Қавлаи таъолӣ :у أтмўои алҳҷу улумраи ллаҳ ва рӯй ан алнабӣ қоли тобъўои байни алҳҷу улумра , Фонҳмои инФёни алФқру алзнўб , комаи инФии алкири хбси алҳдиду алзҳбу алФзаҳ ,у лӣси ллҳҷи алмбрўри савоби дуни алҷнаҳ

قوله تعالی: وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ و روی انّ النبی قال تابعوا بین الحج و العمرة، فانهما ینفیان الفقر و الذنوب، کما ینفی الکیر خبث الحدید و الذهب و الفضة، و لیس للحج المبرور ثواب دون الجنة

Гуфт : ҳаҷу умра ҳар ду бар пай якдигар дореду шарти он бтмомӣ биҷой оред , ки ҳам чунон ки оташи зару симу оҳани бохалоси барад , ва фазлҳо ки бакор наёяд бисӯзанд , ҳаҷу умраи фақри нописандидау гуноҳони накӯҳидаро аз бандаи ҳам чунон фурӯ резанд ,у сФоءи дилу таҳорати нафас дар банда падед кунад . Ва дар баъзе ахбор бияёд : ки бисёре гуноҳаст бандаро ки куффорат он нест магари истодани бърФот , ва ҳеҷ вақт нест ки шайтонро бенанди дармондатару зарди рӯтар аз он вақт ки ҳоҷён дар Арафот бистанд , аз бас ки бинад раҳмату фазли худоӣ бар сари эшон борону резон ! ва аз гуноҳи кбоир яке онаст ки банда дар он рӯзи бхдоўнди ъзу ҷли бади гумон буд , вази раҳмати ваии навмед ,у ани ҷобири рзи қоли қоли расӯли аллоҳ « азои кони явми арафаи инзли аллоҳи таъолии илои смоءи алднёи Фибоҳии баҳами алмлоӣкаҳ , Фиқўли анзрўои илои ибодии атўнии шъсои ғброи ман кули Фҷи амиқ , ашҳдкми ании қади ғФрти ?лаам , Фтқўли алмлоӣкаҳ ё раб ! фалони мрҳқи Фиқўли қади ғФрти ?лаам , Фмои ман явми аксари ътиқои ман алнори ман явми арафа »

گفت: حج و عمره هر دو بر پی یکدیگر دارید و شرط آن بتمامی بجای آرید، که هم چنان که آتش زر و سیم و آهن باخلاص برد، و فضلها که بکار نیاید بسوزاند، حج و عمره فقر ناپسندیده و گناهان نکوهیده را از بنده هم چنان فرو ریزاند، و صفاء دل و طهارت نفس در بنده پدید کند. و در بعضی اخبار بیاید: که بسیاری گناه است بنده را که کفارت آن نیست مگر ایستادن بعرفات، و هیچ وقت نیست که شیطان را بینند درمانده‌تر و زرد روتر از آن وقت که حاجیان در عرفات بیستند، از بس که بیند رحمت و فضل خدای بر سر ایشان باران و ریزان! و از گناه کبایر یکی آنست که بنده در آن روز بخداوند عز و جل بد گمان بود، وز رحمت وی نومید، و عن جابر رض قال قال رسول اللَّه «اذا کان یوم عرفة ینزل اللَّه تعالی الی سماء الدنیا فیباهی بهم الملائکة، فیقول انظروا الی عبادی اتونی شعثا غبرا من کل فج عمیق، اشهدکم انی قد غفرت لهم، فتقول الملائکة یا رب! فلان مرهق فیقول قد غفرت لهم، فما من یوم اکثر عتیقا من النار من یوم عرفه»

Ва рӯй алъбоси бен мирдос : ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами дуои ъшиаҳи арафаи ломтаҳи болмғФраҳу алрҳмаҳ ,у аксари алдъоءи Фоҷобаҳи ании қади феълати алои зулми бъзҳм баъзан , Фомои знўбҳми Фимои бинӣу бинҳми Фқди ғФртҳо , Фқол эй раб ! анки қодири ани тсиби ҳозои алмзлўми хирои ман мзлмтаҳу тғФри лиҳозои алзолм , Флми иҷибаҳи тлки алъшиаҳ , Флмои кони ғдоаҳи алмздлФаҳи аъоди алдъоء , Фоҷобаҳи аллоҳи ании қади ғФрти ?лаам , Фтбсми расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами Фқоли ?лаи баъзи асҳоба ё расӯли аллоҳи табассумати фии соъаҳи мо канти табассуми фӣҳо ? қоли табассумати ман адуи аллоҳи Иблиси анаи лмои илми ани аллоҳи ъзу ҷли қади астҷоби лии фии умматӣ , аҳўии идъўи болўилу алсбўр ,у иҳсўи алтроби алии раъса . Ва ани ибни умри қоли лои ибқии явми арафаи аҳади фии қалбаи мисқоли зарраи ман алоямони алои ғФри ?ла , Фқоли ?лаи раҷули лоҳли Арафот хоссаам ллноси омма ?

و روی العباس بن مرداس: ان النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم دعا عشیة عرفة لامّته بالمغفرة و الرحمة، و اکثر الدعاء فاجابه انی قد فعلت الّا ظلم بعضهم بعضا، فاما ذنوبهم فیما بینی و بینهم فقد غفرتها، فقال ای ربّ! انک قادر ان تثیب هذا المظلوم خیرا من مظلمته و تغفر لهذا الظالم، فلم یجیبه تلک العشیة، فلما کان غداة المزدلفة اعاد الدعاء، فاجابه اللَّه انی قد غفرت لهم، فتبسم رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله و سلّم فقال له بعض اصحابه یا رسول اللَّه تبسمت فی ساعة ما کنت تبسّم فیها؟ قال تبسّمت من عدوّ اللَّه ابلیس انّه لما علم انّ اللَّه عز و جل قد استجاب لی فی امتی، اهوی یدعو بالویل و الثبور، و یحثو التراب علی رأسه. و عن ابن عمر قال لا یبقی یوم عرفة احد فی قلبه مثقال ذرة من الایمان الّا غفر له، فقال له رجل لاهل عرفات خاصة ام للناس عامة؟

Фқоли ибни умр : кант ъанд алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами Фсмътаҳи иқўли злк , Фсолаҳи соили ллноси омма ӯ лоҳли Арафоти Фқоли бали ллноси омма .

فقال ابن عمر: کنت عند النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فسمعته یقول ذلک، فساله سائل للناس عامة او لاهل عرفات فقال بل للناس عامة.

Ва أтмўои алҳҷу улумраи ллаҳи алоиаҳ . . . Хилофаст миёни уламои дайн ки умра воҷибаст ё суннат ,у қавли ҷадид шофиӣ онаст ,у бештари уламо бар онанд ки воҷибаст ҳамчун ҳаҷ , аз баҳри он ки лафзи амр бар ҳар ду мутлақасту муқтазии амр вуҷубаст , идли алайҳи мо рӯй зайди бен собити мрФўъои ани алҳҷу улумраи Фризтони лои изрки боиҳмои бдأт . Ва фии алкитоби алзии кутуба алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами лъмрўи бен ҳзми ани улумраи ҳаии алҳҷи алосғру қоли ибни аббос :у аллоҳи ани улумраи лқринаҳи алҳҷи фии китоби аллоҳ .

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ الآیة... خلافست میان علماء دین که عمره واجب است یا سنت، و قول جدید شافعی آنست، و بیشتر علما بر آنند که واجب است همچون حج، از بهر آن که لفظ امر بر هر دو مطلق است و مقتضی امر وجوب است، یدلّ علیه ما روی زید بن ثابت مرفوعا ان الحج و العمرة فریضتان لا یضرک بایهما بدأت. و فی الکتاب الذی کتبه النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم لعمرو بن حزم انّ العمرة هی الحج الاصغر و قال ابن عباس: و اللَّه ان العمرة لقرینة الحج فی کتاب اللَّه.

