Қавлаи таъолӣ :у лои тأклўои أмўолкми алоиаҳ . . . Ин оятро ду маънӣ гуфтаанд яке онаст ки моли якдигари бботл ва ношоист махӯред , чунонк дуздӣу хиёнату ғасб , ҳамчунонк ҷой дигар гуфту лои тқтлўои أнФскми танҳои худро мкшид , яъне ки якдигарро мкшид , ва ин дар луғати араби раво ва равонаст . Маънӣ дигар онаст ки моли худро бботлу исроф ҳазина макунед , чунонк зиноу қимору анвоъи фисқ .

قوله تعالی: وَ لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ الآیة ... این آیت را دو معنی گفته‌اند یکی آنست که مال یکدیگر بباطل و ناشایست مخورید، چنانک دزدی و خیانت و غصب، همچنانک جای دیگر گفت وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ تنهای خود را مکشید، یعنی که یکدیگر را مکشید، و این در لغت عرب روا و روانست. معنی دیگر آنست که مال خود را بباطل و اسراف هزینه مکنید، چنانک زنا و قمار و انواع فسق.

Ва тдлўои баҳо эйу лои тдлўои кқўлаҳу лои тлбсўо алҳақ болботлу тктмўо алҳақ эйу лои тктмўоу адлоءи фарои нишеби гузоштан буд дар луғати араб аз далв гирифтаанд адлии далваи он буд ки далв фурӯ гузораду дилии далваи он буд ки баркашад . Мегуяд моли фарои дастҳои ҳокимон магузоред бршўт , то эшонро бъноити фаро худ гардонид ,у мол мардум бидон бибаред , ва бзлм бихӯред , ва худ донед ки он шуморо ҳалол ва кушода нест . Муфассирон гуфтанд ин дар шаън касеаст ки молӣ бар вай бошад ,у ҳақӣ доданӣ , вонгаҳ инкор кунаду ҷҳўди орад , ва чун соҳиби ҳақи матолибат вай кунад , бо вай хасмӣ кунад , ва ба печад , ва дар маҷлиси ҳоким ба гувоҳони дурӯғи ҳақи ваии бабрад . Раб Алъоламин гуфт ин хусумат макунед , чун майдонед ки золимед ,у гувоҳӣ бдрўғ медиҳед .

وَ تُدْلُوا بِها ای و لا تدلوا کقوله وَ لا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ ای و لا تکتموا و ادلاء فرا نشیب گذاشتن بود در لغت عرب از دلو گرفته‌اند ادلی دلوه آن بود که دلو فرو گذارد و دلّی دلوه آن بود که برکشد. میگوید مال فرا دستهای حاکمان مگذارید برشوت، تا ایشان را بعنایت فرا خود گردانید، و مال مردم بدان ببرید، و بظلم بخورید، و خود دانید که آن شما را حلال و گشاده نیست. مفسران گفتند این در شأن کسی است که مالی بر وی باشد، و حقی دادنی، وانگه انکار کند و جحود آرد، و چون صاحب حق مطالبت وی کند، با وی خصمی کند، و به پیچد، و در مجلس حاکم به گواهان دروغ حق وی ببرد. رب العالمین گفت این خصومت مکنید، چون میدانید که ظالم اید، و گواهی بدروغ میدهید.

Қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « адлати шҳодаҳи алзўри болошроки биллоҳ » .

قال رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله و سلّم «عدلت شهادة الزور بالاشراک باللّه».

Қоли аллоҳи таъолӣ « Фоҷтнбўои алрҷси ман алأўсону аҷтнбўои қавли алзўр » ,у фии маъноаи мо

قال اللَّه تعالی «فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ»، و فی معناه ما

Рӯй абӯи ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « анмои анои башару антми тхтсмўни илоу лаъли бъзкми ани икўни алҳни бҳҷтаҳи ман баъзи Фأқзии ?лаи алии наҳви мо асмъ манеҳ , Фмни қзити ?лаи бшии ءи ман ҳақи ахиаҳи Фонмои ақтъи ?лаи қитъаи ман алнор .

روی ابو هریرة قال قال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «انّما انا بشر و انتم تختصمون الی و لعلّ بعضکم ان یکون الحن بحجته من بعض فأقضی له علی نحو ما اسمع منه، فمن قضیت له بشی‌ء من حق اخیه فانّما اقطع له قطعة من النار.

