Қавлаи таъолӣ :у أтмўои алҳҷу улумраи ллаҳи алоиаҳ . . . Рӯй ани вҳби бен мнбаҳи қол : аўҳии аллоҳи ъзу ҷли илои одам ъ أнои аллоҳи зўи бкаҳи аҳлҳо ҷиртӣ , ва зувворҳоу Фдӣу азёФӣу фии кнФӣ , аъмраҳи боҳилли алсмоءу аҳли аларз , иأтўнаҳи аФўоҷои шъсои ғбро , иъҷўни болткбири ъҷиҷо ,у изҷўни болтлбиаҳи зҷиҷо ,у шҷўни алдмоءи шҷо , Фмни аътмраҳи лои ириди ғайра , Фқди зорнӣу зоФнӣу вФди ило , ва назул бе ,у ҳақи лии ани атҳФаҳи бкромтӣ , аҷъли злки албиту шарфау зикрау сенаау маҷдаи лнбии ман влдки иқоли ?лаи иброҳӣми арФъ ба қавоида ,у ақзии алии идиаҳи имората ,у анбти ?лаи сқоитаҳ ,у ариаҳи ҳалау ҳарама ,у аъламаи мушоира , сами иъмраҳи аломми ман баъда ҳатто интҳии илои набии ман влдки иқоли ?лаи Муҳамад , ҳўи хотами алнабӣин Фоҷълаҳи ман сукконау влотаҳу ҳиҷобау сқотаҳ , Фмни сأли ании иўмӣзи Фонои маъаи алшъси алғбри алмўФини бнзўрҳм , алмқблини илои рбҳм . » маънӣ ҳадис онаст ки худованди бузургвори кирдигори номбурдори бодми сафӣ ваҳй фиристод , ки эй одами манам худованди ҷаҳону ҷаҳонён , офаридагори ҳамагон , подшоҳи Комрон , манам худованди бкаҳ , ншинндгон дар он ҳамсоягон мананд ,у зуввори он вФд мананд ,у меҳмонон мананд , ва дар паноҳ мананд , боҳилли осмону замин ободон дораму бузурги гардонами ин буқъа , то аз ҳар сӯе ва ҳар Қатарии ҷўк ҷўк меоянд мўиҳошон аз ҳам бар карда , ва рӯйҳо гирди гирифта аз ранҷи роҳ , такбири гӯйону лаббайки занон , рӯй бидон саҳрои мубораки ниҳода ,у бхўни қурбони замини он рангин карда , эй одам ! ҳар ки ин хонаро зиёрат кунад , ва дар он мухлис буд , вай меҳмон манаст , ва аз касон манаст , ва аз наздикон бмнаст . Сазои ҷалол ман онаст ки вайро гиромӣ кунам , ва бо тӯҳфаи раҳмату ътоءи мағфирати бози гардонам , эй одам ! дар фарзандони ту пиғомбристи номи ваии иброҳӣм , халили ману гузидаи ман , бадасти ваии бунёди ин хона бар орм , ва иморат фармоем ,у шарафи он пайдо кунам ,у сқоиаҳи он падеди орм ,у ҳарами онро нишон кунам ,у парастиши худ дар он вайро биомузам . Пас аз ваии ҷаҳонёнро фарои иморат он дорам ,у тўқиру таъзими он дар дилашони нуҳум , то навбат ба Муҳамад арабӣ расад , хотами пайғомбарон ,у чароғи замину осмон , муваллиду маншаи ваии гардонам , мҳбти ваҳии манзили каромат вай кунам , сқоиаҳу ниқобау вилояти он бадасти вай муқарар кунам , вонгаҳи мؤмнонро аз атрофи олами ишқи он дар дили нуҳум , то сару пои бараҳна , зёъу асбоби бгзоштаҳ , ҷон бар кафи дасти ниҳода , мўиҳо аз ҳам бар карда , рӯйҳо гирди гирифта , ҳамеи раванду гирди он хона тавоф мекунанд , ва аз мо омурзиш мехоҳанд . эй одам ! ҳар ки турои пурсад аз мо ки то бо эшон чаканам ? гӯй ки ман бълм бо эшонам , мавҷӯди нафасу ҳозири дили эшонам , ва он дарди эшонро дармонам , аз дидаҳоашон ниҳонам , аммо ҷонҳои эшонро аёнам .