Ва أтмўои алҳҷу улумраи ллаҳи алоиаҳ . . . Мегуяд тамом кунед ҳаҷу умраро яъне маносику ҳудӯду шроӣту Фроӣзу сунани он бтмомӣ биҷой оред , ва агар тамомтар хоҳед , аз хонаи хеш чун беруни оӣиди эҳроми гирифтаи беруни оӣид , ва бимол ҳалол бешабаҳат ҳаҷ кунед , ки чун моли ҳаром буд бим он бошад ки ҳаҷи номақбӯл буд . Ва дар ҳаҷи биҷузи ҳаҷу зиёрати корӣу мақсӯдии дигар дар пеши мгирид ,у ҳаҷи худ бмёлоӣид

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ الآیة... میگوید تمام کنید حج و عمره را یعنی مناسک و حدود و شرائط و فرائض و سنن آن بتمامی بجای آرید، و اگر تمامتر خواهید، از خانه خویش چون بیرون آئید احرام گرفته بیرون آئید، و بمال حلال بی شبهت حج کنید، که چون مال حرام بود بیم آن باشد که حج نامقبول بود. و در حج بجز حج و زیارت کاری و مقصودی دیگر در پیش مگیرید، و حج خود بمیالائید

Қоли расӯли аллоҳ : иأтии алии анноси замони иҳҷи ағнёءи анноси ллнзҳаҳу аўсотҳми ллтҷораҳу қроؤҳми ллрёءу алсмъаҳу Фқроؤҳми ллмсأлаҳ » .

قال رسول اللَّه: یأتی علی الناس زمان یحج اغنیاء الناس للنزهة و اوساطهم للتجارة و قرّاؤهم للریاء و السمعة و فقراؤهم للمسألة».

Ва дар луғати араби умра зиёратасту ҳаҷи оҳанг агар касе пурсед чаро ҳаҷу умраро гуфт аллоҳу намозу зкоаҳро нагуфт :у ақимўои алслоаҳу отўои алзкоаҳи ллаҳ ? ҷавоб онаст ки ҳаҷу умра дар ҷоҳилияти кории маърӯфу машҳур буд ,у мушрикони ҳаҷу тавоф ки мекарданду тлбиаҳ ки мегуфтанд батонро дар он мегирифтанд ва мегуфтанд : ӣнони анбозон худоӣанд , таъолии аллоҳи ани злк . Пас раби Алъоламин мусулмононро фармуд ки шумо холсои аллоҳ ҳаҷ кунед ,у касро бо ман дар он анбози мгирид , то мушриконро танбеҳӣ бошад ,у бароаи тавҳиди роҳ нмўнӣ кунед , назир ин онаст ки гуфту أни алмсоҷди ллаҳи Флои тдъўои маъаи аллоҳи أҳдо , ҷуҳудону тарсоёни клисёҳоу книсҳои мисохтнд , ва мегуфтанд ин хдоирост , он гуҳи худоиро ъзу ҷл ба ягонагӣ ва беҳамтоӣ дар он наме парастиданад , ва бидон иқрор намедоданд . Раби Алъоламин мусулмононро гуфт шумо маро дар он бохалос парастед ,у дайгариро бо ман дар он махонед , то эшон бидонанд ки дар гумроҳӣанду бароа боз оянд .

و در لغت عرب عمره زیارت است و حج آهنگ اگر کسی پرسید چرا حج و عمره را گفت اللَّه و نماز و زکاة را نگفت: و اقیموا الصلاة و آتوا الزکاة للَّه؟ جواب آنست که حج و عمره در جاهلیت کاری معروف و مشهور بود، و مشرکان حج و طواف که میکردند و تلبیه که میگفتند بتان را در آن می‌گرفتند و میگفتند: اینان انبازان خدای‌اند، تعالی اللَّه عن ذلک. پس رب العالمین مسلمانان را فرمود که شما خالصا اللَّه حج کنید، و کس را با من در آن انباز مگیرید، تا مشرکان را تنبیهی باشد، و براه توحید راه نمونی کنید، نظیر این آنست که گفت وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً، جهودان و ترسایان کلیسیاها و کنیسها میساختند، و میگفتند این خدایراست، آن گه خدای را عز و جل به یگانگی و بی همتایی در آن نمی‌پرستیدند، و بدان اقرار نمی‌دادند. رب العالمین مسلمانان را گفت شما مرا در آن باخلاص پرستید، و دیگری را با من در آن مخوانید، تا ایشان بدانند که در گمراهی‌اند و براه باز آیند.

Фإни أҳсртми Фмои астисри ман алҳдии аҳсор манъасту ҳасри ҳабс , ҷълнои ҷаҳаннами ллкоФрини ҳсиро эй мҳбсоу ҳудоу ҳудо ҳар ду якеаст , чун мет ва мет ,у лину лин , ва онро ҳудо ном карданд аз баҳри он ки онро ба мно баранд ва онҷо бикашанд , ва бдрўишон диҳанд ,у бхдои ъз ва ҷл бидон тақарруб кунанд , ҳамчунонк касе ҳадяи баради бдўстӣ ва дар он буи тақарруб кунад . Ва хилофаст миёни уламо дар маънии аҳсор ки он сабаб тҳлласт . Қавмӣ гуфтанд ҳар монеъӣ ки падед ояд ва ӯро аз аъмоли ҳаҷ боз дорад , чун беморӣу мондагӣу тарсу бими душман ,у нарасӣдани нафақа ,у гум шудани шутур ва монанди ин , ҳар чаҳ азин узрҳо буд чун падед ояд бар ҷои бистад муҳаррам ,у гўспндӣ бмно фиристад то бикашад , он гуҳ аз эҳром берун ояд ва ҳалол шавад . Ва ҷамоатӣ аз муҳаққиқон гуфтанд ки он аҳсор ки мбиҳ тҳлласт манъаст аз ҷиҳати душман , ё аз ҷиҳати султони қоҳир . Чунонк Мустафоро биФтод дар ҳудаибия ,у дигари узрҳо чун беморӣу ҷузи он сабаб тҳлл нест . Пас чун боз дошта шуд аз ҷиҳати душман ё султони қоҳир , гўспндии бикашади ҳамонҷоӣ ки мҳср шавад , агар дар ҳал бошад ё дар ҳарам , он гуҳ аз эҳром берун ояд , ва бар ваии қазо на . Ало агар наск воҷиб бошад .

فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ احصار منع است و حصر حبس، جَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْکافِرِینَ حَصِیراً ای محبسا و هدی و هدّی هر دو یکی است، چون میت و میّت، و لین و لیّن، و آن را هدی نام کردند از بهر آن که آن را به منا برند و آنجا بکشند، و بدرویشان دهند، و بخدای عز و جل بدان تقرب کنند، همچنانک کسی هدیه برد بدوستی و در آن بوی تقرب کند. و خلافست میان علما در معنی احصار که آن سبب تحلّل است. قومی گفتند هر مانعی که پدید آید و او را از اعمال حج باز دارد، چون بیماری و ماندگی و ترس و بیم دشمن، و نرسیدن نفقه، و گم شدن شتر و مانند این، هر چه ازین عذرها بود چون پدید آید بر جای بیستد محرم، و گوسپندی بمنا فرستد تا بکشد، آن گه از احرام بیرون آید و حلال شود. و جماعتی از محققان گفتند که آن احصار که مبیح تحلّل است منع است از جهت دشمن، یا از جهت سلطان قاهر. چنانک مصطفی را بیفتاد در حدیبیه، و دیگر عذرها چون بیماری و جز آن سبب تحلّل نیست. پس چون باز داشته شد از جهت دشمن یا سلطان قاهر، گوسپندی بکشد همانجای که محصر شود، اگر در حل باشد یا در حرم، آن گه از احرام بیرون آید، و بر وی قضا نه. الا اگر نسک واجب باشد.

Инаст ки раб Алъоламин гуфт : Фإни أҳсртми Фмои астисри ман алҳдии алоиаҳ эй Фўоҷби алайкуми мо тисри ман алҳдӣу адноаҳи шоҳу аълоаи бадана ,у аўстаҳи бақара ,у алоҳсни ҳўи алшоаҳи лонаи ақрби илои алиср . Ва аллоҳи таъолии саммии алшоаҳи ҳдё , фии қавлаи ҳдёи болиғи алкъбаҳ .