Ду мард буданд дар аҳди расӯли слии аллоҳи алайҳу ?алау силами яке амрؤи алқиси бен ъобси алкндӣу дигари абдони бен алошўъ , бо якдигар хусумат карданд бзиътӣ ки миёни эшон буд . Амрؤи алқиси хост то савганд хӯрду ҳақи худ бар ваии бсўгнд дуруст кунад , аллоҳи таъолӣ оят фиристод ки إни аллазӣнаи иштрўни бъҳди аллоҳу أимонҳми смно қлило мегуяд эшон ки мехаранд бФрўхтни аҳди худоӣу савгандони хеши баҳоии андак , эшонро дар он ҷаҳон баҳра нест .

دو مرد بودند در عهد رسول صلّی اللَّه علیه و آله و سلم یکی امرؤ القیس بن عابس الکندی و دیگر عبدان بن الاشوع، با یکدیگر خصومت کردند بضیعتی که میان ایشان بود. امرؤ القیس خواست تا سوگند خورد و حق خود بر وی بسوگند درست کند، اللَّه تعالی آیت فرستاد که إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ أَیْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلًا میگوید ایشان که می‌خرند بفروختن عهد خدای و سوگندان خویش بهای اندک، ایشان را در آن جهان بهره نیست.

Пас чун расӯли худои ин оят бар вай хонд . Савганд нахурду хусумати бгзошт , ва он замин ки дар он хусумат мерафт бъбдон боз гузошт .

پس چون رسول خدا این آیت بر وی خواند. سوگند نخورد و خصومت بگذاشت، و آن زمین که در آن خصومت میرفت بعبدان باز گذاشت.

Пас худои таъолӣ дар шаъни эшон ин оят фиристод :у лои тأклўои أмўолкми бинкми болботл . . . Илои охирҳо .

پس خدای تعالی در شأن ایشان این آیت فرستاد: وَ لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ... الی آخرها.

Исӣлўнки ани алأҳлаҳ . . . Алоиаҳи маози ҷабалу сълбаҳи бен ғнм ҳар ду аз расӯл худо пурседанд ки ин моҳ нав чунаст ки меафзоед ва май коҳад ? ва бар як сифат намепоед ?

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ... الآیة معاذ جبل و ثعلبة بن غنم هر دو از رسول خدا پرسیدند که این ماه نو چونست که می‌افزاید و می‌کاهد؟ و بر یک صفت نمی‌پاید؟

Раби Алъоламин бҷўоби эшон ин оят фиристод қул ҳаии мўоқити ллнос . . . Гуфт эшонро ҷавоби даҳ ки ҳикмат дар зиёдату нуқсони моҳ нав онаст ки то ҳангомҳо ва вақтҳо бар мардум равшан шавад , ва роҳ баранд бмзди муздурон ,у ъдти занон ,у муддати борварон ,у маҳали дайнҳо ,у таҳқиқи шартҳо , ва низ моҳи рамазон ,у Фитр ,у рӯзгори ҳаҷ ,у тартиби он бойен равшан мешавад ва бар халқи осон .

رب العالمین بجواب ایشان این آیت فرستاد قُلْ هِیَ مَواقِیتُ لِلنَّاسِ... گفت ایشان را جواب ده که حکمت در زیادت و نقصان ماه نو آنست که تا هنگامها و وقتها بر مردم روشن شود، و راه برند بمزد مزدوران، و عدت زنان، و مدت باروران، و محل دینها، و تحقیق شرطها، و نیز ماه رمضان، و فطر، و روزگار حج، و ترتیب آن باین روشن میشود و بر خلق آسان.

Қоли абӯи ҳрираҳи блғи расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами ани анноси итқдмўни алшҳри бсёми явм ва явмин , Фқоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами ани аллоҳи ҷаъли алоҳлаҳи мўоқити азои рأитмўҳои сўмўо ,у азои рأитмўҳои ФоФтрўо , ?фони ғами алайкуми Фأтмўои сулсин »

قال ابو هریره بلغ رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله و سلّم ان الناس یتقدمون الشهر بصیام یوم و یومین، فقال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم انّ اللَّه جعل الاهلة مواقیت اذا رأیتموها صوموا، و اذا رأیتموها فافطروا، فان غمّ علیکم فأتموا ثلثین»

Гуфтаанд ки ҳилоли аввал моҳаст то ду шаб бугзараду бқўли баъзе се шабу бқўли баъзе ҳафт шаб , пас қамар гӯйанд то охири моҳ .