قوله تعالی: وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ الآیة... روی عن وهب بن منبه قال: اوحی اللَّه عز و جل الی آدم ع أنا اللَّه ذو بکة اهلها جیرتی، و زوارها و فدی و اضیافی و فی کنفی، اعمّره باهل السماء و اهل الارض، یأتونه افواجا شعثا غبرا، یعجّون بالتکبیر عجیجا، و یضجّون بالتلبیة ضجیجا، و شجون الدماء شجا، فمن اعتمره لا یرید غیره، فقد زارنی و ضافنی و وفد الیّ، و نزل بی، و حق لی ان اتحفه بکرامتی، اجعل ذلک البیت و شرفه و ذکره و سناه و مجده لنبی من ولدک یقال له ابراهیم ارفع به قواعده، و اقضی علی یدیه عمارته، و انبط له سقایته، و اریه حلّه و حرمه، و اعلمه مشاعره، ثم یعمّره الامم من بعده حتی ینتهی الی نبیّ من ولدک یقال له محمد، هو خاتم النبیین فاجعله من سکّانه و ولاته و حجّابه و سقاته، فمن سأل عنّی یومئذ فانا مع الشعث الغبر الموفین بنذورهم، المقبلین الی ربهم.» معنی حدیث آنست که خداوند بزرگوار کردگار نامبردار بآدم صفی وحی فرستاد، که ای آدم منم خداوند جهان و جهانیان، آفریدگار همگان، پادشاه کامران، منم خداوند بکة، نشینندگان در آن همسایگان منند، و زوّار آن وفد من‌اند، و مهمانان من اند، و در پناه من اند، باهل آسمان و زمین آبادان دارم و بزرگ گردانم این بقعه، تا از هر سویی و هر قطری جوک جوک می‌آیند مویهاشان از هم بر کرده، و رویها گرد گرفته از رنج راه، تکبیر گویان و لبیک زنان، روی بدان صحرای مبارک نهاده، و بخون قربان زمین آن رنگین کرده، ای آدم! هر که این خانه را زیارت کند، و در آن مخلص بود، وی مهمان منست، و از کسان منست، و از نزدیکان بمن است. سزای جلال من آنست که وی را گرامی کنم، و با تحفه رحمت و عطاء مغفرت باز گردانم، ای آدم! در فرزندان تو پیغامبریست نام وی ابراهیم، خلیل من و گزیده من، بدست وی بنیاد این خانه بر آرم، و عمارت فرمایم، و شرف آن پیدا کنم، و سقایه آن پدید آرم، و حرم آن را نشان کنم، و پرستش خود در آن وی را بیاموزم. پس از وی جهانیان را فرا عمارت آن دارم، و توقیر و تعظیم آن در دلشان نهم، تا نوبت به محمد عربی رسد، خاتم پیغامبران، و چراغ زمین و آسمان، مولد و منشأ وی گردانم، مهبط وحی منزل کرامت وی کنم، سقایة و نقابة و ولایت آن بدست وی مقرر کنم، وانگه مؤمنانرا از اطراف عالم عشق آن در دل نهم، تا سر و پای برهنه، ضیاع و اسباب بگذاشته، جان بر کف دست نهاده، مویها از هم بر کرده، رویها گرد گرفته، همی روند و گرد آن خانه طواف میکنند، و از ما آمرزش میخواهند. ای آدم! هر که ترا پرسد از ما که تا با ایشان چکنم؟ گوی که من بعلم با ایشانم، موجود نفس و حاضر دل ایشانم، و آن درد ایشان را درمانم، از دیده‌هاشان نهانم، اما جانهای ایشان را عیانم.