اینست که رب العالمین گفت: فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ الایه ای فواجب علیکم ما تیسّر من الهدی و ادناه شاة و اعلاه بدنة، و اوسطه بقرة، و الاحسن هو الشاة لانه اقرب الی الیسر. و اللَّه تعالی سمّی الشاة هدیا، فی قوله هَدْیاً بالِغَ الْکَعْبَةِ.

Ва лои тҳлқўои рؤскм ҳатто иблғи алҳдӣ маҳалла мегуяд мӯӣ сарбоз макунед то он гуҳ ки гўспнд бикашанд ,у бмҳл интифоъ расад . Ва тановул , агар дар ҳал бошад ё дар ҳарам , ин бар қавл эшонаст ки аҳсори аҳсор душман ниҳанду маҳали маҳали интифоъу акл ва тановул ниҳанд ,у мисол ин онаст ки Мустафо гуфт : дар он гӯшт ки брираҳро доданд бсдқаҳ , қол « қрбўаҳи Фқди блғи маҳалла » эй блғи маҳали тайибау ҳалолаи болҳдиаҳи алинои баъди أни канти садақаи алии брираҳ .

وَ لا تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتَّی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ میگوید موی سرباز مکنید تا آن گه که گوسپند بکشند، و بمحل انتفاع رسد. و تناول، اگر در حلّ باشد یا در حرم، این بر قول ایشانست که احصار احصار دشمن نهند و محل محل انتفاع و اکل و تناول نهند، و مثال این آنست که مصطفی گفت: در آن گوشت که بریره را دادند بصدقه، قال «قرّبوه فقد بلغ محله» ای بلغ محل طیبه و حلاله بالهدیة الینا بعد أن کانت صدقة علی بریرة.

Фмни кони мнкми мризои أў ба أзии ман раъсаи алоиаҳи ин дар шаъни каъби бен ъҷраҳи алонсорӣ фурӯ омад . Дег май пухту Мустафо ъ биравӣ бигузашт вайро дид ! ҷмндаҳ аз сарвӣ май фурӯ рехт гуфт эй каъби ҷмндаҳи саратро меранҷоанд ? гуфт оре гуфт гўспндӣ бикашу даравишонро бихӯрон , ё се рӯзи рӯзаи дор , ё фарқии таоми бшши дарвеши даҳ ,у Мӯсои бистар , ин фарқ ба наздики аҳли ҳиҷози се соъ бошад ҳар дарвеширо ду мади Фإзои أмнтми Фмни таматтуъи болъмраҳи إлии алҳҷи алоиаҳ бдонк гузордан ҳаҷу умраро се ваҷҳаст : яке афроду дигари қирону сдигри таматтуъ . Бмзҳби шофиии афроди фозилтар ,у бмзҳби бӯи Ҳанифаи қирони фозилтар ,у бмзҳби молики таматтуъи фозилтар , ва ин хилоф аз он афтод ки дар ҳаҷаи алўдоъ ки расӯли худои бохр умра кард , низ мухталиф шуданд . Молик гуфт таматтуъ буд , бӯ Ҳанифа гуфт қирон буд , шофиӣ гуфт афрод буд . Ва ҳуҷҷати шофиӣ дарин онаст ки ҷобири бен зайд гуфт : самъати расӯли аллоҳи фии ҳаҷаи алўдоъи иқўл : лаббайки бҳҷаҳи муфрада . »

فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ الآیة این در شأن کعب بن عجرة الانصاری فرو آمد. دیگ می‌پخت و مصطفی ع بروی بگذشت وی را دید! جمنده از سروی می فرو ریخت گفت ای کعب جمنده سرت را می‌رنجاند؟ گفت آری گفت گوسپندی بکش و درویشان را بخوران، یا سه روز روزه‌دار، یا فرقی طعام بشش درویش ده، و موسی بستر، این فرق به نزدیک اهل حجاز سه صاع باشد هر درویشی را دو مدّ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ الآیة بدانک گزاردن حج و عمره را سه وجه است: یکی افراد و دیگر قران و سدیگر تمتع. بمذهب شافعی افراد فاضل‌تر، و بمذهب بو حنیفه قران فاضلتر، و بمذهب مالک تمتع فاضل‌تر، و این خلاف از آن افتاد که در حجة الوداع که رسول خدا بآخر عمره کرد، نیز مختلف شدند. مالک گفت تمتع بود، بو حنیفه گفت قران بود، شافعی گفت افراد بود. و حجت شافعی درین آنست که جابر بن زید گفت: سمعت رسول اللَّه فی حجة الوداع یقول: لبیّک بحجة مفردة.»

Ва брўоитӣ дигар гуфт : « аФрдўои болҳҷи ?фонаи атуми лҳҷткму ъмрткм » .

و بروایتی دیگر گفت: «افردوا بالحج فانه اتمّ لحجّتکم و عمرتکم».

Афрод онаст ки ҳаҷу умра аз якдигари бози барад , аввал ҳаҷ кунад буқати хешу шроӣти он бтмомии биҷои орад , пас чун тамом шавад ва аз эҳром берун ояд , ба ҷъронаҳ шавад , ё ба тнъим ё бҳдибиаҳ ,у умраро эҳром гираду боуммоли он машғӯл шавад . Ва қирон онаст ки ҳар ду дарҳами пайвандад ва дар эҳром гуяд лаббайки бҳҷаҳу умраи мъо » пас бар аъмоли ҳаҷ ақтсор кунад , ки умраи худ дар вай мундараҷ шавад , чунонк вузӯ дар ғусл . Ва таматтуъ онаст ки чун бмиқот расад буқати ҳаҷ , аввали эҳром бъмраҳ гирад , пас чун дар Макка шавад ва аз аъмоли умра фориғ гардад , ва аз эҳром берун ояд , ва мтҳлл шавад ,у бмҳзўроти мтмтъ , он гуҳ аз ҷўФи Макка эҳром гирад бҳҷ , ва бидон машғӯл шавад ин касро мтмтъ гӯйанд ва бар ваии гўспндӣ воҷиб шавад , он гуҳ ки аз умраи фориғ шуда бошад ,у боуммоли ҳаҷ шурӯ карда , пас агар рӯз наҳур забҳ кунад ва бдрўишон диҳад шояд .

افراد آنست که حج و عمره از یکدیگر باز برد، اول حج کند بوقت خویش و شرائط آن بتمامی بجای آرد، پس چون تمام شود و از احرام بیرون آید، به جعرانه شود، یا به تنعیم یا بحدیبیه، و عمره را احرام گیرد و باعمال آن مشغول شود. و قران آنست که هر دو درهم پیوندد و در احرام گوید لبیک بحجة و عمرة معا» پس بر اعمال حج اقتصار کند، که عمره خود در وی مندرج شود، چنانک وضو در غسل. و تمتع آنست که چون بمیقات رسد بوقت حج، اوّل احرام بعمره گیرد، پس چون در مکه شود و از اعمال عمره فارغ گردد، و از احرام بیرون آید، و متحلّل شود، و بمحظورات متمتع، آن گه از جوف مکه احرام گیرد بحج، و بدان مشغول شود این کس را متمتع گویند و بر وی گوسپندی واجب شود، آن گه که از عمره فارغ شده باشد، و باعمال حج شروع کرده، پس اگر روز نحر ذبح کند و بدرویشان دهد شاید.

