Қавлаи таъолӣ : Фإзои қзитми мносккми алоиаҳ . . . Сабаби нузули ин ояти он буд ки араб чун аз ҳаҷу маносик фориғ мешуданд , ҳар касе бар дар каъбаи бистодӣу маноқибу мосри падари хеш дар гирифтӣ , ин яке гуфтӣ падарами меҳмони дор буду дарвеши навоз , ва он яке гуфтӣ падарами мубориз буд ва ҷангҳо мардонаи бкрдмӣ , ва гуфтӣ чун хонадони мо бҷўонмрдӣу некӯкорӣу сарафрозии ҳеҷ хонадонӣ нест , ҳар касе бнўъӣ тафохур мекард ,у маноқиби аслоф худ мехонд , раби Алъоламин эшонро аз он баргардонеду бзкр худ фармуд гуфт : чунонк падарони худро ёд мекунед маро ёд кунеду марои стоӣид , ки он ҳамаи некуии бпдрони шумо ман кардам , ва ман хостам , ва ман бар он доштам , пас шукр ҳама марост ,у миннати маро ! « أноу алмлأи фии бноءи азими ахлқи Фиъбд ғайриӣу анъми Фишкр ғайриӣ » ибн аббос гуфт маънӣ оят онаст : ки чун падари турои бадии мигўинд ва дар ҳақи ваии носазои шинавии хашмгирӣ ва аз он фароҳами ое , чун ки аз мбтдъон ва бедайнон дар ҳақи мо носазоҳо май шинавӣ ва газофҳо мебинӣ бидон хашм нагирӣ ,у чашм аз он барҳам наҳй , чунин макун ! Фозкрўои аллоҳи кзкркми обоءкми أўи أшди зкро ёд кард аллоҳи бахшам гирифтан дар носазо ки баҳақи ваии мишнўӣ бештар кун аз ёд кард падарони бахшам гирифтан дар бдоишони шунидан . Ва ҳам азин боб онаст ончии раб Алъоламин гуфт « лои тҷди қўмои иؤмнўни биллоҳу алиўми алохри иўодўни ман ҳоди аллоҳу расӯла » ва ба

قوله تعالی: فَإِذا قَضَیْتُمْ مَناسِکَکُمْ الآیة... سبب نزول این آیت آن بود که عرب چون از حج و مناسک فارغ می‌شدند، هر کسی بر در کعبه بیستادی و مناقب و مآثر پدر خویش در گرفتی، این یکی گفتی پدرم مهمان دار بود و درویش نواز، و آن یکی گفتی پدرم مبارز بود و جنگها مردانه بکردمی، و گفتی چون خاندان ما بجوانمردی و نیکوکاری و سرافرازی هیچ خاندانی نیست، هر کسی بنوعی تفاخر میکرد، و مناقب اسلاف خود می‌خواند، رب العالمین ایشان را از آن برگردانید و بذکر خود فرمود گفت: چنانک پدران خود را یاد می‌کنید مرا یاد کنید و مرا ستائید، که آن همه نیکویی بپدران شما من کردم، و من خواستم، و من بر آن داشتم، پس شکر همه مراست، و منت مرا! «أنا و الملأ فی بناء عظیم اخلق فیعبد غیری و انعم فیشکر غیری» ابن عباس گفت معنی آیت آنست: که چون پدر ترا بدی میگویند و در حق وی ناسزا شنوی خشم گیری و از آن فراهم آیی، چون که از مبتدعان و بی دینان در حق ما ناسزاها می‌شنوی و گزافها می‌بینی بدان خشم نگیری، و چشم از آن برهم نهی، چنین مکن! فَاذْکُرُوا اللَّهَ کَذِکْرِکُمْ آباءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً یاد کرد اللَّه بخشم گرفتن در ناسزا که بحق وی میشنوی بیشتر کن از یاد کرد پدران بخشم گرفتن در بدایشان شنیدن. و هم ازین باب آنست آنچه رب العالمین گفت «لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ» و به‌

Қол алнабӣ : « аўсқи алии алоямони алҳби фии аллоҳу албғзи фии аллоҳ . »

قال النبی: «اوثق علی الایمان الحبّ فی اللَّه و البغض فی اللَّه.»

Қавмӣ гуфтанд « Фإзои қзитми мносккм » хатибро мегуяд бмно дар айёми мно , ки марои стоӣиду маро ёд кунед чунонк брўзгори гузаштаи падарони худро меситудед , ва меёд кардед , бал ки бештар . Ва агар эшонро ҳақ тарбиятаст моро ҳақи кирдигорӣу рӯзӣ гуморӣаст . ӣнҷо нуктааст бончаҳи ҳақ падар гуфт на ҳақи модар , яъне ки падарро бҳрмаҳу ҳайбат ёд кунед ,у модарро бшФқту раҳмату аллоҳи таъолии ҳўи алзии ирҳму лои ирҳм .

قومی گفتند «فَإِذا قَضَیْتُمْ مَناسِکَکُمْ» خطیب را میگوید بمنا در ایام منا، که مرا ستائید و مرا یاد کنید چنانک بروزگار گذشته پدران خود را می‌ستودید، و می‌یاد کردید، بل که بیشتر. و اگر ایشان را حق تربیت است ما را حق کردگاری و روزی گماری است. اینجا نکته است بآنچه حق پدر گفت نه حق مادر، یعنی که پدر را بحرمة و هیبت یاد کنید، و مادر را بشفقت و رحمت و اللَّه تعالی هو الذی یرحم و لا یرحم.