Ва أтмўои алҳҷу улумраи ллаҳи алоиаҳ . . . Ҳаҷ авом дигараст ,у ҳаҷи хавоси дигар , ҳаҷи авоми қасди кӯй дӯстаст ,у ҳаҷи хавоси қасд рӯй дӯст , он рафтани бсрои дӯст , ва ин рафтан барои дӯст !

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ الآیة... حج عوام دیگرست، و حج خواص دیگر، حجّ عوام قصد کوی دوست است، و حج خواص قصد روی دوست، آن رفتن بسرای دوست، و این رفتن برای دوست!

Авоми бнФси рафтанд дару девори диданд , хавоси бҷони рафтанди гуфтор ва дидор ёфтанд , равиши хосгёни дарин роҳ чунонаст ки он ҷавонмард гуфта :

عوام بنفس رفتند در و دیوار دیدند، خواص بجان رفتند گفتار و دیدار یافتند، روش خاصگیان درین راه چنانست که آن جوانمرد گفته:

ӯ ки бнФс равад ранҷ ёбад ва бор кашад , то гирди каъба бар ояд , ва ин ки бҷон равад бёромд ва биёсоед ,у каъбаи худ гирд сароиш барояд . Ва андарин маънии ҳикояти иброҳӣм хавосаст қудси аллоҳи рӯҳа , гуфто : « вақте аз сари маҳрӯмӣ худ биравам афтодам , гардони гардон , чунонк афтодаанд баҳри ҷои мардон , мутаҳайиру саргашта , бечораи вор гум карда сари ришта !

او که بنفس رود رنج یابد و بار کشد، تا گرد کعبه بر آید، و این که بجان رود بیارامد و بیاساید، و کعبه خود گرد سرایش برآید. و اندرین معنی حکایت ابراهیم خواص است قدس اللَّه روحه، گفتا: «وقتی از سر محرومی خود بروم افتادم، گردان گردان، چنانک افتاده‌اند بهر جای مردان، متحیر و سرگشته، بیچاره‌وار گم کرده سر رشته!

Хабар дар рӯм афтод ки малики рӯмро духтарӣ девона гашта ,у падари мари он духтарро ба банди девонагони баста ,у атбоءи бҷмлгӣ аз алоҷи он бемори дармонда , замон то замони нафаси сард май орад ,у ашки гарм май борад , гуҳӣ гиряд ва гуҳӣ хандад ! биҷой оварадам ки онҷои таъбияи ист , рафтам бадари сарои малик ва гуфтам бълоҷи бемори омадам . Чун дидаи малик бар ман афтод гуфт « моно ки бълоҷи духтарами омада ?у гумон барам ки табибӣ ? » гуфтам оре худовандӣ дорам табиб , ман омадаам то духтаратро алоҷ кунам гуфто бар конгрессҳои қасри мо нигар то чаҳ бинӣ ? гуфт бар нгрстм сарҳо дидам бурӣда , ва бар он конгрессҳо ниҳода ! гуфт ҳар ки ӯро алоҷ накунад мкоФотш инаст ки май бинӣ ! гуфтам бокӣ нест !

خبر در روم افتاد که ملک روم را دختری دیوانه گشته، و پدر مر آن دختر را به بند دیوانگان بسته، و اطباء بجملگی از علاج آن بیمار درمانده، زمان تا زمان نفس سرد می‌آرد، و اشک گرم می‌بارد، گهی گرید و گهی خندد! بجای آوردم که آنجا تعبیه ایست، رفتم بدر سرای ملک و گفتم بعلاج بیمار آمدم. چون دیده ملک بر من افتاد گفت «مانا که بعلاج دخترم آمده؟ و گمان برم که طبیبی؟» گفتم آری خداوندی دارم طبیب، من آمده‌ام تا دخترت را علاج کنم گفتا بر کنگره‌های قصر ما نگر تا چه بینی؟ گفت بر نگرستم سرها دیدم بریده، و بر آن کنگره‌ها نهاده! گفت هر که او را علاج نکند مکافاتش اینست که می‌بینی! گفتم باکی نیست!