Инаст ки раб Алъоламин гуфт : Фмни таматтуъи болъмраҳи إлии алҳҷи Фмои астисри ман алҳдии пас агар гўспнди наёбади Фсёми салосаи أёми фии алҳҷи се рӯз рӯза дорад пеш аз рӯз наҳур , ва агар пайваста дорад ё гусаста ҳар ду шояд . Аммо дар рӯз наҳур албата раво нест ки мтмтъ рӯза дорад , ва дар айёми алтшриқ рухсат ҳаст . Қолати Оиша : рхси расӯли аллоҳи ллмтмтъи азои лами иҷди алҳдӣ ,у лами исми алслосаҳи фии алъшрони исўми айёми алтшриқу сабъаи إзои раҷъатами пас чун аз ҳаҷи бўтни хеш боз шавад ҳафт рӯзи дигар рӯза дорад то тамомии даҳ рӯз бошад . Инаст ки гуфт тлки ъушраи комилаи ин ъушраи комила бастӣаст , дар сухан монанди таъкӣд ҳар чанд ки аз он бенёзист , чунонк ҷой дигар гуфт «у лои тхтаҳи биминк »у нбштни худ бадасти рост буд ,у кзлки қавлаи злкми қўлкми бأФўоҳкму сухани худ бдҳн буд ,у қоли таъолии иأклўни фии бтўнҳм норо ва хӯрдан дар шикам буд . Он гуҳ баён кард ки ин ҳукм на ҳар касе рост , ки қавмиро махсӯсаст : яъне эшон ки на макён бошанд , ва на эшон ки аз Маккаи фурӯд аз масофат қатъ нишинанд , балки ғрибонрост аз аҳли офоқ ки онҷо фурӯд оянд .

اینست که رب العالمین گفت: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ پس اگر گوسپند نیابد فَصِیامُ ثَلاثَةِ أَیَّامٍ فِی الْحَجِّ سه روز روزه دارد پیش از روز نحر، و اگر پیوسته دارد یا گسسته هر دو شاید. اما در روز نحر البته روا نیست که متمتع روزه دارد، و در ایام التشریق رخصت هست. قالت عایشه: رخص رسول اللَّه للمتمتع اذا لم یجد الهدی، و لم یصم الثلاثة فی العشران یصوم ایام التشریق وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ پس چون از حج بوطن خویش باز شود هفت روز دیگر روزه دارد تا تمامی ده روز باشد. اینست که گفت تِلْکَ عَشَرَةٌ کامِلَةٌ این عشرة کامله بسطی است، در سخن مانند تأکید هر چند که از آن بی نیازیست، چنانک جای دیگر گفت «وَ لا تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ» و نبشتن خود بدست راست بود، و کذلک قوله ذلِکُمْ قَوْلُکُمْ بِأَفْواهِکُمْ و سخن خود بدهن بود، و قال تعالی یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً و خوردن در شکم بود. آن گه بیان کرد که این حکم نه هر کسی راست، که قومی را مخصوص است: یعنی ایشان که نه مکیان باشند، و نه ایشان که از مکه فرود از مسافت قطع نشینند، بلکه غریبانراست از اهل آفاق که آنجا فرود آیند.

Сами ҳзрҳм шудаи азобаи луи зиъўои мо амрҳму тркўои мо фарзи алайҳими Фқоли субҳона :у атқўои аллоҳу аълмўои أни аллоҳи шадиди алъқоб .

ثمّ حذرهم شدة عذابه لو ضیّعوا ما امرهم و ترکوا ما فرض علیهم فقال سبحانه: وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ.

Алҳҷи أшҳри маълӯмоти алоиаҳ . . . эй вақти алҳҷи ашҳри маърӯфот , мегуяд вақти ҳаҷ моҳҳоеаст маърӯф , ва он шаволасту зўи алқъдаҳ ва на рӯз аз зии алҳҷаҳ ва шаб наҳур то буқати бом , ин мазҳаб шофиӣаст ,у бмзҳби бӯи Ҳанифаи даҳ рӯзаст аз зўи алҳҷаҳ ки рӯз наҳур дар шумори орад ,у бмзҳби молики моҳи зии алҳҷаҳ то бохр аз ашҳр алҳҷаст , ва ҳар ки беруни азин рӯзгор эҳром гирад он эҳроми умраро бошад на ҳаҷро бмзҳби шофиӣу Аҳмаду исҳоқу аўзоъӣ ,у бмзҳби молику бӯи Ҳанифаи бҳҷ мунъақид шавад , аммо макрӯҳ доранд .

الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ الآیة... ای وقت الحج اشهر معروفات، میگوید وقت حج ماههایی است معروف، و آن شوال است و ذو القعده و نه روز از ذی الحجه و شب نحر تا بوقت بام، این مذهب شافعی است، و بمذهب بو حنیفه ده روز است از ذو الحجة که روز نحر در شمار آرد، و بمذهب مالک ماه ذی الحجة تا بآخر از اشهر الحج است، و هر که بیرون ازین روزگار احرام گیرد آن احرام عمره را باشد نه حج را بمذهب شافعی و احمد و اسحاق و اوزاعی، و بمذهب مالک و بو حنیفه بحج منعقد شود، اما مکروه دارند.

Фмни фарзи Фиҳни алҳҷи фарз дар қуръон бар чаҳор ваҷҳаст : бмънии баён чунонк аллоҳ гуфт : қади фарзи аллоҳи лаками тҳлаҳи أимонкм яъне қади байни лаками куффораи аимонкм , ҷой дигар гуфт сӯраи أнзлноҳоу Фрзноҳо яъне ва биноҳо . Ваҷҳи дувуми фарзи бмънии аҳлу злки фии қавла : мо кони алӣ алнабӣ ман ҳараҷи Фимои фарзи аллоҳи ?лае аҳли аллоҳи ?ла . Ваҷҳи сими фарзи бмънии анзлу злки фии қавла : إни алзии фарзи алейк алқуръон эй анзлаҳ . Ваҷҳи чаҳоруми фарзи бмънии авҷабу злки фии қавла : ФнсФи мо Фрзтм эй аўҷбтми алии анФскм , ҷой дигар гуфт : қади ълмнои мо Фрзноълиҳм

فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فرض در قرآن بر چهار وجه است: بمعنی بیان چنانک اللَّه گفت: قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَکُمْ تَحِلَّةَ أَیْمانِکُمْ یعنی قد بین لکم کفارة ایمانکم، جای دیگر گفت سُورَةٌ أَنْزَلْناها وَ فَرَضْناها یعنی و بینّاها. وجه دوم فرض بمعنی احلّ و ذلک فی قوله: ما کانَ عَلَی النَّبِیِّ مِنْ حَرَجٍ فِیما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ ای احلّ اللَّه له. وجه سیم فرض بمعنی انزل و ذلک فی قوله: إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ ای انزله. وجه چهارم فرض بمعنی اوجب و ذلک فی قوله: فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ ای اوجبتم علی انفسکم، جای دیگر گفت: قَدْ عَلِمْنا ما فَرَضْناعَلَیْهِمْ‌

эй аўҷбнои алайҳиму кзлки қавлаи таъолии Фмни фарзи Фиҳни алҳҷ эй авҷаби Фиҳни алҳҷи Фоҳрм ба . Мегуяд : ҳар ки дарин моҳҳо ҳаҷ бар худ фариза гирданд , яъне боҳарому тлбиаҳ ,у эҳром он бошад ки чун бмиқот расад ғусл кунад , он гуҳ аз арӣ сипед дар бандад ,у рдоӣии сипед бар афканд , ва наълин дар пӯшад ,у буии хуш бакор дорад , ва ду ракаат намоз кунад . Он гуҳ дар дили ният ҳаҷ кунад ,у ҳақиқати эҳроми ин ниятаст , пас агар рокиб бошад бар нишинад , ва чун уштур бархезад ва рафтанро рости бистад , тлбиаҳ кунад ва гуяд лаббайки аллоҳами лаббайк , лаббайки лои шарики лаки лаббайк , ани алҳмду алнъмаҳи лак ,у алмалик , лои шарики лак » ва азин ҷумлаи худ эҳром фаризааст он дигари ҳамаи сунан ва ҳиأтаст .

ای اوجبنا علیهم و کذلک قوله تعالی فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ ای اوجب فیهن الحج فاحرم به. میگوید: هر که درین ماهها حج بر خود فریضه گرداند، یعنی باحرام و تلبیه، و احرام آن باشد که چون بمیقات رسد غسل کند، آن گه از اری سپید در بندد، و ردائی سپید بر افکند، و نعلین در پوشد، و بوی خوش بکار دارد، و دو رکعت نماز کند. آن گه در دل نیت حج کند، و حقیقت احرام این نیّت است، پس اگر راکب باشد بر نشیند، و چون اشتر برخیزد و رفتن را راست بیستد، تلبیه کند و گوید لبّیک اللهم لبیک، لبیک لا شریک لک لبیک، ان الحمد و النعمة لک، و الملک، لا شریک لک » و ازین جمله خود احرام فریضه است آن دیگر همه سنن و هیأت است.