Фмни анноси ман иқўли рбнои отнои фии алднёи алоиаҳ . . . Ин қавмии рост ки ҳиммати эшон дунё буд , молу зару симу ғулому канизаки вазъияту мошиаҳ , аллоҳ мегуяд ва мо ?лаи фии алохраҳи ман халлоқ касе ки аз мо ҳама ин хоҳад вайро аз хайри он ҷаҳонии ҳеҷ насиб на . Ҳамонаст ки гуфт : ва ман кони ириди ҳрси алднёи нؤтаҳи минҳо ва мо ?лаи фии алохраҳи ман насиб

فَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا الآیة... این قومی راست که همّت ایشان دنیا بود، مال و زر و سیم و غلام و کنیزک وضعیت و ماشیه، اللَّه میگوید وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ کسی که از ما همه این خواهد وی را از خیر آن جهانی هیچ نصیب نه. همانست که گفت: وَ مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ‌

Фии баъзи алохбори ман бдأи бнсибаҳи ман алднёи ?фонаи насибаи ман алохраҳу лои идрки мнҳмои мо ирид , ва ман бдأи бнсибаҳи ман алохраҳи васли илайҳи насибаи ман алднёу адрки ман алохраҳи мо иридаҳ .

فی بعض الاخبار من بدأ بنصیبه من الدنیا فانه نصیبه من الآخرة و لا یدرک منهما ما یرید، و من بدأ بنصیبه من الآخرة وصل الیه نصیبه من الدنیا و ادرک من الآخرة ما یریده.

Он гуҳи сифати пайғомбарону муъминон дар гирифт , ва боз намӯд ки эшон чаҳ хоҳанду мақсӯди эшон чаҳ буд , гуфт ва манеҳам ман иқўли рбнои отнои фии алднёи ҳасанау фии алохраҳи ҳасанау қнои азоби алнори муфассиронро қўлҳост дар ҳасанаи ин ҷаҳонӣу ҳасанаи он ҷаҳонӣ . Алии бен абии толиб ( ъ ) гуфт : ҳасанаи ин ҷаҳонии ҳам ҷуфт шоистааст , ва он ҷаҳонии ҳўроءи биҳиштӣ ,у азоби оташ ки аз он мепарҳез хоҳанд ҳам ҷуфт бадаст дар дунёи идли алайҳи мо

آن گه صفت پیغامبران و مؤمنان در گرفت، و باز نمود که ایشان چه خواهند و مقصود ایشان چه بود، گفت وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ مفسران را قولهاست در حسنه این جهانی و حسنه آن جهانی. علی بن ابی طالب (ع) گفت: حسنه این جهانی هم جفت شایسته است، و آن جهانی حوراء بهشتی، و عذاب آتش که از آن می‌پرهیز خواهند هم جفت بد است در دنیا یدلّ علیه ما

Рӯй абӯи алдрдоءи ани расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами қол « ман аўтии фии алднёи қлбои шокроу лсонои зокроу завҷаи муъминаи тааюнаи алии амри дунёау охирата , Фқди аўтии фии алднёи ҳасанау фии алохраҳи ҳасана »

روی ابو الدرداء انّ رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله و سلّم قال «من اوتی فی الدنیا قلبا شاکرا و لسانا ذاکرا و زوجة مؤمنة تعینه علی امر دنیاه و آخرته، فقد اوتی فی الدنیا حسنة و فی الآخرة حسنة»

Қтодаҳ гуфт ҳасанаи ду ҷаҳонӣ офиятаст :у далели барин таъвил онаст ки Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силами бъёдт беморӣ шуд , ва он беморро чун бачаи мурғ бебол дид , Фқоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ҳилли канти тдъўои аллоҳи бшии ء ӯ тсأлаҳи шиӣо Аёа ? қоли канти أқўли аллоҳами мо канти мъоқбӣ ба фии алохраҳи Фъҷлаҳи лии фии алднё , Фқоли субҳони аллоҳи азои лои тсттиъаҳ ӯ лои ттиқаҳ , ҳилли лои қиллат « аллоҳами рбнои отнои фии алднёи ҳасанау фии алохраҳи ҳасанау қнои азоби алнори Фдъои аллоҳи баҳои ФшФоаҳ .

قتاده گفت حسنة دو جهانی عافیت است: و دلیل برین تأویل آنست که مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم بعیادت بیماری شد، و آن بیمار را چون بچه مرغ بی بال دید، فقال رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله و سلم «هل کنت تدعوا اللَّه بشی‌ء او تسأله شیئا ایّاه؟ قال کنت أقول اللهم ما کنت معاقبی به فی الآخرة فعجّله لی فی الدنیا، فقال سبحان اللَّه اذا لا تستطیعه او لا تطیقه، هل لا قلت «اللهم ربنا آتنا فی الدنیا حسنة و فی الآخرة حسنة و قنا عذاب النار فدعا اللَّه بها فشفاه.