Малик чун дид ки ман он сарҳо бар он конгресс дидаму нондишидм , хонаи бошорт бмн намӯд ,у духтар дар он хона буд . Гуфто дар рафтам , ҳануз қадам дар хона наниҳода ки ин овоз шунидам қул ллмؤмнини иғзўои ман أбсорҳм ҳамонҷо бимонадам , сари симаи вақти ваии гаштам ,у мутаҳайири ҳол вай шудам , дигари бора овоз омад ки эй писари хавоси шароби лои язиди алои алътш ,у таоми лои язиди алои алдҳш ! аз пас парда гуфтам ё ИМАи аллоҳ ! ин чаҳ ҳоласт ва ин чаҳ ваҷҳ ? гуфт « эй шайх вақте дар миёни ноз ва неъмат нишаста будам бо канизакону хосгёни хеш , ногоҳ дардии бадалам фурӯ омад ,у андӯҳӣ бҷонм расед , аз худ фонии гаштам ва вола шудам . Ҳануз бахонаи фурӯи ноомадаи тамом ки он дард мустаҳкам шуд ва он кори тамом !

ملک چون دید که من آن سرها بر آن کنگره دیدم و ناندیشیدم، خانه باشارت بمن نمود، و دختر در آن خانه بود. گفتا در رفتم، هنوز قدم در خانه ننهاده که این آواز شنیدم قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ همانجا بماندم، سر سیمه وقت وی گشتم، و متحیر حال وی شدم، دیگر باره آواز آمد که ای پسر خواص شراب لا یزید الّا العطش، و طعام لا یزید الّا الدهش! از پس پرده گفتم یا امة اللَّه! این چه حال است و این چه وجه؟ گفت «ای شیخ وقتی در میان ناز و نعمت نشسته بودم با کنیزکان و خاصگیان خویش، ناگاه دردی بدلم فرو آمد، و اندوهی بجانم رسید، از خود فانی گشتم و واله شدم. هنوز بخانه فرو ناآمده تمام که آن درد مستحکم شد و آن کار تمام!

Гуфто : чун аз он ваҷд ва вела осӯда тар шудам , худро дар банд ва занҷир ёфтам , ҳукмашро писанд кардам ,у бқзош ризо додам , донистам ки ваии дӯстони худро бад нахоҳад то худ саранҷоми ин кор бача расад . Гуфтам чаҳ гӯйӣ агар тадбир кунем ва ҳиялат созем то бидор алислом шавем ?у исломро тарбият кунем ки дареғ ояд маро чун ту азизиро бидор алкФри бгзоштн ! гуфт ё ибни алхўос чаҳ мардӣ буд бидор алисломи исломро парвариш додан , мард онаст ки бидор алкФри исломро дар бар гирад !у бҷону дил ба пурвирд , ва дар дор алислом чист ки ӣнҷо нест ? гуфтам каъбаи мушаррафи муаззами макрам ки мақсад зоиронасту Машҳади муштоқон ! гуфт каъбаро зиёрат карда ? гуфтам зиёрат кардаам онро ҳафтод бор . Гуфт бар нигар ! брнгрстм , каъбаро дидам бар сари сарои ваии истода ! он гуҳ гуфт эй писари хавос ! ҳар ки бпоӣ равад каъбаро зиёрат кунад , ва ҳар ки бадал равад каъбаи бзёрт вай шавад ! гуфтам бони худоӣ ки турои бъзи ислом азиз гардонид . Ки сари ин бо ман бигӯӣ ! ин манзалат бача ёфтӣ ? гуфт накардаам корӣ ки он ҳазратро бшоид , аммо ҳукмашро писанд кардаму бқзоءи вай ризо додам ! гуфтам акнӯн маро тадбир чист ки азинҷо берун шавам гуфт чунонк истода рӯй фаро роҳ кун ва май рӯ то бмқсди худ рисӣ ! гуфтои бкромти ваии роҳӣ падед омад ки дар он ҳеҷ ҳиҷоб ва манъ набӯду касро бар ман итилоъ на , то аз сарои ваии беруни омадам ва аз дор алкФр бидор ассаломи бози омадам . »