گفته‌اند که هلال اول ماه است تا دو شب بگذرد و بقول بعضی سه شب و بقول بعضی هفت شب، پس قمر گویند تا آخر ماه.

Ва лӣси албри бأни тأтўои албиўти ман зуҳӯрҳо Ҳамзау ксоиӣу бӯи бикру қолўни албиўти бкср бо хонанд боқии қрои бзм бо , Фолксри лмкони алёءу алзми алии аласл муфассирон гуфтанд ки дар ҷоҳилият одат доштанд ки аз ҳаҷ боз омад надид аз боми сарои хеш дар сарой омад надид , на аз дар сарой ,у бони таъзим ҳаҷ мехостанд ва кроҳит доштандӣ пушт бар гардонӣдан , аз он раби Алъоламин эшонро фармуд то ин суннату одати ҷоҳилияти даст боз доранд , ва эшонро хабар кард ки ин на некӣ ва порсоеаст , агар некӣ ва порсое мехоҳед бони пас баён кард ки порсое ва некӣ чист , гуфту локини албри ман атқӣ . . . Порсое ва некӣ онаст ки озарми аллоҳ нигаҳ доред ва аз хашм ӯ бипарҳезед ,у қили мъноءу локини албр бар ман атқии локини порсоеи порсоеи он касаст ки аз хашму азоб худоӣ бипарҳезед .

وَ لَیْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ ظُهُورِها حمزه و کسایی و بو بکر و قالون البیوت بکسر با خوانند باقی قرا بضمّ با، فالکسر لمکان الیاء و الضم علی الاصل مفسران گفتند که در جاهلیت عادت داشتند که از حج باز آمد ندید از بام سرای خویش در سرای آمد ندید، نه از در سرای، و بآن تعظیم حج میخواستند و کراهیت داشتندی پشت بر گردانیدن، از آن رب العالمین ایشان را فرمود تا این سنت و عادت جاهلیت دست باز دارند، و ایشان را خبر کرد که این نه نیکی و پارسایی است، اگر نیکی و پارسایی میخواهید بآن پس بیان کرد که پارسایی و نیکی چیست، گفت وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقی‌... پارسایی و نیکی آنست که آزرم اللَّه نگه دارید و از خشم او بپرهیزید، و قیل معناء و لکنّ البر برّ من اتّقی لکن پارسایی پارسایی آن کس است که از خشم و عذاب خدای بپرهیزید.

Ва أтўои албиўти ман أбўобҳо . . . Ва бахонаҳо ки дар оӣид аз дар дроӣиду озарми аллоҳ нигаҳ доред , ва аз хашм ӯ бипарҳезед то ба некии ду ҷаҳон расед . Ва атқўои аллоҳ чун бар аллоҳ расед лълкми тФлҳўн ба пирӯзӣу растгорӣ ва хушнӯдӣ биравӣ расед .

وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها... و بخانه‌ها که در آئید از در درآئید و آزرم اللَّه نگه دارید، و از خشم او بپرهیزید تا به نیکی دو جهان رسید. وَ اتَّقُوا اللَّهَ چون بر اللَّه رسید لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ به پیروزی و رستگاری و خشنودی بروی رسید.

Абӯи убайда дар маънӣ оят гуфтааст лӣси албри бони ттлбўои алмърўФи ман ғайри аҳла .

ابو عبیده در معنی آیت گفته است لیس البرّ بان تطلبوا المعروف من غیر اهله.

Ва أтўои албиўти ман أбўобҳо эй атлбўои алмърўФи ман аҳла ҳар маърӯфиро ҷое ҳаст , ва ҳар кориро рӯе ва ҳар бариро маҳаллӣу аҳлӣ , чун на биҷои хеш ва на аз аҳли хеш талаб кунӣ бар набошад , бар онаст ки аз аҳли хеш талаб кунӣ . Мустафо ъ бар вифқ ин гуфт « атлбўои алмърўФи ман аҳла » « атлбўо алхир ъанд ҳисони алўҷўаҳ »

وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها ای اطلبوا المعروف من اهله هر معروفی را جایی هست، و هر کاری را رویی و هر برّی را محلی و اهلی، چون نه بجای خویش و نه از اهل خویش طلب کنی برّ نباشد، برّ آنست که از اهل خویش طلب کنی. مصطفی ع بر وفق این گفت «اطلبوا المعروف من اهله» «اطلبوا الخیر عند حسان الوجوه»