Ва қили ман атоаҳи аллоҳи алислому алқуръону аҳлоу молоу влдои Фқди аўтии фии алднёи ҳасанау фии алохраҳи ҳасана . Ва қнои азоби алнори ибни аббоси қол : « ъанд рукни алимонии малики қоими мнзи халқи аллоҳи алсмоўоту аларзи иқўли омин , Фқўлўои рбнои отнои фии алднёи ҳасанау фии алохраҳи ҳасанау қнои азоби алнор .

و قیل من اتاه اللَّه الاسلام و القرآن و اهلا و مالا و ولدا فقد اوتی فی الدنیا حسنة و فی الآخرة حسنة. وَ قِنا عَذابَ النَّارِ ابن عباس قال: «عند رکن الیمانی ملک قائم منذ خلق اللَّه السماوات و الارض یقول آمین، فقولوا رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ.

Раб Алъоламин гуфт эшон ки ин дуо кунанду хайри дунёу охират аз ман хоҳанд аишонрост ҳар чаҳ аз ман хоҳанд , Фзлки қавлаи أўлӣки ?лаами насиби ммои ксбўо эй сأлўои ибн аббос гуфт мардӣ омад пеши расӯли худо ва гуфт : « моти абӣу лами иҳҷи أи Фأҳҷи анҳу ? Фқол алнабӣ « луи кони алии абики дайни Фқзитаҳ аммо кони злки иҷзӣ ? қоли балии қоли Фдини аллоҳи аҳқи ани иқзӣ . Қоли Фҳли лии ман аҷр ? Фонзли аллоҳи ҳзаҳи алоиаҳ яъне ман ҳаҷ ан мет кони алоҷри байнау байни алмит .

رب العالمین گفت ایشان که این دعا کنند و خیر دنیا و آخرت از من خواهند ایشانراست هر چه از من خواهند، فذلک قوله أُولئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمَّا کَسَبُوا ای سألوا ابن عباس گفت مردی آمد پیش رسول خدا و گفت: «مات ابی و لم یحجّ أ فأحجّ عنه؟ فقال النبی «لو کان علی ابیک دین فقضیته اما کان ذلک یجزی؟ قال بلی قال فدین اللَّه احق ان یقضی. قال فهل لی من اجر؟ فانزل اللَّه هذه الآیة یعنی من حج عن میت کان الاجر بینه و بین المیّت.

Ва ани инс , қоли расӯли аллоҳ : фии раҷули аўсии бҳҷаҳи каъби ?лаи арбъи ҳаҷот : ҳаҷаи ллзии кутубҳо ,у ҳаҷаи ллзии нФзҳо ,у ҳаҷаи ллзии ахзҳо ,у ҳаҷаи ллзии амри баҳо .

و عن انس، قال رسول اللَّه: فی رجل اوصی بحجّة کعب له اربع حجات: حجة للذی کتبها، و حجة للذی نفذها، و حجة للذی اخذها، و حجّة للذی امر بها.

Ва аллоҳи сариъи алҳсоби алоиаҳ . . .

وَ اللَّهُ سَرِیعُ الْحِسابِ الآیة...

Қол алнабӣ ани аллоҳи таъолии иҳосби алхлқи фии қадари ҳалаби шоҳ

قال النبی ان اللَّه تعالی یحاسب الخلق فی قدر حلب شاة

Мегуяд аллоҳ зуд шумораст ки чун якеро шумор кард ҳамаи халқро шумор кард , чандон ки касе як чашми захм берун накард ваии шумори ҳамаи халқони ҳамаи бикунад , ки на ҳоҷати бишумор кардан дорад , на дар он таъаммулу тафаккур кардан , аз даври одам то мунтаҳии олами лои бал ки аз абтдоءи офариниш то охир ки қиёмат падед ояд , аъмоли бандагону ҳаракати офаридагону дам задан эшон ҳама донад ва шумурдан он тавонад ,у хираду бузург он бинад ,у бандаро аз он хабар диҳад , ва ҷазо кунад , инаст ки гуфт ъзу ъло : явми ибъсҳми аллоҳи ҷмиъои Финбӣҳми бмои ъмлўо , أҳсоаҳи аллоҳу нсўаҳу азкрўои аллоҳи фии أёми маъдӯдоти алоиаҳ . . . Айёми маъдӯдоти айём тшриқаст , ва он ёздаҳуми зӣ алҳҷаҳасту давоздаҳуму сездаҳум . Ёздаҳумро явм алқр гӯйанд , лони анноси иқрўни фӣаи бмно ,у иФрғўни ман муаззами алнск . Ва давоздаҳуми явми алнФр алаввал гӯйанд ,у сездаҳуми явми алнФр ассонӣ гӯйанд , дар хабараст ки анҳо айёми аклу шурбу зикри аллоҳи ъзу ҷлу шаби чаҳордаҳуми лайла алҳсбо гӯйанд , лони анноси инзлўни фӣҳо болмҳсбу даҳуми зии алҳҷаҳ рӯз наҳурасту нуҳуми рӯзи арафау ҳаштуми рӯзи трўиаҳу ҷумлаи даҳаи зии алҳҷаҳи айём маълӯмот гӯйанд , бмзҳби шофиӣ . Ва шарафи ин рӯзҳоро Мустафо гуфт : « мо ман айём афзал ъанд аллоҳ ,у лои алъамали Фиҳни аҳби илои аллоҳ , ман ҳзаҳи алоёми алъшр .