گفتا: چون از آن وجد و وله آسوده تر شدم، خود را در بند و زنجیر یافتم، حکمش را پسند کردم، و بقضاش رضا دادم، دانستم که وی دوستان خود را بد نخواهد تا خود سرانجام این کار بچه رسد. گفتم چه گویی اگر تدبیر کنیم و حیلت سازیم تا بدار الاسلام شویم؟ و اسلام را تربیت کنیم که دریغ آید مرا چون تو عزیزی را بدار الکفر بگذاشتن! گفت یا ابن الخواص چه مردی بود بدار الاسلام اسلام را پرورش دادن، مرد آنست که بدار الکفر اسلام را در بر گیرد! و بجان و دل به پرورد، و در دار الاسلام چیست که اینجا نیست؟ گفتم کعبه مشرف معظم مکرم که مقصد زائرانست و مشهد مشتاقان! گفت کعبه را زیارت کرده؟ گفتم زیارت کرده‌ام آن را هفتاد بار. گفت بر نگر! برنگرستم، کعبه را دیدم بر سر سرای وی ایستاده! آن گه گفت ای پسر خواص! هر که بپای رود کعبه را زیارت کند، و هر که بدل رود کعبه بزیارت وی شود! گفتم بآن خدای که ترا بعز اسلام عزیز گردانید. که سرّ این با من بگوی! این منزلت بچه یافتی؟ گفت نکرده‌ام کاری که آن حضرت را بشاید، اما حکمش را پسند کردم و بقضاء وی رضا دادم! گفتم اکنون مرا تدبیر چیست که ازینجا بیرون شوم گفت چنانک ایستاده روی فرا راه کن و می‌رو تا بمقصد خود رسی! گفتا بکرامت وی راهی پدید آمد که در آن هیچ حجاب و منع نبود و کس را بر من اطلاع نه، تا از سرای وی بیرون آمدم و از دار الکفر بدار السلام باز آمدم.»

Қавлаи таъолӣ : алҳҷи أшҳри маълӯмоти алоиаҳ . . . Ҳоء ишоратаст бҳлми худованд бо рҳикони худ , ҷим ишоратаст бҷрми бандагону олӯдагии эшон , чнонстӣ ки аллоҳ гуфтӣ « бандаи ман ! акнӯн ки ҷурм кардӣ бории даст дар ҳабли ҳалами ман зану мағфирати хоҳ то биёмурзам , ки ҳар кас он кунад ки сазоӣ вай бошад , сазои ту нобакорӣу сазои ман омрзгорӣ ! қул кули иъмли алии шоклтаҳи бандаи ман !гар зонк узрхоҳӣ , узр аз туу афв аз ман , ҷурм аз ту ва стар аз ман , заъф аз ту ва бар аз ман , аҷз аз туу лутф аз ман , ҷаҳд аз туу Авн аз ман , қасд аз туу ҳалам аз ман . Бандаи ман ! чандон дорад ки узрӣ бар забони оре ,у ҳаросӣ дар дил ,у қатра об гардӣда бигардоне , пас кори вои ман гузор , бандаи ман ! ваъда ки додам рост кардан бар ман , кор ки пайвастами тамом кардан бар ман , банно ки ниҳодами доштан бар ман , тухм ки пар кунадам ба баровардан бар ман , чароғ ки афрӯхтам равшани доштан бар ман , дар ки кушодами бор додан бар ман , акнӯн ки фаро гузоштам дар гузоштан бар ман , акнӯн ки бдъо фармудам ниюшидан бар ман , акнӯн ки бсؤол фармудам бахшӣдан бар ман ! ҳар чаҳ кардам кардам , ҳар чаҳ накардам боқӣ бар ман ! қоли расӯли аллоҳ « мари раҷули ман банӣ Исроили бҷмҷмаҳ , Фўқъи соҷдои Фқоли аллоҳами анати анату анои ано , анои алъўоди болзнўб ,у анати алъўоди болмғФраҳ , Фсмъи сўтои ман ноҳияи алсмоء : арФъи рأски ?фони аллоҳи ъзу ҷли қади астҷоби лак . »у иҳкии ани башару кони рҷлои қади ҳаҷи ксиро ,у кони ъорФои болтрқу алмўоқФу алмшоҳд , қоли Фотнии санаи ман алснини алўқўФи бърФаҳи маъаи аломом , Флмои адркти кони анноси қади ансрФўои илои алмздлФаҳ ,у канти аърФи алтриқу срти илои алмўқФ , Флмои вақфати болмўқФи кони алмўқФи каллаи узроту қзроти Фқлт « анои ллаҳи илайҳи роҷъўн » Фотнии алҳҷи лони алмўқФи икўни нзиФо ,у ҳозои лӣси ҳўи алмўқФ , қоли Фҷлсти ксибои ҳзинои лФўти алҳҷ ,у ғлбнии алнўм , Фсмъти ҳотФои иқўли ҳозои алзии анати фӣаи ҳўи алмўқФ ,у локини ҳзаҳи зунуби анноси тркўҳои ҳоҳно !у мрўо , қоли Фҷлст ҳатто أсбҳту канти болмўқФу лами акн арӣ ман злки шиӣо .