Ва қотлўои фии сиблати аллоҳ . . . Алоиаҳ . . . Аввали оятӣ ки фурӯ омад дар қаттолу ҷиҳод бо кофарони ин оят буд ,у Мустафо ъ бар мӯҷиби ин оят ҷанг мекард , ҳар кас аз кофарон ки баҷанг омадӣ бо вай ҷанг кардӣ , ва агар на ибтидо накардӣ , чунонк гуфту лои тътдўо эй лои тбдўоу лои тФҷأўҳми болқтол , ногоҳ эшонро мкшиди пеш аз он ки босалом даъват кунед , ва ибтидо макунед магар ки эшон ибтидо кунанд : إни аллоҳи лои иҳби алмътдини пас ин оят ва ин ҳукм мансӯх шуд бончаҳ гуфт Фоқтлўои алмшркини ҳайси вҷдтмўҳми ин қавли баъзе муфассиронаст , аммо ибни аббосу муҷоҳиди мигўинди ин оят аз муҳкамот қуръонаст ки аз ҳукми он ҳиҷиз мансӯх нашуд , ва фармонаст бқтоли кофарон . Чунонк ҷойҳои дигар бон фармуд Фоқтлўои алмшркини қотлўҳми иъзбҳми аллоҳи бأидикми қотлўои аллазӣнаи лои иؤмнўни биллоҳу ашбоаҳи злк ,у бойени қавли маънӣу ло тътдўо онаст ки занону кӯдаконро мкшид , ва чун зинҳор хоҳанд зинҳор диҳед , ва зинҳор машканед , ва аз аҳди бози пас нёӣид , ва чун газят пазиранд газят азишон бипазиред , ва ин газят пазируфтани хоссаи аҳли китоби рост , бнси қуръону злки фии қавлаи таъолии қотлўои аллазӣнаи лои иؤмнўни биллоҳу лои болиўми алохри илои қавлаи ман аллазӣнаи أўтўои алкитоб ҳатто иътўои алҷзиаҳи ани яди маҷусро ҳамин ҳукмаст ки , Мустафо ъ гуфт , « снўои баҳами санаи аҳли алкитоб »

وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ... الآیة... اول آیتی که فرو آمد در قتال و جهاد با کافران این آیت بود، و مصطفی ع بر موجب این آیت جنگ میکرد، هر کس از کافران که بجنگ آمدی با وی جنگ کردی، و اگر نه ابتدا نکردی، چنانک گفت وَ لا تَعْتَدُوا ای لا تبدوا و لا تفجأوهم بالقتال، ناگاه ایشان را مکشید پیش از آن که باسلام دعوت کنید، و ابتدا مکنید مگر که ایشان ابتدا کنند: إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ پس این آیت و این حکم منسوخ شد بآنچه گفت فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ این قول بعضی مفسران است، اما ابن عباس و مجاهد میگویند این آیت از محکمات قرآن است که از حکم آن هیجیز منسوخ نشد، و فرمانست بقتال کافران. چنانک جایهای دیگر بآن فرمود فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ قاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَیْدِیکُمْ قاتِلُوا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ و اشباه ذلک، و باین قول معنی وَ لا تَعْتَدُوا آنست که زنان و کودکان را مکشید، و چون زینهار خواهند زینهار دهید، و زینهار مشکنید، و از عهد باز پس نیائید، و چون گزیت پذیرند گزیت ازیشان بپذیرید، و این گزیت پذیرفتن خاصه اهل کتاب راست، بنص قرآن و ذلک فی قوله تعالی قاتِلُوا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ الْآخِرِ الی قوله مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حَتَّی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ مجوس را همین حکم است که، مصطفی ع گفت، «سنّوا بهم سنّة اهل الکتاب»