Ва алии алҷмлаҳ , Фроӣзу арқони ҳаҷи панҷ чизаст : эҳром ,у тавоф ,у саъии баъд аз тавоф ,у вуқуфи бърФот ,у мӯии сар ситурдани бики қавл , агар яке азин арқони бигузоради ҳаҷ дуруст наёяду арқони умра ҳаминаст алои вуқуфи бърФот ки он дар умра нест . Ва воҷиботи ҳаҷи шаш чизаст : эҳром гирифтан дар миқот ,у бърФоти бистодн то фурӯ шудани офтоб ,у бшби мақом кардан дар мздлФаҳ , ва ҳамчунин дар мнои мақом кардани бшбу тавофи видоъ ,у санг андохтан . Агар яке азин шаш бигузоради ҳаҷ ботил нашавад аммо гўспндӣ лозим ояд ки бқрбон кунад . Ва мҳзўроти ҳаҷ ки муҳаррамро аз он парҳез бояд кард ҳам шаш чизаст : ҷомаи пӯшидан чун пероҳану азори пойу музейу дастор , дувуми буии хуши бакори доштан , сими мӯии сару нохуни боз кардан , чаҳорум бо аҳли хеши мубошират кардан , панҷуми муқаддамоти мубошират чун ламсу тқбил ва монанди он , ва ҳамчунин никоҳ нишоед на худро ва на дайгариро , агар кунад дуруст набошад , шашуми сайд бар нишоед муҳаррамро , агар кунад ҷазо лозим ояд , монандаи он сайд ки кушта буд аз шутуру гову гўспнд .

و علی الجملة، فرائض و ارکان حج پنج چیز است: احرام، و طواف، و سعی بعد از طواف، و وقوف بعرفات، و موی سر ستردن بیک قول، اگر یکی ازین ارکان بگذارد حج درست نیاید و ارکان عمره همین است الا وقوف بعرفات که آن در عمره نیست. و واجبات حج شش چیز است: احرام گرفتن در میقات، و بعرفات بیستادن تا فرو شدن آفتاب، و بشب مقام کردن در مزدلفه، و همچنین در منا مقام کردن بشب و طواف وداع، و سنگ انداختن. اگر یکی ازین شش بگذارد حج باطل نشود اما گوسپندی لازم آید که بقربان کند. و محظورات حج که محرم را از آن پرهیز باید کرد هم شش چیز است: جامه پوشیدن چون پیراهن و ازار پای و موزه و دستار، دوم بوی خوش بکار داشتن، سیم موی سر و ناخن باز کردن، چهارم با اهل خویش مباشرت کردن، پنجم مقدمات مباشرت چون لمس و تقبیل و مانند آن، و همچنین نکاح نشاید نه خود را و نه دیگری را، اگر کند درست نباشد، ششم صید برّ نشاید محرم را، اگر کند جزا لازم آید، ماننده آن صید که کشته بود از شتر و گاو و گوسپند.

Фмни фарзи Фиҳни алҳҷ ҳар ки дарин моҳҳои ҳаҷ эҳром гирифту ҳаҷ бар худ фариза кард .

فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ هر که درین ماههای حج احرام گرفت و حج بر خود فریضه کرد.

Флои рФсу лои Фсўқу лои ҷидоли фии алҳҷи уламоро ихтилофаст дар маънии ин ҳар се клмт : қавмӣ гуфтанд рФси айн ҷимоъаст , қавмӣ гуфтанд ҳадис ҷимоъаст бтъризи наздики занон , қавмӣ гуфтанд сухан ноФрзомасту калимоти накӯҳидау Фсўқ анвоъ маосӣаст бҷмлгӣ , қавмӣ гуфтанд лақаб доданаст , ки раби алъзаҳи ҷой дигар гуфт :у лои тнобзўои болأлқоби бӣси алосми алФсўқ , қавмӣ гуфтанд : Фсўқ ҳамонаст ки дар сӯра алонъом гуфту лои тأклўои ммои лами изкри исми аллоҳи алайҳу إнаҳи лФсқ ,у ҳўи алзбҳи ллосном .

فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِی الْحَجِّ علما را اختلاف است در معنی این هر سه کلمت: قومی گفتند رفث عین جماع است، قومی گفتند حدیث جماع است بتعریض نزدیک زنان، قومی گفتند سخن نافرزام است و کلمات نکوهیده و فسوق انواع معاصیست بجملگی، قومی گفتند لقب دادن است، که رب العزه جای دیگر گفت: وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ، قومی گفتند: فسوق همانست که در سورة الانعام گفت وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ، و هو الذبح للاصنام.

Рӯй абӯи ҳрираҳи ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами қол « ман ҳаҷи ҳозои албити Флми ирФсу лами иФсқ , харҷи ман зунубаи киўми влдтаҳи ИМА »у ани вҳиби бен алўрди қол « канти атўФи أноу Сафёни алсўрии Лайло , Фонқлби Сафёну бақиятаи фии алтўоФ , қади хулати алҳҷри фасляти таҳти алмизоб , Фбинмои анои соҷди ази самъати кломои байни астори албиту алҳҷораҳ »у ҳўи иқўл ё Ҷабраили ашкўи илои аллоҳи сами алики мо иФъли ҳؤлоءи алтоӣФўни ҳавлии ман тФкҳҳми фии алҳдису лғтҳму сўмҳм . Қоли вҳиби Фоўлти ани албити ишкўи илои Ҷабраил . »

روی ابو هریرة عن النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم قال «من حجّ هذا البیت فلم یرفث و لم یفسق، خرج من ذنوبه کیوم ولدته امه» و عن وهیب بن الورد قال «کنت اطوف أنا و سفیان الثوری لیلا، فانقلب سفیان و بقیت فی الطواف، قد خلت الحجر فصلیت تحت المیزاب، فبینما انا ساجد اذ سمعت کلاما بین استار البیت و الحجارة» و هو یقول یا جبرئیل اشکو الی اللَّه ثم الیک ما یفعل هؤلاء الطائفون حولی من تفکّههم فی الحدیث و لغطهم و سومهم. قال وهیب فاوّلت انّ البیت یشکو الی جبرئیل.»

Ибн умр гуфт : Фсўқи дарин оят ба кори доштани мҳзўрот ҳаҷаст дар ҳоли эҳром , чун қатли сайд ,у мӯии сару нохун гирифтан , ва монанди он . Ва ҷидол онаст ки Қурайш бо якдигар дар мно хусумат мегирифтанд , ва худро бар якдигар ба меовараданд ин мегуфт ҳаҷи ман беҳтар ва некӯтар , ва он мегуфт ҳаҷи ман тамомтару бакори омадатар , ва низ дар мўоқФ мухталиф шуданд , ҳар қавмиро мавқифӣ буд , ва мегуфтанд ки ин мавқиф иброҳӣмаст , пас раби Алъоламин эшонро азин мҷодлт боз зад ,у пайғомбари худро хабар кард аз мавқифи иброҳӣм ,у машоир ,у маносики ҳаҷ ,у пайғомбари эшонро баён кард ва боз намӯд , ва гуфт « хзўои ании мносккму лои тҷодлўо » .

ابن عمر گفت: فسوق درین آیت به کار داشتن محظورات حج است در حال احرام، چون قتل صید، و موی سر و ناخن گرفتن، و مانند آن. و جدال آنست که قریش با یکدیگر در منا خصومت می‌گرفتند، و خود را بر یکدیگر به می‌آوردند این میگفت حج من بهتر و نیکوتر، و آن میگفت حج من تمامتر و بکار آمده تر، و نیز در مواقف مختلف شدند، هر قومی را موقفی بود، و میگفتند که این موقف ابراهیم است، پس رب العالمین ایشان را ازین مجادلت باز زد، و پیغامبر خود را خبر کرد از موقف ابراهیم، و مشاعر، و مناسک حج، و پیغامبر ایشان را بیان کرد و باز نمود، و گفت «خذوا عنّی مناسککم و لا تجادلوا».