میگوید اللَّه زود شمارست که چون یکی را شمار کرد همه خلق را شمار کرد، چندان که کسی یک چشم زخم بیرون نکرد وی شمار همه خلقان همه بکند، که نه حاجت بشمار کردن دارد، نه در آن تأمل و تفکر کردن، از دور آدم تا منتهی عالم لا بل که از ابتداء آفرینش تا آخر که قیامت پدید آید، اعمال بندگان و حرکت آفریدگان و دم زدن ایشان همه داند و شمردن آن تواند، و خرد و بزرگ آن بیند، و بنده را از آن خبر دهد، و جزا کند، اینست که گفت عز و علا: یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا، أَحْصاهُ اللَّهُ وَ نَسُوهُ وَ اذْکُرُوا اللَّهَ فِی أَیَّامٍ مَعْدُوداتٍ الآیة... ایام معدودات ایام تشریق است، و آن یازدهم ذی الحجة است و دوازدهم و سیزدهم. یازدهم را یوم القر گویند، لان الناس یقرون فیه بمنا، و یفرغون من معظم النسک. و دوازدهم یوم النفر الاول گویند، و سیزدهم یوم النفر الثانی گویند، در خبرست که انّها ایام اکل و شرب و ذکر اللَّه عز و جل و شب چهاردهم لیلة الحصبا گویند، لان الناس ینزلون فیها بالمحصب و دهم ذی الحجة روز نحر است و نهم روز عرفة و هشتم روز ترویه و جمله دهه ذی الحجة ایام معلومات گویند، بمذهب شافعی. و شرف این روزها را مصطفی گفت: «ما من ایام افضل عند اللَّه، و لا العمل فیهن احبّ الی اللَّه، من هذه الایام العشر.

Фоксрўои Фиҳни ман алтҳлилу алткбир , ?фонҳо айёми тҳлилу такбиру зикри аллоҳи ъзу ҷл ,у ани сиёми явми минҳои иъдли бсёми сана ,у қиёми кули лайлаи минҳои кқёми лайлаи алқдр ,у алъамали Фиҳни изоъФи бтсъи моӣаҳи заъф .

فاکثروا فیهن من التهلیل و التکبیر، فانها ایام تهلیل و تکبیر و ذکر اللَّه عز و جل، و انّ صیام یوم منها یعدل بصیام سنة، و قیام کل لیلة منها کقیام لیلة القدر، و العمل فیهن یضاعف بتسع مائة ضعف.

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам : « Сайиди алшҳўри шаҳри рамазон ва аъзамҳо зўи алҳҷаҳ »

و قال صلی اللَّه علیه و آله و سلّم: «سیّد الشهور شهر رمضان و اعظمها ذو الحجة»

Ва аз фазлу шарафи айём маълӯмот онаст ки иброҳӣми халилро дар он хоб намуданд бзбҳи фарзанд , ва он қисса бирафт ,у ташрифи бёФт . Ва Мӯсо кулем дар он ваъда муноҷот ёфт , гӯйанд ки он сӣ рӯз ки вайро ваъда доданд моҳи зии алқъдаҳ буд ва даҳ рӯз ки бар афзуданд аз аввали моҳи зии алҳҷаҳ буд . Фзлки қавлаи таъолӣу أтммноҳои бъшру Мустафоро дарин даҳ рӯз бишорат доданд ботамоми неъмат ,у икмоли дайну шариъат , ва бар душмани зафар ,у нусрату хушнӯдии худованди ъзу ҷл ,у злки фии қавлаи таъолии алиўми أкмлти лаками динкми алоиаҳ . . .

و از فضل و شرف ایام معلومات آنست که ابراهیم خلیل را در آن خواب نمودند بذبح فرزند، و آن قصه برفت، و تشریف بیافت. و موسی کلیم در آن وعده مناجات یافت، گویند که آن سی روز که وی را وعده دادند ماه ذی القعده بود و ده روز که بر افزودند از اول ماه ذی الحجة بود. فذلک قوله تعالی وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ و مصطفی را درین ده روز بشارت دادند باتمام نعمت، و اکمال دین و شریعت، و بر دشمن ظفر، و نصرت و خشنودی خداوند عز و جل، و ذلک فی قوله تعالی الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ الآیة...

Ва фии злки мо рӯй ани ибни аббоси қол : кули байъаи алрзўони фии ъушри зии алҳҷаҳ ,у бноءи алкъбаҳи фии ъушри зии алҳҷаҳ ,у камоли аддӣни кони фӣа ,у фӣаи вақъати алтўбаҳи лодм ,у фӣаи вақъи алндоءу алоҷобаҳи болҳҷ . Қоли таъолӣу أзни фии анноси болҳҷ ,у фӣаи вақъи алтқрбу алтклими лмўсии бен умрон ,у фӣаи вақъи алФдоءи болзбҳи лосмоъил ,у қол «у абтнии алии бФотмаҳи ъалиҳумо ассаломи фии зии алҳҷаҳи ман аснин ва ъушрин ман алшҳр . »

و فی ذلک ما روی عن ابن عباس قال: کل بیعة الرضوان فی عشر ذی الحجة، و بناء الکعبة فی عشر ذی الحجة، و کمال الدین کان فیه، و فیه وقعت التوبة لادم، و فیه وقع النداء و الاجابة بالحج. قال تعالی وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ، و فیه وقع التقرب و التکلیم لموسی بن عمران، و فیه وقع الفداء بالذبح لاسماعیل، و قال «و ابتنی علی بفاطمة علیهما السلام فی ذی الحجة من اثنین و عشرین من الشهر.»