Ва алии бен абии толиб ъро пурседанд ки ҷузия аз маҷус пазирем ? гуфт « оре ки эшонро китобӣ буд ва бардоштанду ббрднд аз миёни эшон » ин далелӣ равшанаст ки пазируфтани ҷузияро аҳли китоб бӯдан шартаст , пас мушрикону абдаи аўсони азин ҳукм берунанд , ва албата азишон ҷузят на пазиранд , ки на аҳл китобанду раби Алъоламин ҳукми эшон ин кард киу қотлўҳм ҳатто лои ткўни фитна . эй қотлўҳм ҳатто ислмўо бо эшон куштан мекунед то он гуҳ ки мусулмон шаванд , пас ҷззи ислом азишон қабул набояд кард ва низ гуфту ақтлўҳми ҳайси сқФтмўҳм эй ҳайси вҷдтмўҳми эшонро бикашед ҳар ҷо ки баришон даст ёбед ,у أхрҷўҳми ман ҳайси أхрҷўкм ва эшонро аз Макка берун кунед чунонк шуморо берун карданду алФтнаҳи أшди ман алқтл ва шуморо ки азоб мекарданд ки аз исломи бози оӣиди он сахттараст дар нописанди аллоҳ аз куштан , ки эшонро кашид дар ҳарам . Маънии дигару алФтнаҳи أшди ман алқтли ширк овардани саъб тараст аз куштани шумо эшонро .

و علی بن ابی طالب ع را پرسیدند که جزیة از مجوس پذیریم؟ گفت «آری که ایشان را کتابی بود و برداشتند و ببردند از میان ایشان» این دلیلی روشن است که پذیرفتن جزیة را اهل کتاب بودن شرط است، پس مشرکان و عبده اوثان ازین حکم بیرون‌اند، و البته ازیشان جزیت نه پذیرند، که نه اهل کتاب‌اند و ربّ العالمین حکم ایشان این کرد که وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ. ای قاتلوهم حتّی یسلّموا با ایشان کشتن میکنید تا آن گه که مسلمان شوند، پس جزز اسلام ازیشان قبول نباید کرد و نیز گفت وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ ای حیث وجدتموهم ایشان را بکشید هر جا که بریشان دست یابید، وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ و ایشان را از مکه بیرون کنید چنانک شما را بیرون کردند وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ و شما را که عذاب میکردند که از اسلام باز آئید آن سختتر است در ناپسند اللَّه از کشتن، که ایشان را کشید در حرم. معنی دیگر وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ شرک آوردن صعب تر است از کشتن شما ایشان را.

Ва ло тқотлўҳм ъанд алмсҷдулҳаром қроءти Ҳамзау алӣ «у лои тқтлўҳм ҳатто иқтлўкми фӣаи ?фони қтлўкми Фоқтлўҳм » беалифаст дар ҳар се ҳарф , ва дигарон ҳама болФ хонанд . Он аз қатласт ва ин аз қаттол , он айн куштанаст ва ин ҷанг кардан . Мегуяд эшонро мкшид ба наздики масҷиди ҳаром , яъне дар ҳарам то он гуҳ ки шуморо кашанд , пас агар шуморо кашанд , ҳамонҷои шумо низ кашид ҳамонҷои эшонро . Миёни муфассирон ихтилофаст ки ин оят мансӯхаст ё муҳкам , муҷоҳид гуфт муҳкамаст ки дар ҳарам то кофарони бқтол ибтидо накунанд раво нест мусулмононро бо эшон қаттол кардану куштан ,у бқўли қтодаҳу рабиъи ин ҳукм мансӯхаст боити сайф ,у бойени ояти дигар ки гуфту қотлўҳм ҳатто лои ткўн фитна мегуяд бо эшон куштан кунед то он гуҳ ки бар замин кофар намонад ки мусулмононро ранҷоанд , ё бе газяти эмини зайд .

وَ لا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ قراءت حمزه و علی «و لا تقتلوهم حتی یقتلوکم فیه فان قتلوکم فاقتلوهم» بی الف است در هر سه حرف، و دیگران همه بالف خوانند. آن از قتل است و این از قتال، آن عین کشتن است و این جنگ کردن. میگوید ایشان را مکشید به نزدیک مسجد حرام، یعنی در حرم تا آن گه که شما را کشند، پس اگر شما را کشند، همانجای شما نیز کشید همانجای ایشان را. میان مفسران اختلاف است که این آیت منسوخ است یا محکم، مجاهد گفت محکم است که در حرم تا کافران بقتال ابتدا نکنند روا نیست مسلمانان را با ایشان قتال کردن و کشتن، و بقول قتاده و ربیع این حکم منسوخ است بآیت سیف، و باین آیت دیگر که گفت وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ میگوید با ایشان کشتن کنید تا آن گه که بر زمین کافر نماند که مسلمانان را رنجاند، یا بی گزیت ایمن زید.