Ва он кас ки Флои рФсу лои Фсўқу лои ҷидол бар қроءаҳи ?маккей ва басарӣ хонд ҷидол аз назми аввали оят ҷудо кунад , ва маънӣ онаст ки лои шаки фии алҳҷи анаи фии зии алҳҷаҳ шак нест дар ҳаҷ ки он дар зӣ алҳҷаҳаст ,у мавқифи Арафот , ва насӣ ءи ботил , ва ба қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами фии ҳаҷаи алўдоъ : « ан алзмон қади астдори кҳиӣаҳи явми халқи аллоҳи алсмоўоту аларз , алснаҳи аснии ъушри шҳро : минҳои арбаъаи ҳарами салосаи мутаволӣоти зўи алқъдаҳу зўи алҳҷаҳу алмҳрму раҷаби шаҳри музири алзии байни ҷамодӣу шаъбон . »

و آن کس که فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ بر قراءة مکی و بصری خواند جِدالَ از نظم اول آیت جدا کند، و معنی آنست که لا شکّ فی الحج انه فی ذی الحجة شک نیست در حج که آن در ذی الحجة است، و موقف عرفات، و نسی‌ء باطل، و به قال النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فی حجة الوداع: «ان الزمان قد استدار کهیئة یوم خلق اللَّه السماوات و الارض، السنة اثنی عشر شهرا: منها اربعة حرم ثلاثة متوالیات ذو القعدة و ذو الحجة و المحرم و رجب شهر مضر الذی بین جمادی و شعبان.»

Ва мо тФълўои ман хайри иълмаҳи аллоҳ ин лафзӣаст аз алфози ваъда , чунонк гӯйанд гуяд агар маро айдун кунӣ бидонам он аз ту , яъне подош кунаму тзўдўоу қавмӣ аз араби Яман бҳҷ меомаданд безоду такяи эшон бар сидқоти ҳоҷ буд , раби Алъоламин эшонро гуфту тзўдўои зод бар гиред , то бар дили мардумон гарон набошед ,у вабол эшон нигарадед , он гуҳи сафари охират бо ёд эшон дод ,у зоди он сафар бар зоди ин сафари дунёи афзӯнии ниҳод , ва шараф дод ва гуфт : Фإни хайри алзоди алтқўии беҳтари зодии зоди сафар охиратаст яъне тақвои қоли саҳли бен абди аллоҳи лои муайяни алои аллоҳ ,у лои далели алои расӯли аллоҳ ,у лои зоди алои алтқўӣ . » бӯи мутӣъи балхии ҳотами асмро гуфт ки бмо чунон расед ки ту бе зоди бодияи боз май барӣ ? ҷавоб дод : ки ман дар бодия безод набошам , аммо зоди ман чаҳор чизаст : аввал онаст ки ҳамаи дунёи малику малик аллоҳ донам , дигари ҳамаи халқро бандагону рҳикон аллоҳ донам , сдигр ҳар чаҳ махлуқот ва муҳаддисотаст ҳама дар яд аллоҳ донам , чаҳоруми қзоءи аллоҳ дар ҳамаи замин равон донам . Бӯ мутӣъ гуфт некӯи зодӣ ки зодтст ! бодияи қиёмати бойени зоди тавон баридан .

وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللَّهُ این لفظیست از الفاظ وعده، چنانک گویند گوید اگر مرا ایدون کنی بدانم آن از تو، یعنی پاداش کنم وَ تَزَوَّدُوا و قومی از عرب یمن بحج می‌آمدند بی زاد و تکیه ایشان بر صدقات حاج بود، رب العالمین ایشان را گفت وَ تَزَوَّدُوا زاد بر گیرید، تا بر دل مردمان گران نباشید، و وبال ایشان نگردید، آن گه سفر آخرت با یاد ایشان داد، و زاد آن سفر بر زاد این سفر دنیا افزونی نهاد، و شرف داد و گفت: فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوی‌ بهتر زادی زاد سفر آخرت است یعنی تقوی قال سهل بن عبد اللَّه لا معین الا اللَّه، و لا دلیل الّا رسول اللَّه، و لا زاد الّا التقوی.» بو مطیع بلخی حاتم اصم را گفت که بما چنان رسید که تو بی زاد بادیه باز می‌بری؟ جواب داد: که من در بادیه بی زاد نباشم، اما زاد من چهار چیز است: اول آنست که همه دنیا ملک و ملک اللَّه دانم، دیگر همه خلق را بندگان و رهیکان اللَّه دانم، سدیگر هر چه مخلوقات و محدثات است همه در ید اللَّه دانم، چهارم قضاء اللَّه در همه زمین روان دانم. بو مطیع گفت نیکو زادی که زادتست! بادیه قیامت باین زاد توان بریدن.

Лӣси алайкуми ҷиноҳи أни тбтғўои фузалои ман рбкми қавмӣ аз аъроб бҳҷ меомаданду бароа дар тиҷорат раво намедоштанд , гуфтанд ҳаҷи хеши бмнФът дунявӣ наёмизем , дар даҳаи зии алҳҷаҳи даст аз байъу шарӣ боз гирифтанд , ва дар бозору мъомлти бахуд дар бастанд , раби Алъоламин он бар эшон фарох кард ,у рухсат тиҷорат бидод ,у Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силами эшонро бмғФрт умед дод , ва хабар кард Фқоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « азои кони явми арафаи ғФри аллоҳи ллҳоҷи алхлсу азои кони лайлаи арафаи ғФри аллоҳи ллтҷор ,у азои кони явми мнои ғФри аллоҳи ллҷмолин ,у азо кон ъанд ҷмраҳи алъқбаҳи ғФри аллоҳи ллсؤол ,у лои ишҳди злки алмўқФи халқи ммни қол « лои илоҳи алои аллоҳ » алои ғФри ?ла » Фإзои أФзтми ман Арафот хилофаст миёни уламо ки мавқиф чаҳ маъниро Арафот гӯйанд ? ва он рӯз чаро арафа гӯйанд ? қавмӣ гуфтанд аз баҳри онки трўиаҳи иброҳӣмро намуданд дар хоб ки фарзандро қурбон кун , пас ҳамаи рӯз дар трўиаҳу тафаккур буд , то ин хоб аз ҳақаст ё аз шайтон . . . Азин ҷиҳатаст ки он рӯзро трўиаҳ гӯйанд ,у трўиаҳ тафаккур бошад . Пас шаби арафаи дигари бора ӯро намуданд . ,у рӯз арафа бишнохт ки он хоб намӯда ҳақаст на намӯда шайтон . Азин ҷиҳати он рӯзро арафа ном ниҳоданд ва он буқъаро Арафот . Ва гуфтаанд ки трўиаҳ аз об доданаст , яъне ки раби алъзаҳи рӯзи трўиаҳи чашмаи замзам падед кард ,у Исмоил аз он сероб шуд , Фсмии алтрўиаҳи лзлку Арафот аз онаст ки Ҷабраил фурӯ омаду иброҳӣмро маносик ва машоир менамӯд ,у иброҳӣми пазируфт . Ва мегуфт « қади урфати қади урфат » пас бад-ӣни маънии Арафоти хонданд . Заҳҳок гуфт одам ки базмин омад бҳндўстон фурӯ омаду ҳаввои бҷдаҳ , ва ҳар ду якдигарро май ҷустанд то бърФот бар якдигари расиданд ,у якдигарро во шинохтанд , азин ҷиҳат ӯро Арафот гӯйанд . Ва гуфтаанд ки эътирофи одами бгноаҳи хеши дарин рӯз буд андари он буқъа , ва аз худованди ъзу ҷли мағфирати хости бон ки гуфт рбнои злмнои أнФсноу мардум низ ки бон мавқиф расанд атбоъи суннати одамро ҳамаи бгноаҳи хеш мӯътариф шаванд , ва май тазаррӯъ ва зорӣ кунанд , пас арафау Арафот аз эътироф гирифтаанд яъне ки гуноҳкорон дар он мавқифи истодаи бгноаҳи хеш мӯътариф шаванд . Ва гуфтаанд ки Арафот аз онаст ки дӯстони худои он рӯз дар он мавсим бар якдигар расанду якдигарро бишносанд . Пери бузурги бӯи алии сиёҳи қудси аллоҳ рӯҳа гуфт : дар мавсим истода будаму мардумонро дидам ки андари Арафоти корӣ аз пеш наме бурданд , баргаштам ва рӯй бкўаҳи ниҳодам , чандон бар шудам ки гуфтам магари ӣнҷои ҳаргиз кас нараседаст , гуфто чун бар сари ан кӯҳ шудам олами худ бар онҷо дидам , чунонк саҳрои сари кӯҳ буд , ҳама ҷавонон дидам Мӯсои сарашон то сифташони фурӯи омада ва чунон муроқиб ҳақ буданд ки агарашон бҷнбонидндӣ огоҳишон набӯдӣ ,у офтоби сӯратро ҳеҷ шуъоъ намонда буд аз шуъоъи офтоби маърифати эшон . Касе савол кард аз пери бузург ки эй шайх ҳар ки бар он кӯҳ шавад эшонро бинад ? гуфт агар бдидндишони фурӯди орандишон , на ҳар чашмии эшонро бинад , ва на ҳар касе боишон расад . Гуфт чун офтоб фурӯ шуд муаззини бонг намоз гуфт ,у эмом дар пеш шуд , ва ман бо эшон бистодм дар намоз , гуфт андари миёнаи намоз бар ботин ман бигузашт ки аҳли Арафоти худ аз кадом сӯ шуданд , он як андешаи мухолиф баришон фурӯ нашуд . Чун салом боз доданд , эмом аз онҷо ки буд бмн боз нигараст , ва ишорат кард ки бозгард . Бо худ гуфтам ки ин он ҷамоат нестанд .

لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّکُمْ قومی از اعراب بحج می‌آمدند و براه در تجارت روا نمی‌داشتند، گفتند حج خویش بمنفعت دنیوی نیامیزیم، در دهه ذی الحجة دست از بیع و شری باز گرفتند، و در بازار و معاملت بخود در بستند، رب العالمین آن بر ایشان فراخ کرد، و رخصت تجارت بداد، و مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم ایشان را بمغفرت امید داد، و خبر کرد فقال صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «اذا کان یوم عرفة غفر اللَّه للحاج الخلّص و اذا کان لیلة عرفه غفر اللَّه للتجّار، و اذا کان یوم منا غفر اللَّه للجمالین، و اذا کان عند جمرة العقبة غفر اللَّه للسّؤال، و لا یشهد ذلک الموقف خلق ممن قال «لا اله الا اللَّه» الّا غفر له» فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ خلافست میان علما که موقف چه معنی را عرفات گویند؟ و آن روز چرا عرفه گویند؟ قومی گفتند از بهر آنک ترویه ابراهیم را نمودند در خواب که فرزند را قربان کن، پس همه روز در ترویه و تفکر بود، تا این خواب از حق است یا از شیطان... ازین جهت است که آن روز را ترویه گویند، و ترویه تفکر باشد. پس شب عرفه دیگر باره او را نمودند.، و روز عرفه بشناخت که آن خواب نموده حق است نه نموده شیطان. ازین جهت آن روز را عرفه نام نهادند و آن بقعه را عرفات. و گفته‌اند که ترویه از آب دادن است، یعنی که رب العزة روز ترویة چشمه زمزم پدید کرد، و اسماعیل از آن سیراب شد، فسمّی الترویة لذلک و عرفات از آنست که جبرئیل فرو آمد و ابراهیم را مناسک و مشاعر می‌نمود، و ابراهیم پذیرفت. و میگفت «قد عرفت قد عرفت» پس بدین معنی عرفات خواندند. ضحاک گفت آدم که بزمین آمد بهندوستان فرو آمد و حوا بجده، و هر دو یکدیگر را می‌جستند تا بعرفات بر یکدیگر رسیدند، و یکدیگر را وا شناختند، ازین جهت او را عرفات گویند. و گفته‌اند که اعتراف آدم بگناه خویش درین روز بود اندر آن بقعه، و از خداوند عز و جل مغفرت خواست بآن که گفت رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا و مردم نیز که بآن موقف رسند اتباع سنت آدم را همه بگناه خویش معترف شوند، و می تضرع و زاری کنند، پس عرفه و عرفات از اعتراف گرفته‌اند یعنی که گناهکاران در آن موقف ایستاده بگناه خویش معترف شوند. و گفته‌اند که عرفات از آنست که دوستان خدای آن روز در آن موسم بر یکدیگر رسند و یکدیگر را بشناسند. پیر بزرگ بو علی سیاه قدس اللَّه روحه گفت: در موسم ایستاده بودم و مردمان را دیدم که اندر عرفات کاری از پیش نمی‌بردند، برگشتم و روی بکوه نهادم، چندان بر شدم که گفتم مگر اینجا هرگز کس نرسیدست، گفتا چون بر سر ان کوه شدم عالم خود بر آنجا دیدم، چنانک صحرا سر کوه بود، همه جوانان دیدم موسی سرشان تا سفتشان فرو آمده و چنان مراقب حق بودند که اگرشان بجنبانیدندی آگاهیشان نبودی، و آفتاب صورت را هیچ شعاع نمانده بود از شعاع آفتاب معرفت ایشان. کسی سؤال کرد از پیر بزرگ که ای شیخ هر که بر آن کوه شود ایشان را بیند؟ گفت اگر بدیدندیشان فرود آرندیشان، نه هر چشمی ایشان را بیند، و نه هر کسی بایشان رسد. گفت چون آفتاب فرو شد مؤذن بانگ نماز گفت، و امام در پیش شد، و من با ایشان بیستادم در نماز، گفت اندر میانه نماز بر باطن من بگذشت که اهل عرفات خود از کدام سو شدند، آن یک اندیشه مخالف بریشان فرو نشد. چون سلام باز دادند، امام از آنجا که بود بمن باز نگرست، و اشارت کرد که بازگرد. با خود گفتم که این آن جماعت نیستند.

Ки пушт баришон шояд кард , ҳам чунон рӯй сӯии эшон бози пас омадам , аз каромати эшон ҳамон соъат чун бози нгрстми базмин Арафот расида будам ,у кароматӣ дигар дидам , он гуҳ бар ман пӯшида буд ки қавми бкдоми сӯ шудаанд , ҳаме аз газофи сар дар ниҳодам ,у зуди бқўм дар афтодам ,у нахусти қаторӣ ки дидам шутурони раҳён худ дидам , ва аз эшон ҳечкас нагуфт ки бӯи алии ту куҷо будӣ ? бдонстм ки раби алъзаҳи маро аз чашму дидори эшон ғоиб нагардонида буд .

که پشت بریشان شاید کرد، هم چنان روی سوی ایشان باز پس آمدم، از کرامت ایشان همان ساعت چون باز نگرستم بزمین عرفات رسیده بودم، و کرامتی دیگر دیدم، آن گه بر من پوشیده بود که قوم بکدام سو شده‌اند، همی از گزاف سر در نهادم، و زود بقوم در افتادم، و نخست قطاری که دیدم شتران رهیان خود دیدم، و از ایشان هیچکس نگفت که بو علی تو کجا بودی؟ بدانستم که رب العزه مرا از چشم و دیدار ایشان غایب نگردانیده بود.