Ва фии рўоиаҳи ахрии ани маймуни бен Меҳрони ани абди аллоҳи бен аббоси қоли қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам : « ани аввали явми ман айёми алъшри ҳўи алиўми алзии тоби аллоҳи алии одаму ғФри ?ла , Фмни соми злки алиўми ғФри аллоҳи ?лаи зунубау тоби алайҳ . Ва алиўм ассонӣ наҷай аллоҳи фӣаи Юнуси ман батни алҳўт , Фмни соми злки алиўми кони кмни абди аллоҳи алифи санаи лами иъсаҳи фӣа ва наҷоҳ ман кули ғаму крбу алиўми алсолс , астҷоби аллоҳи фӣаи лзкрё , Фмни соми злки алиўми астҷоби аллоҳи ?лаи кули дъўаҳи дуои баҳои лднёҳу охирата . Ва алиўми алробъи валади фӣаи исои бен Марям , Фмни соми злки алиўми нафии аллоҳи албؤсу алФқри ман байни Айнӣау икўни явми алқимаҳи маъаи алсФраҳи алкроми албрраҳ ,у алиўми алхомс , валади фӣаи Мӯсои бен умрони Фмни соми злки алиўми барии ман алнФоқ ,у алиўми алсодси фатҳи аллоҳи хайбари алӣ алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам , Фмни соми злки алиўми назари аллоҳи илайҳ , ва ман назари илайҳи лами иъзбаҳ абадан ,у алиўми алсобъи тғлқи фӣаи абвоби ҷаҳаннами алсбъаҳ ,у алиўми алсомну ҳўи явми алтрўиаҳи иФтҳи аллоҳи фӣаи абвоби алҷанони алсмониаҳ ,у алиўми алтосъу ҳўи алиўми алмшҳўду ҳўи явми арафау ҳўи явми алҳҷи алокбр , Фмни соми злки алиўми кутуби ?лаи сиёми суннатин , санаи қаблҳоу санаи баъдҳо ибоҳии аллоҳ ба млоӣктаҳ ,у ғФри ?лаи зунубаи кулҳо ,у алиўми алъошру ҳўи явми алнҳри Фмни аҳрқи фӣаи дамои ғФри аллоҳи ?лаи бовели қатраи тқтри ман дами азҳитаҳ ,у ғФри ?лаи зунуба ,у зунуби аёлаи каллаам , ва ман атъм ман насиккау тсдқ ба баъси явми алқимаҳи омноу ткўни тлки алозҳиаҳи фии мизонаи асқли ман ҷабали аҳад ,у ттФии анҳу азҳитаҳи ҳури ҷаҳаннам .

و فی روایة اخری عن میمون بن مهران عن عبد اللَّه بن عباس قال قال رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله و سلّم: «ان اول یوم من ایام العشر هو الیوم الذی تاب اللَّه علی آدم و غفر له، فمن صام ذلک الیوم غفر اللَّه له ذنوبه و تاب علیه. و الیوم الثانی نجی اللَّه فیه یونس من بطن الحوت، فمن صام ذلک الیوم کان کمن عبد اللَّه الف سنة لم یعصه فیه و نجاه من کل غمّ و کرب و الیوم الثالث، استجاب اللَّه فیه لزکریا، فمن صام ذلک الیوم استجاب اللَّه له کل دعوة دعا بها لدنیاه و آخرته. و الیوم الرابع ولد فیه عیسی بن مریم، فمن صام ذلک الیوم نفی اللَّه البؤس و الفقر من بین عینیّه و یکون یوم القیمة مع السفرة الکرام البررة، و الیوم الخامس، ولد فیه موسی بن عمران فمن صام ذلک الیوم بری من النفاق، و الیوم السادس فتح اللَّه خیبر علی النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم، فمن صام ذلک الیوم نظر اللَّه الیه، و من نظر الیه لم یعذّبه ابدا، و الیوم السابع تغلق فیه ابواب جهنم السبعة، و الیوم الثامن و هو یوم الترویه یفتح اللَّه فیه ابواب الجنان الثمانیة، و الیوم التاسع و هو الیوم المشهود و هو یوم عرفة و هو یوم الحج الاکبر، فمن صام ذلک الیوم کتب له صیام سنتین، سنة قبلها و سنة بعدها یباهی اللَّه به ملائکته، و غفر له ذنوبه کلها، و الیوم العاشر و هو یوم النحر فمن اهرق فیه دما غفر اللَّه له باول قطرة تقطر من دم اضحیته، و غفر له ذنوبه، و ذنوب عیاله کلهم، و من اطعم من نسکه و تصدّق به بعث یوم القیمة آمنا و تکون تلک الاضحیة فی میزانه اثقل من جبل احد، و تطفئ عنه اضحیته حر جهنم.