Ва икўни аддӣни ллаҳ ва мекашид то он гуҳ ки бар замини ҷузи аллоҳро дайн намонад . Дар хабар меояд ки лои ибқии алии зуҳри аларзи байти мдру лои вбри алои адхлаҳи аллоҳи ъзу ҷли калимаи алислом аммо бъзи ъзизоу базли залил , аммо ани иъзҳми аллоҳи Фиҷълҳми ман аҳлаи Фиъзўо ба , ва аммо ани излҳми Фидинўои ?ла .

وَ یَکُونَ الدِّینُ لِلَّهِ و میکشید تا آن گه که بر زمین جز اللَّه را دین نماند. در خبر می‌آید که لا یبقی علی ظهر الارض بیت مدر و لا وبر الّا ادخله اللَّه عز و جل کلمة الاسلام امّا بعز عزیزا و بذل ذلیل، امّا ان یعزهم اللَّه فیجعلهم من اهله فیعزّوا به، و اما ان یذلّهم فیدینوا له.

Фإни антҳўои Флои адуон эй лои сиблат бау лои ҳаҷа , лқўлаҳи таъолии ?имаи алаҷалин қзити Флои адуони алӣ эй лои сиблати алӣ , мегуяд агар аз ширк овардану афзӯнӣ ҷустан боз истанд шуморо бар эшон роҳӣ нест , ва ҳуҷҷатӣ нест . Ки бо эшон дар ҳарам куштан кунед إлои алии алзолмини магар бар эшон ки ибтидо кунанд ва бо шумо дар ҳарам куштан кунанд , қоли ъкрмаҳи алзолми алзии абии ани иқўли лои илоҳи алои аллоҳ .

فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ ای لا سبیل به و لا حجة، لقوله تعالی ایّما الاجلین قضیت فلا عدوان علیّ ای لا سبیل علیّ، میگوید اگر از شرک آوردن و افزونی جستن باز ایستند شما را بر ایشان راهی نیست، و حجتی نیست. که با ایشان در حرم کشتن کنید إِلَّا عَلَی الظَّالِمِینَ مگر بر ایشان که ابتدا کنند و با شما در حرم کشتن کنند، قال عکرمه الظالم الذی ابی ان یقول لا اله الا اللَّه.

Алшҳрулҳаром болшҳрулҳаром расӯли худо сиррӣа фиристод дар моҳи ҳароми бқўмии мушрикон , эшон гуфтанд ки дар моҳи ҳаром ҷанг мекунед ? ин ҷавоб онаст , мегуяд ки эшон низ туро аз Макка дар моҳ ҳаром баргардонеданд , яъне дар сулҳи ҳудаибия ки расӯли худоиро бар гардониданд ва бо ваии паймони бастанд ки дигари сол боз ояд , ин бар гардонӣдани ҳам дар моҳи ҳаром буд ,у мушрикон озарм надоштанд . Раб Алъоламин гуфт ин моҳи ҳароми бони моҳи ҳаром , ва ин шикастани озарми бон шикастани озарм .

الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ رسول خدا سرّیه فرستاد در ماه حرام بقومی مشرکان، ایشان گفتند که در ماه حرام جنگ می‌کنید؟ این جواب آنست، میگوید که ایشان نیز ترا از مکه در ماه حرام برگردانیدند، یعنی در صلح حدیبیه که رسول خدای را بر گردانیدند و با وی پیمان بستند که دیگر سال باز آید، این بر گردانیدن هم در ماه حرام بود، و مشرکان آزرم نداشتند. رب العالمین گفت این ماه حرام بآن ماه حرام، و این شکستن آزرم بآن شکستن آزرم.

Фмни аътдии алайкуми Фоътдўои алайҳ . . . Харҷи махраҷи алҷўобу алмзоҳоаҳ , ин дар баробари ном ҷиноят биёмад бар тариқи ҷазо , чунонк ҷой дигар гуфт Фисхрўн манеҳам схр аллоҳ манеҳам

فَمَنِ اعْتَدی‌ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ... خرج مخرج الجواب و المضاهاة، این در برابر نام جنایت بیامد بر طریق جزا، چنانک جای دیگر گفت فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ

Ва фии алхбри ман сби ъморои сбаҳи аллоҳ . .

و فی الخبر من سب عمارا سبه اللَّه..

