ва أтўо ба мтшобҳо ва он миваҳо ки пеши ваии оранди ҳамаи бикдигр монанди бникўиӣу покӣ ва беайбӣ , на чунонк баъзе некӯ буд ва баъзе бад чунонк миваҳои дунё . Маънии дигар :у أтўо ба мтшобҳо ва он миваи биҳишт ки пеши эшон оранд монанди миваи дунёи оранд , баномҳоам ном он бошад , чндонки эшон биҷои ҳам номи оранд ки кадом мивааст аммо бҳқиқт на чунон буд ки миваи биҳишт аз дарахти расида берун ояд , ҳар рангӣ ки хоҳӣ дар он миваи бинӣ ва ҳар таъмӣу бӯе ки хоҳӣ дар он ёбӣ , рангҳо ҳамаи некӯ ва буиҳо ҳамаи хуш ва таъмҳо ҳамаи ширин , вонгаҳ ҳар миваи сӯратӣ некӯ дораду овозии хушу нағмаи латиф аз ваии равон ,у шукуфа бар сару нурӣ аз ваии тобон , ва чунонк дар дунё аз миваи тухм берун ояд аз он ҳўро берун ояду ғулом , ки пиёда ки савора чун мива бичинад ҳам дар он ҳоли дайгарӣ аз дарахт берун ояд аз он пешини некӯтар ва хушбӯтар .

وَ أُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً و آن میوه‌ها که پیش وی آرند همه بیکدیگر مانند بنیکویی و پاکی و بی عیبی، نه چنانک بعضی نیکو بود و بعضی بد چنانک میوه‌های دنیا. معنی دیگر: وَ أُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً و آن میوه بهشت که پیش ایشان آرند مانند میوه دنیا آرند، بنام هام نام آن باشد، چندانک ایشان بجای هم نام آرند که کدام میوه است امّا بحقیقت نه چنان بود که میوه بهشت از درخت رسیده بیرون آید، هر رنگی که خواهی در آن میوه بینی و هر طعمی و بویی که خواهی در آن یابی، رنگها همه نیکو و بویها همه خوش و طعمها همه شیرین، وانگه هر میوه صورتی نیکو دارد و آوازی خوش و نغمه لطیف از وی روان، و شکوفه بر سر و نوری از وی تابان، و چنانک در دنیا از میوه تخم بیرون آید از آن حورا بیرون آید و غلام، که پیاده که سواره چون میوه بچیند هم در آن حال دیگری از درخت بیرون آید از آن پیشین نیکوتر و خوشبوتر.

Дар баъзе осораст ки биҳиштиро хўончаҳ фиристанд аз ёқӯти сурх , дастори хуоне бар сари он фурӯи гирифта аз марвориди сипеди меҳр бар он ниҳода . Чун сари он боз кунад себҳои гӯногӯн бинад , дар ҳар себии ҳўро чун лъбтии оростау арӯсии нигошта . Ҳўро аз он себ берун ояд биҳиштии себ дар даҳон гирад таъмӣ ёбад ширинтар ва лазизтар аз ҳар чаҳ дар биҳишт хӯрд .

در بعضی آثار است که بهشتی را خوانچه فرستند از یاقوت سرخ، دستار خوانی بر سر آن فرو گرفته از مروارید سپید مهر بر آن نهاده. چون سر آن باز کند سیبهای گوناگون بیند، در هر سیبی حورا چون لعبتی آراسته و عروسی نگاشته. حورا از آن سیب بیرون آید بهشتی سیب در دهان گیرد طعمی یابد شیرینتر و لذیذتر از هر چه در بهشت خورد.

Он гуҳи қӯтии азим дар вай падед ояд он лаъибати дӯшизаро бпосд лиззатӣ ёбад ки аз дигари ҷеффатони чунон лиззат наёфт , ва ҳар бор ки пеши вай боз шавад ӯро дӯшиза ёбад аз аввали бори некӯтару бкмолтр . Пас он лъбтҳо ҳар соъатӣ брнгӣ бошанду дигари ҷамолии намоянд , ва ҳамчунин себҳо дигргўн шаванд . Биҳиштӣ бо худ гуяд ин лаъибат на онаст ва ин себ на он ! гумонаш уфтад ки таъмаш низ бгшт чун таъми он боз гирад бидонад ки бтъм ҳамонасту брнг на он , инаст ки мегуяд :у أтўо ба мтшобҳоу ?лаами фӣҳо أзўоҷи мутаҳҳарау аишонрост дар он биҳишти занони одамӣ , ҳар мардиро ду зану ҳўро бар он адад ки аллоҳ донад . Мустафо ъ гуфт дар биҳишт ъзб несту лкл раҷул манеҳам завҷатони аснтони ирии мхи сўқҳмои ман вроءи алсёб .

آن گه قوتی عظیم در وی پدید آید آن لعبت دوشیزه را بپاسد لذتی یابد که از دیگر جفتان چنان لذت نیافت، و هر بار که پیش وی باز شود او را دوشیزه یابد از اول بار نیکوتر و بکمالتر. پس آن لعبتها هر ساعتی برنگی باشند و دیگر جمالی نمایند، و همچنین سیبها دیگرگون شوند. بهشتی با خود گوید این لعبت نه آنست و این سیب نه آن! گمانش افتد که طعمش نیز بگشت چون طعم آن باز گیرد بداند که بطعم همانست و برنگ نه آن، اینست که میگوید: وَ أُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَ لَهُمْ فِیها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ و ایشانراست در آن بهشت زنان آدمی، هر مردی را دو زن و حورا بر آن عدد که اللَّه داند. مصطفی ع گفت در بهشت عزب نیست و لکلّ رجل منهم زوجتان اثنتان یری مخّ سوقهما من وراء الثیاب.