Ва азкрўои аллоҳи фии أёми маъдӯдоти алоиаҳ . . . . Зикри ӣнҷо такбираст ,у уламоро ихтилофаст дар вақти ону қадари он ,у аҷмъ ақоўил онаст ки рӯзи арафаи намози бомдод дар гирад то охири айёми тшриқи намоз дигар карда аз пас намозҳо , ва дар маҷмаъҳо мегуяд « аллоҳи Акбари аллоҳи Акбари аллоҳи Акбари лои илоҳи алои аллоҳу аллоҳи Акбар ,у ллаҳи алҳмди алии мо ҳдоно . »у асли ин такбир аз аҳди иброҳӣм халиласт андари он ҳол ки хости фарзандро қурбон кунад , чун сидқи аҳд аз ваии зоҳири гашт ,у фармонбардориро миён бибаст аллоҳи таъолӣ Нидо дод Ҷабраили андари ҳаво Нидо кард ,у гӯсфанди фидоро ҳаме оварад ва ҳаме гуфт « аллоҳи Акбар , аллоҳи Акбар , лои илоҳи алои аллоҳ , аллоҳи Акбару ллаҳи алҳмд » иброҳӣм бар нигараст бидид овози бардошт ва гуфт ки « лои илоҳи алои аллоҳ , аллоҳи Акбар » Исмоили огоҳи гашту овоз бардошт гуфт .

وَ اذْکُرُوا اللَّهَ فِی أَیَّامٍ مَعْدُوداتٍ الآیة.... ذکر اینجا تکبیر است، و علما را اختلاف است در وقت آن و قدر آن، و اجمع اقاویل آنست که روز عرفه نماز بامداد در گیرد تا آخر ایام تشریق نماز دیگر کرده از پس نمازها، و در مجمعها میگوید «اللَّه اکبر اللَّه اکبر اللَّه اکبر لا اله الا اللَّه و اللَّه اکبر، و للَّه الحمد علی ما هدانا.» و اصل این تکبیر از عهد ابراهیم خلیل است اندر آن حال که خواست فرزند را قربان کند، چون صدق عهد از وی ظاهر گشت، و فرمانبرداری را میان ببست اللَّه تعالی ندا داد جبرئیل اندر هوا ندا کرد، و گوسفند فدا را همی آورد و همی گفت «اللَّه اکبر، اللَّه اکبر، لا اله الا اللَّه، اللَّه اکبر و للَّه الحمد» ابراهیم بر نگرست بدید آواز برداشت و گفت که «لا اله الا اللَّه، اللَّه اکبر» اسماعیل آگاه گشت و آواز برداشت گفت.

« аллоҳи Акбару ллаҳи алҳмд » аллоҳи таъолии ин зикри андарин уммат машрӯъ кард , то андарин айём ҳаме гӯйанд ва аз он ҳоли ёди ҳамеи оранд . Ва Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт : « зинўои аъёдкми болткбир »

«اللَّه اکبر و للَّه الحمد» اللَّه تعالی این ذکر اندرین امّت مشروع کرد، تا اندرین ایام همی گویند و از آن حال یاد همی آرند. و مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم گفت: «زیّنوا اعیادکم بالتکبیر»

Ва ирўӣ « зинўои алъидини болтҳлилу алтқдису алтҳмиду алткбир »

و یروی «زینوا العیدین بالتهلیل و التقدیس و التحمید و التکبیر»

Ва Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силами рӯзи ид чун берун шудӣ ин дуо гуфтӣ : « аллоҳами баҳақи алсоӣлини алик ,у баҳақи махраҷии ҳозо , лами ахрҷи ашро ,у лои бтро ,у лои рёءу лои самъа . Харҷати атқоءи схтку абтғоءи мрзотк , ФъоФнии аллоҳами бъоФитки ман алнор . »

و مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم روز عید چون بیرون شدی این دعا گفتی: «اللهم بحق السائلین الیک، و بحق مخرجی هذا، لم اخرج اشرا، و لا بطرا، و لا ریاء و لا سمعة. خرجت اتقاء سخطک و ابتغاء مرضاتک، فعافنی اللهم بعافیتک من النار.»

Фмни тъҷли фии явмин Флои إсми алайҳи алоиаҳ . . . Ҳар ки таъҷили намояд ва аз мно баравад дар нафари аввал , ва се шаб аз айёми тшриқи бмнои бнпоид , ӯро рухсат ҳаст ва бар ваии ҳеҷ буза нест , пас агар шаби сими офтоби фурӯ шуда нарафта бошад пас раво нест ки таъҷил кунад то рӯзи сим ки санги афканд , он гуҳ бо мардум баравад . Ва қили фии маъноаи Фмни тъҷли фии явмин Фҳўи мғФўри ?лаи лои асми алайҳ ,у лои занб ва ман тأхри Фкзлк . Қоли Саиди бен алмсиб « тўФии раҷули бмнои фии охири фии айёми алтшриқ , Фқили лъмри أи Флои ташаҳҳуди дафна ? қоли умр ва мо имнънии ани адФни рҷлои лами изнби мнзи ғФри ?ла . »

فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ الآیة... هر که تعجیل نماید و از منا برود در نفر اول، و سه شب از ایام تشریق بمنا بنپاید، او را رخصت هست و بر وی هیچ بزه نیست، پس اگر شب سیم آفتاب فرو شده نرفته باشد پس روا نیست که تعجیل کند تا روز سیم که سنگ افکند، آن گه با مردم برود. و قیل فی معناه فمن تعجل فی یومین فهو مغفور له لا اثم علیه، و لا ذنب و من تأخر فکذلک. قال سعید بن المسیب «توفی رجل بمنا فی آخر فی ایام التشریق، فقیل لعمر أ فلا تشهد دفنه؟ قال عمر و ما یمنعنی ان ادفن رجلا لم یذنب منذ غفر له.»