Ва атқўои аллоҳу аълмўои أни аллоҳи маъа аламтқин аллоҳ бо прҳизгоронсти эшон ки аз ҳўӣу мурод худ бипарҳезанд ,у ризоу муроди хеши фидои ризоу мурод ҳақ кунанд ,у баҳр чаҳ шан пеш ояд худоиро дар он қиём кунанд , на худро , аллоҳи таъолии бнсрт боишонаст , чунонк ҷой дигар гуфт إни тнсрўои аллоҳи инсркму фии алхбри ман кони аллоҳи кони аллоҳи ?ла .

وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ اللَّه با پرهیزگارانست ایشان که از هوی و مراد خود بپرهیزند، و رضا و مراد خویش فدای رضا و مراد حق کنند، و بهر چه شان پیش آید خدای را در آن قیام کنند، نه خود را، اللَّه تعالی بنصرت بایشان است، چنانک جای دیگر گفت إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ و فی الخبر من کان اللَّه کان اللَّه له.

Ва أнФқўои фии сиблати аллоҳу лои тлқўои бأидикми إлии алтҳлкаҳ . . . Алтҳлкаҳи алҳлоку алмроди болоидии алонФси Фъбр аллоҳ болид ани алнФс , кқўлаҳи қидмати идок .

وَ أَنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ... التهلکة الهلاک و المراد بالایدی الانفس فعبّر اللَّه بالید عن النفس، کقوله قَدَّمَتْ یَداکَ.

Ин оятро таъвилҳо гуфтаанд : яке онаст ки агар ҳазина накунед дар роҳи худоӣ ва дар он накушеду бсФти бухл олӯда гардид ҳалок шавед ҳам аз рӯй зоҳир ва ҳам аз рӯй ботин , ботин хароб шавад бсбби бухл ,у зоҳир ҳалок гардад бадасти душман . Ин ҷавоб онаст ки чун фармон омад бонифоқ қавӣ гуфтанд агар мо ҳазина кунем дарвеш ва муфлис бимонем , ва дар кори рӯзии занни бади бурданди бхдои ъзу ҷл . Раб Алъоламин гуфт нафақа кунед ва худро ҳалок макунед , ва танҳои хеши ббими дарвешӣ ва тарсидан бар гусастани рӯзии сӯй табоҳӣ Маяфканед ,у аҳснўои алзни биллоҳи фии алсўобу алохлоФи бхдои ъзу ҷли занн некӯ бурид бподоши некӯ кардан дар он ҷаҳон ва дарин ҷаҳони бадали мол додану рӯзии фарох , ҳамонаст ки гуфт ва мо أнФқтми ман шайъи ءи Фҳўи ихлФаҳу ҳўи хайри алрозқин .

این آیت را تأویلها گفته‌اند: یکی آنست که اگر هزینه نکنید در راه خدای و در آن نکوشید و بصفت بخل آلوده گردید هلاک شوید هم از روی ظاهر و هم از روی باطن، باطن خراب شود بسبب بخل، و ظاهر هلاک گردد بدست دشمن. این جواب آنست که چون فرمان آمد بانفاق قوی گفتند اگر ما هزینه کنیم درویش و مفلس بمانیم، و در کار روزی ظن بد بردند بخدای عز و جل. رب العالمین گفت نفقه کنید و خود را هلاک مکنید، و تنهای خویش ببیم درویشی و ترسیدن بر گسستن روزی سوی تباهی میفکنید، و احسنوا الظن باللّه فی الثواب و الاخلاف بخدای عز و جل ظن نیکو برید بپاداش نیکو کردن در آن جهان و درین جهان بدل مال دادن و روزی فراخ، همانست که گفت وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ.

Қоли расӯли аллоҳ « ман арсли нафақаи фии сиблати аллоҳу ақоми фии байтаи фалаи бакули дарҳами сбъмоӣаҳи дарҳам , ва ман ғзои бнФсаҳи фии сиблати аллоҳу анФқи фии виҷҳаи злки фалаи бакули дарҳами явми алқимаҳи сбъмоӣаҳи алифи дарҳами сами телаи ҳзаҳи алоиаҳу аллоҳи изоъФи лмни ишоء »

قال رسول اللَّه «من ارسل نفقة فی سبیل اللَّه و اقام فی بیته فله بکل درهم سبعمائة درهم، و من غزا بنفسه فی سبیل اللَّه و انفق فی وجهه ذلک فله بکل درهم یوم القیمة سبعمائة الف درهم ثم تلا هذه الآیة وَ اللَّهُ یُضاعِفُ لِمَنْ یَشاءُ»