قوله تعالی: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ الآیة... حاء اشارتست بحلم خداوند با رهیکان خود، جیم اشارتست بجرم بندگان و آلودگی ایشان، چنانستی که اللَّه گفتی «بنده من! اکنون که جرم کردی باری دست در حبل حلم من زن و مغفرت خواه تا بیامرزم، که هر کس آن کند که سزای وی باشد، سزای تو نابکاری و سزای من آمرزگاری! قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلی‌ شاکِلَتِهِ بنده من! گر زانک عذرخواهی، عذر از تو و عفو از من، جرم از تو و ستر از من، ضعف از تو و برّ از من، عجز از تو و لطف از من، جهد از تو و عون از من، قصد از تو و حلم از من. بنده من! چندان دارد که عذری بر زبان آری، و هراسی در دل، و قطره آب گردیده بگردانی، پس کار وا من گذار، بنده من! وعده که دادم راست کردن بر من، کار که پیوستم تمام کردن بر من، بنا که نهادم داشتن بر من، تخم که پر کندم به برآوردن بر من، چراغ که افروختم روشن داشتن بر من، در که گشادم بار دادن بر من، اکنون که فرا گذاشتم در گذاشتن بر من، اکنون که بدعا فرمودم نیوشیدن بر من، اکنون که بسؤال فرمودم بخشیدن بر من! هر چه کردم کردم، هر چه نکردم باقی بر من! قال رسول اللَّه «مرّ رجل من بنی اسرائیل بجمجمة، فوقع ساجدا فقال اللهم انت انت و انا انا، انا العوّاد بالذنوب، و انت العواد بالمغفرة، فسمع صوتا من ناحیة السماء: ارفع رأسک فان اللَّه عز و جل قد استجاب لک.» و یحکی عن بشر و کان رجلا قد حج کثیرا، و کان عارفا بالطرق و المواقف و المشاهد، قال فاتنی سنة من السنین الوقوف بعرفة مع الامام، فلما ادرکت کان الناس قد انصرفوا الی المزدلفة، و کنت اعرف الطریق و صرت الی الموقف، فلما وقفت بالموقف کان الموقف کله عذرات و قذرات فقلت «انا للَّه الیه راجعون» فاتنی الحج لان الموقف یکون نظیفا، و هذا لیس هو الموقف، قال فجلست کثیبا حزینا لفوت الحج، و غلبنی النوم، فسمعت هاتفا یقول هذا الذی انت فیه هو الموقف، و لکن هذه ذنوب الناس ترکوها هاهنا! و مرّوا، قال فجلست حتی أصبحت و کنت بالموقف و لم اکن اری من ذلک شیئا.