Ва ман анноси ман иъҷбки қавлаи алоиаҳ . . . Ин дар шаън мардӣ омад аз Қурайш , азин мунофиқӣ , некӯи суханӣ , бади феълӣ , ки манзарӣ ширин дошту сухании нарму забонии хуш аммо кофари дил буд ,у савганди хору сахти хусумату бади сират . Омад бар Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силаму савганд ёд кард ки ман туро дӯст дорам ва бар дайни туам . Ва Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силам ӯро бад-ӣни бнўохту наздик худ кард ,у суханаш хуш омад . Гӯйанд ки ахнси бен шриқ буд ва гӯйанд ки сълбаҳ буд .

وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ الآیة... این در شأن مردی آمد از قریش، ازین منافقی، نیکو سخنی، بد فعلی، که منظری شیرین داشت و سخنی نرم و زبانی خوش اما کافر دل بود، و سوگند خوار و سخت خصومت و بد سیرت. آمد بر مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم و سوگند یاد کرد که من ترا دوست دارم و بر دین توام. و مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم او را بدین بنواخت و نزدیک خود کرد، و سخنش خوش آمد. گویند که اخنس بن شریق بود و گویند که ثعلبه بود.

Ва ишҳди аллоҳи алии мо фии қалба ва он гуҳи худоиро мар гувоҳ гирифтӣ ки ончӣ мегӯям ростасту дурӯғ буду ишҳди аллоҳ хондаанд бФтҳ ёу рафъи ҳоءи аллоҳ ва маънӣ онаст ки худоӣ гувоҳаст пинҳони бад ӯ дар дил ӯ .

وَ یُشْهِدُ اللَّهَ عَلی‌ ما فِی قَلْبِهِ و آن گه خدای را مر گواه گرفتی که آنچه میگویم راست است و دروغ بود و یُشْهِدُ اللَّهَ خوانده‌اند بفتح یا و رفع هاء اللَّه و معنی آنست که خدای گواه است پنهان بد او در دل او.

Ва ҳўи أлди алхсоми қоли шадиди алқсўаҳи фии мъсиаҳи аллоҳ , ҷадали болботл , олами аллсон , ҷоҳили ллълм , итклми болҳкмаҳу иъмли болхтиӣаҳ .

وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ قال شدید القسوة فی معصیة اللَّه، جدل بالباطل، عالم اللسان، جاهل للعلم، یتکلم بالحکمة و یعمل بالخطیئة.

Қол алнабӣ : « ани абғзи алрҷоли илои аллоҳи алолди алхсм » .

قال النبی: «انّ ابغض الرجال الی اللَّه الالدّ الخصم».

Ва إзои тўлии саъии фии алأрзи алоиаҳ . . . Ду маънӣ гуфтаанд инро , яке онаст ки чун бар гардад аз ту ин мунофиқ дар замини табоҳ корӣ кунад , ки ҷое бигузашту кишти зориро дид ,у оташ дар он зад , ва чаҳор пойро бикушт . Маънӣ дигар онаст ки ин мунофиқ чун волӣ шавад ва ӯро вилоятӣу амалӣ буд бедод кунад ва фасод ҷӯяд то аллоҳи таъолии бшўмии ваии борон боз гирад , то чаҳор поён нест шаванду кишти зор хушк гардад ва табоҳ шавад .

وَ إِذا تَوَلَّی سَعی‌ فِی الْأَرْضِ الآیة... دو معنی گفته‌اند این را، یکی آنست که چون بر گردد از تو این منافق در زمین تباه کاری کند، که جایی بگذشت و کشت زاری را دید، و آتش در آن زد، و چهار پای را بکشت. معنی دیگر آنست که این منافق چون والی شود و او را ولایتی و عملی بود بیداد کند و فساد جوید تا اللَّه تعالی بشومی وی باران باز گیرد، تا چهار پایان نیست شوند و کشت زار خشک گردد و تباه شود.