Зайд аслм гуфт ин дар шаън қавмӣ омад , ки бо ғозён берун мешуданд , бебарг ва бесоз ,у тавоноӣ он надоштанд пас бароа дар мунқатиъ мешуданд , пасу болу аёл дигарон мебуданд . Раб алъзаҳ фармуд ки дар роҳи худо бар худ нафақа кунед , ва агар чизе надоред худ берун машавед , ва худро дар тҳлкаҳ Маяфканед ,у тҳлкаҳи он буд ки ба гуруснагӣу тишнагӣ ё аз мондагӣ дар рафтан ҳалок мешуданд , он гуҳи дигаронро гуфт ки тавоноӣ доштанду أҳснўои إни аллоҳи иҳби алмҳснину қили алтҳлкаҳи азоб , иқўли аллоҳи ъзу ҷлу лои ттркўои алҷҳоди Фтъзбўо .

زید اسلم گفت این در شأن قومی آمد، که با غازیان بیرون می‌شدند، بی برگ و بی‌ساز، و توانایی آن نداشتند پس براه در منقطع می‌شدند، پس و بال و عیال دیگران می‌بودند. رب العزة فرمود که در راه خدا بر خود نفقه کنید، و اگر چیزی ندارید خود بیرون مشوید، و خود را در تهلکة میفکنید، و تهلکه آن بود که به گرسنگی و تشنگی یا از ماندگی در رفتن هلاک می‌شدند، آن گه دیگران را گفت که توانایی داشتند وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ و قیل التهلکة عذاب، یقول اللَّه عز و جل و لا تترکوا الجهاد فتعذبوا.

Мегуяд ҷиҳоди Фрўмгзорид ки агар бигзоред бъзоб худо расед ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт إлои тнФрўои иъзбкми ъзобои أлимо . Ва қили алтҳлкаҳи алқнўти ман раҳмаи аллоҳ .

میگوید جهاد فرومگذارید که اگر بگذارید بعذاب خدا رسید همانست که جای دیگر گفت إِلَّا تَنْفِرُوا یُعَذِّبْکُمْ عَذاباً أَلِیماً. و قیل التهلکة القنوط من رحمة اللَّه.

Қоли абӯи қуллобаи ҳўи алрҷли исиби алзнби Фиқўли листи лии тавба . Фииأси ман раҳмаи аллоҳу инҳмки фии алмъосӣ , ин дар шаън касеаст ки бгноаҳ дар уфтад , он гуҳ бо худ гуяд ки марои об рӯй нест ,у ҷой тавба нест ки тавбаи ман биҷой қабул нест ва аз раҳмати худо навмед шавад ва дар гуноҳи биафзояд . Раб Алъоламин гуфт худро ҳалок макунед банк аз раҳмати ман навмед шавед ,у бмни занн бад бурид . Он гуҳ гуфту أҳснўои бмни занн некӯ доред ки ман онҷоам ки занн банда манаст , ано ъанд занни абдии Флизн бе мо шоءу қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « знўои брбкми ани сиғФри лаками знўои брбкми ани ситўби алайкум , ани ҳасани алзни ман алъбодаҳ »

قال ابو قلابه هو الرجل یصیب الذنب فیقول لیست لی توبة. فییأس من رحمة اللَّه و ینهمک فی المعاصی، این در شأن کسیست که بگناه در افتد، آن گه با خود گوید که مرا آب روی نیست، و جای توبه نیست که توبه من بجای قبول نیست و از رحمت خدا نومید شود و در گناه بیفزاید. رب العالمین گفت خود را هلاک مکنید بانک از رحمت من نومید شوید، و بمن ظن بد برید. آن گه گفت وَ أَحْسِنُوا بمن ظن نیکو دارید که من آنجا ام که ظن بنده منست، انا عند ظن عبدی فلیظن بی ما شاء و قال النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «ظنّوا بربّکم ان سیغفر لکم ظنّوا بربکم ان سیتوب علیکم، ان حسن الظن من العبادة»

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « лои имўтни аҳдкми алоу ҳўи иҳсни алзни биллоҳ , ?фони ҳасани алзни биллоҳи самани алҷнаҳ . »

و قال صلی اللَّه علیه و آله و سلّم «لا یموتنّ احدکم الّا و هو یحسن الظن باللّه، فان حسن الظّن باللّه ثمن الجنة.»