Ривоят кунанд аз Абӯзари ғаффории рз ки гуфт : трўиаҳ аз об доданаст ,у арафаи номи замини сими гуфтои номи замини аввал дмкоаст ,у дувуми хулда , сими арафа , чаҳоруми ҷрдо , панҷуми млсо , шашуми сҷин , ҳафтуми ъҷибо . Ва ҳам бўзр гуяд ки фазли рӯзи арафа аз Мустафои пурсидами Фқол « сиёмаи куффораи суннатин ва ман адхли фӣаи срўрои алии аҳлаи адхли алҷнаҳ , ва ман слии фии явми алърФаҳи арбъи ркъот қабл алъсри бФотҳаҳи алкитоб ,у хумси мароти қул ҳўи аллоҳи أҳди шорки фии савоби ман вақфи бърФот , ва ман талаби уламои явми арафаи хози фии раҳмаи аллоҳу أдхли алҷнаҳи бғири ҳисоб ,у астғФри ?лаи алкрсӣу алшмсу алқмру алкўокби алдрӣ , ва ман азоФи мؤмнои ъшиаҳи арафаи кутуби аллоҳи ?лаи аҷри сабъин шҳидо ,у ллаҳи ъзу ҷли фии явми арафаи слосмоӣаҳу сутуни назараи илои халқа . »у кон алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами иқрأи кули сбиҳаҳи арафаи слоси оёти ман сӯраи алонъом : аввалҳо ва хумсин мараи қул ҳўи аллоҳи أҳду ояи алкрсӣу ис , Фолоъмоли соидаи фӣҳо . Алии бен абии толиб ъ ривоят кард аз Мустафо ки гуфт « рӯзи арафаи андари Арафоти Ҷабраилу Микоилу исрофилу Хизр ҳозир оянд . Ҷабраил гуяд мо шоءи аллоҳи лои қувваи алои биллоҳ » Микоил гуяд « мо шоءи аллоҳ кул наамма ман аллоҳ » исрофил гуяд « мо шоءи аллоҳи алхири каллаи беди аллоҳ » Хизр гуяд « мо шоءи аллоҳи лои идФъи алсўءи алои аллоҳ » расӯл худо гуфт ҳар он кас ки рӯзи арафаи баъд аз намози дигари ин чаҳор калимаи сад бор бигӯед , баҳри раҳматӣу барӣу кароматӣ ки раби алъзаҳи боҳилли мноу Арафот фурӯ фиристаду бҷмлаҳи бандагон ки дар шарқ ва ғарбанд , вай бо эшон дар он анбозаст , гуфто ва чун мардум аз Арафоти сӯии мнои раванди раби алъзаҳ ба Ҷабраил фармоед то Нидо кунад ки « алои ани алмғФраҳи лкли воқифи бърФот ,у алрҳмаҳи лкли мзнби тоӣб . »

روایت کنند از ابوذر غفاری رض که گفت: ترویه از آب دادنست، و عرفه نام زمین سیم گفتا نام زمین اول دمکا است، و دوم خلده، سیم عرفه، چهارم جردا، پنجم ملثا، ششم سجین، هفتم عجیبا. و هم بوذر گوید که فضل روز عرفه از مصطفی پرسیدم فقال «صیامه کفارة سنتین و من ادخل فیه سرورا علی اهله ادخل الجنة، و من صلّی فی یوم العرفة اربع رکعات قبل العصر بفاتحة الکتاب، و خمس مرات قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ شارک فی ثواب من وقف بعرفات، و من طلب علما یوم عرفة خاض فی رحمة اللَّه و أدخل الجنة بغیر حساب، و استغفر له الکرسی و الشمس و القمر و الکواکب الدرّی، و من اضاف مؤمنا عشیّة عرفة کتب اللَّه له اجر سبعین شهیدا، و للَّه عز و جل فی یوم عرفة ثلاثمائة و ستون نظرة الی خلقه.» و کان النبی صلی اللَّه علیه و آله و سلّم یقرأ کل صبیحة عرفة ثلاث آیات من سورة الانعام: اولها و خمسین مرة قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ و آیة الکرسی و یس، فالاعمال صاعدة فیها. علی بن ابی طالب ع روایت کرد از مصطفی که گفت «روز عرفه اندر عرفات جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و خضر حاضر آیند. جبرئیل گوید ما شاء اللَّه لا قوة الا باللّه» میکائیل گوید «ما شاء اللَّه کل نعمة من اللَّه» اسرافیل گوید «ما شاء اللَّه الخیر کلّه بید اللَّه» خضر گوید «ما شاء اللَّه لا یدفع السوء الا اللَّه» رسول خدا گفت هر آن کس که روز عرفه بعد از نماز دیگر این چهار کلمه صد بار بگوید، بهر رحمتی و برّی و کرامتی که رب العزة باهل منا و عرفات فرو فرستد و بجمله بندگان که در شرق و غرب‌اند، وی با ایشان در آن انبازست، گفتا و چون مردم از عرفات سوی منا روند رب العزة به جبرئیل فرماید تا ندا کند که «الا انّ المغفرة لکل واقف بعرفات، و الرحمة لکل مذنب تائب.»

Гуфто : ва дар вақти аФозт аллоҳ гуяд ашҳдкми млоӣктии қади ғФрти ?лаами алтбъоту аъўзи аҳлҳо , аФизўои алии биркаи аллоҳ .

گفتا: و در وقت افاضت اللَّه گوید اشهدکم ملائکتی قد غفرت لهم التبعات و اعوّض اهلها، افیضوا علی برکة اللَّه.

Фإзои أФзтми ман Арафоти Фозкрўо аллоҳ ъанд алмшър улҳаром мегуяд чун аз Арафот бар гардид баъд аз фурӯ шудани офтоб , рӯзи арафау рӯи бмнои ниҳодаи худоиро ёд кунед бнздики машъарулҳаром , онҷо ки қрҳ гӯйанд , яъне ки баъд аз субҳ ки намоз гзордаҳ бошед , ва аз мбити бмздлФаҳи фориғ шуда ва сангҳо бар гирифтау азкрўаҳи комаи ҳдокм ва ёд кунед худоиро чунонк шуморо роҳ намӯд бҳҷи рост ,у шариъати поку миллати иброҳӣм .

فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْکُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ میگوید چون از عرفات بر گردید بعد از فرو شدن آفتاب، روز عرفه و رو بمنا نهاده خدای را یاد کنید بنزدیک مشعر الحرام، آنجا که قرح گویند، یعنی که بعد از صبح که نماز گزارده باشید، و از مبیت بمزدلفه فارغ شده و سنگها بر گرفته وَ اذْکُرُوهُ کَما هَداکُمْ و یاد کنید خدای را چنانک شما را راه نمود بحج راست، و شریعت پاک و ملت ابراهیم.

Ва إни кантами ман қиблаи лмни алзолин эй ва мо кантами ман қиблаи алои ман алзолин .

وَ إِنْ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّینَ ای و ما کنتم من قبله الّا من الضّالّین.

Инҳо хоҳ бо ҳудо бару хоҳ бо расӯл , Фикўни кинояи ани ғайри мазкӯри сами أФизўои ман ҳайси أФози анноси алоиаҳ . . . Қурайшро мегуяд ки эшон дар аФозт аз Арафоти роҳӣ дигар мегузиданд , ки мо хосса аҳл шаҳрему суккони ҳарам , ва бар занони хона , то на боди дигаронҳоам роҳ бошем . Ва аз машъари ҳаром аз роҳ май бгштнд , эшонро аз он боз зад , он гуҳи эшонро фармуд ки бо ин мухолифат ки кардед дар аФозт аз худоӣ омурзиш хоҳед , ки ваии омрзгорсту бахшоянда , қоли расӯли аллоҳ « алҳҷоҷу алъмори вФди аллоҳи ъзу ҷл , ани дъўаҳи аҷобҳму ани астғФрўаҳи ғФри ?лаам »у қол « аллоҳами ағФри алҳоҷу лмни астғФри ?лаи алҳоҷ . »

این ها خواه با هدی بر و خواه با رسول، فیکون کنایة عن غیر مذکور ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النَّاسُ الآیة... قریش را میگوید که ایشان در افاضت از عرفات راهی دیگر می‌گزیدند، که ما خاصه اهل شهریم و سکّان حرم، و بر زنان خانه، تا نه باد دیگران هام راه باشیم. و از مشعر حرام از راه می‌بگشتند، ایشان را از آن باز زد، آن گه ایشان را فرمود که با این مخالفت که کردید در افاضت از خدای آمرزش خواهید، که وی آمرزگارست و بخشاینده، قال رسول اللَّه «الحجاج و العمّار وفد اللَّه عز و جل، ان دعوه اجابهم و ان استغفروه غفر لهم» و قال «اللّهم اغفر الحاج و لمن استغفر له الحاج.»