Мутаҳҳара пок карда аз айбҳо ва офатҳо ки дар занони дунё мавҷӯд бошад аз ҳайзу нФосу қзоءи ҳоҷат ва фузулҳои тану беморӣу перӣу бдхўиӣу марг . Абӯ ҳрираҳ гуфт аз Мустафо ъ пурседанд ки дар биҳишт бо занон суҳбат бошад Мустафо гуфт : « нъму алзии нафасии бедаи ани алмؤмнини лиФзии фии алиўми алвоҳади илои алифи ъзроء » қол « ва мо ман ғдўаҳи ман ғдўоти алҷнаҳу кули алҷнаҳи ғдўоти алои анаи тзФи ило вале аллоҳи фӣҳо завҷаи ман алҳўри алъайни аднои ҳни алтии хилқати ман заъфарон » .

مُطَهَّرَةٌ پاک کرده از عیبها و آفتها که در زنان دنیا موجود باشد از حیض و نفاس و قضاء حاجت و فضولهای تن و بیماری و پیری و بدخویی و مرگ. ابو هریره گفت از مصطفی ع پرسیدند که در بهشت با زنان صحبت باشد مصطفی گفت: «نعم و الّذی نفسی بیده انّ المؤمنین لیفضی فی الیوم الواحد الی الف عذراء» قال «و ما من غدوة من غدوات الجنّة و کلّ الجنّة غدوات الّا انه تزفّ الی ولیّ اللَّه فیها زوجة من الحور العین ادنا هنّ الّتی خلقت من زعفران».

Ва қоли абди аллоҳи бен вҳби ани фии алҷнаҳи ғурфаи иқоли лҳои алъолӣаи фӣҳо ҳўроءи иқоли лҳои алғнҷаҳи азои ?ераад вале аллоҳи ани ётиҳои атиҳои Ҷабраили Фознҳо , Фқомти алии атрофҳо маъаҳо арбаъаи олоФи всиФаҳи иҷмъни азёлҳоу зўоӣбҳоу ибхрнҳои бмҷомри балои нор . » ҷуҳудӣ аз Мустафо пурсед ки ту май гӯйӣ дар биҳишт никоҳ бошад ва хӯрдан ва ошомидан , ва ҳар ки хӯрд ва ошомед аз вай фузулҳо раваду биҳишт чигуна ҷои фузул буд ? Мустафо гуфт «у алзии нафасии бедаи ани фӣҳо локлоу шрбоу нкоҳои ихрҷи ман бтўнҳми арақи атиби ман риҳи алмск » Фқоли раҷули ман алқўми сидқи расӯли аллоҳи халқи аллоҳи хлқои иأкли ммои нأклу ишрб ммо нашурб ва манеҳ ихрҷи ман бутунҳо асали соӣғи Фқоли расӯли аллоҳи вифқат , ҳозо мисли таоми аҳли алҷнаҳ » .

و قال عبد اللَّه بن وهب انّ فی الجنّة غرفة یقال لها العالیة فیها حوراء یقال لها الغنجه اذا اراد ولیّ اللَّه ان یاتیها اتیها جبرئیل فآذنها، فقامت علی اطرافها معها اربعة آلاف وصیفة یجمعن اذیالها و ذوائبها و یبخّرنها بمجامر بلا نار.» جهودی از مصطفی پرسید که تو می‌گویی در بهشت نکاح باشد و خوردن و آشامیدن، و هر که خورد و آشامید از وی فضولها رود و بهشت چگونه جای فضول بود؟ مصطفی گفت «و الذی نفسی بیده انّ فیها لاکلا و شربا و نکاحا یخرج من بطونهم عرق اطیب من ریح المسک» فقال رجل من القوم صدق رسول اللَّه خلق اللَّه خلقا یأکل ممّا نأکل و یشرب ممّا نشرب و منه یخرج من بطونها عسل سائغ فقال رسول اللَّه وفّقت، هذا مثل طعام اهل الجنة».

Ва ҳам фӣҳо холдўн . эй доӣмўн ,у алхлўди алдўому лӣси ман шӯртаи алтобид , бали иҷўзи ани икўни мؤбдо ӯ ғайри мؤбд ,у алдлили алайҳи анаи қайди бобад ,у аллоҳи ъзу ҷли иўсФи болқдму лои иҷўзи ани иўсФи болхлўди лъдми алтўқиФ ,у лони алқдми лои абтдоءи ?лау алхлўди ?лаи абтдоء ,у ҳўи ҷли ҷалолаи аввали балои абтдоء ва ҳам фӣҳо холдўн .

وَ هُمْ فِیها خالِدُونَ. ای دائمون، و الخلود الدّوام و لیس من شرطه التابید، بل یجوز ان یکون مؤبّدا او غیر مؤبّد، و الدّلیل علیه انه قیّد بابد، و اللَّه عزّ و جل یوصف بالقدم و لا یجوز ان یوصف بالخلود لعدم التوقیف، و لان القدم لا ابتداء له و الخلود له ابتداء، و هو جلّ جلاله اول بلا ابتداء وَ هُمْ فِیها خالِدُونَ.

Маънӣ онаст ки эшон дар он биҳишт ҷовид шаванд ки неъмати он гуҳ ғанӣ бошаду тамом ки бурӣда нашавад ва бо он бимонанд . Мустафо ъ гуфт « ман идхли алҷнаҳи яҳёи лои имўту инъми лои ибўси лои иблии сёбаҳу лои иФнии шабоба » .

معنی آنست که ایشان در آن بهشت جاوید شوند که نعمت آن گه غنی باشد و تمام که بریده نشود و با آن بمانند. مصطفی ع گفت «من یدخل الجنّة یحیی لا یموت و ینعم لا یبوس لا یبلی ثیابه و لا یفنی شبابه».