Ва إзои қили ?лаи атқи аллоҳи أхзтаҳи алъзаҳи болإсм . . . Ин иззат ҳамиятаст ва ин асми куфр , яъне чун ӯро гӯйанд ки аз худо битарс , ҳамияти ҷоҳилияту қӯти куфр ӯро бар он дорад ки фасод ва маъсият кунад . Қоли абди аллоҳи бен масъӯди ани ман Акбар алзнб ъанд аллоҳи ъзу ҷли ани иқоли ллъбди атқи аллоҳ , Фиқўли алейк бнФск . » заҳҳок гуфт кофарони Қурайш макр сохтанд ва касеро ба Мадина фиристоданд , ки мо мусулмони шудем ,у ҷамоатиро аз ёрон дархостанд то азишон дайн ҳақ биомузанд . Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силами қавмиро бФрстод , номи эшон ?хбиби бен ъдии алонсорӣу мрсди бен абии мрсди алғнўӣ ,у абди аллоҳи бен ториқ ,у холиди бен бкир ,у зайди бен алдснаҳ ,у ъосми бен собити амири эшон буд , биёмаданд аз Мадина ва ҳафтод мард аз кофарони бароа эшон омаданд ,у мрсду холиду абди аллоҳ кушта шуданд ,у ъосми ҳафт то тир дошт , баҳри тои мардиро аз ъзмоء мушрикон бикушт , он гуҳ гуфт « аллоҳами ании ҳамияти динки садри алнҳори Фоҳми лии охири алнҳор » пас кофарони гирд вай даромаданд ва ӯро бикуштанд , хостанд то сар ӯ аз тан ҷудо кунанд ва ба Макка баранд , раби Алъоламин лашкари занбӯри бФрстод то кофаронро аз вай боз доштанд , ки ъосмро бо худои аҳдӣ буд ки ҳеҷ кофарро ҳаргиз бар вай ғалаба набошад ,у дасти ҳеҷ кофар буд нарасад , ва ӯро нпосд пас гуфтанд бигзоред то занбӯрон аз вай боз гирданд он гуҳи сараш аз тан ҷудо кунем , пас боронӣ азим бабореду силӣ дар омад ,у ъосмро барграфт . Чунин овардаанд ки ъосмро барграфт ва ба биҳишти барад ,у кофаронро барграфту бдўзхи барад . Пас хиби бен ъдиро бо сирии бурданд ,у бнўи алҳорси бен омири бен нўФли бен абди мноФ ӯро бхриднд то ба падари хеши бози кашанд , ки падари эшон ҳориси рӯзи аҳади бадасти ?хбиб кушта шуд духтарон ҳорис гуфтанд ҳаргизи ҳеҷ асир чун ?хбиб надидем , ки дар Маккаи ҳеҷ мива набӯд , ва ҳар вақти бадасти ваии хӯша ангур медидем , пас ӯро аз ҳарами беруни бурданд то бурдор кунанд ва дар он ҳоли ин шеър бигуфт :

وَ إِذا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ ... این عزت حمیّت است و این اثم کفر، یعنی چون او را گویند که از خدا بترس، حمیت جاهلیت و قوت کفر او را بر آن دارد که فساد و معصیت کند. قال عبد اللَّه بن مسعود انّ من اکبر الذنب عند اللَّه عز و جل ان یقال للعبد اتق اللَّه، فیقول علیک بنفسک.» ضحاک گفت کافران قریش مکر ساختند و کسی را به مدینه فرستادند، که ما مسلمان شدیم، و جماعتی را از یاران درخواستند تا ازیشان دین حق بیاموزند. مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم قومی را بفرستاد، نام ایشان خبیب بن عدی الانصاری و مرثد بن ابی مرثد الغنوی، و عبد اللَّه بن طارق، و خالد بن بکیر، و زید بن الدثنه، و عاصم بن ثابت امیر ایشان بود، بیامدند از مدینه و هفتاد مرد از کافران براه ایشان آمدند، و مرثد و خالد و عبد اللَّه کشته شدند، و عاصم هفت تا تیر داشت، بهر تایی مردی را از عظماء مشرکان بکشت، آن گه گفت «اللهم انی حمیت دینک صدر النهار فاحم لی آخر النهار» پس کافران گرد وی درآمدند و او را بکشتند، خواستند تا سر او از تن جدا کنند و به مکه برند، رب العالمین لشکر زنبور بفرستاد تا کافران را از وی باز داشتند، که عاصم را با خدای عهدی بود که هیچ کافر را هرگز بر وی غلبه نباشد، و دست هیچ کافر بود نرسد، و او را نپاسد پس گفتند بگذارید تا زنبوران از وی باز گردند آن گه سرش از تن جدا کنیم، پس بارانی عظیم ببارید و سیلی در آمد، و عاصم را برگرفت. چنین آورده‌اند که عاصم را برگرفت و به بهشت برد، و کافران را برگرفت و بدوزخ برد. پس خیب بن عدی را با سیری بردند، و بنو الحارث بن عامر بن نوفل بن عبد مناف او را بخریدند تا به پدر خویش باز کشند، که پدر ایشان حارث روز احد بدست خبیب کشته شد دختران حارث گفتند هرگز هیچ اسیر چون خبیب ندیدیم، که در مکه هیچ میوه نبود، و هر وقت بدست وی خوشه انگور میدیدیم، پس او را از حرم بیرون بردند تا بردار کنند و در آن حال این شعر بگفت:

Он гуҳ гуфт « аллоҳами анки тааллуми анаи лӣси аҳади ҳавлии иблғи рсўлки саломӣ , Фоблғаҳи саломӣ » пас мардӣ аз мушрикони найза бар синаи ваии ниҳод , ?хбиб гуфт « атқи аллоҳ » он кофар хашм гирифт ва дар таънаи биФзўд ва гузора кард , раби Алъоламин ин оят дар шаън вай фиристоду إзои қили ?лаи атқи аллоҳи أхзтаҳи алъзаҳи болإсм .

آن گه گفت «اللهم انک تعلم انه لیس احد حولی یبلّغ رسولک سلامی، فابلغه سلامی» پس مردی از مشرکان نیزه بر سینه وی نهاد، خبیب گفت «اتّق اللَّه» آن کافر خشم گرفت و در طعنه بیفزود و گذاره کرد، رب العالمین این آیت در شأن وی فرستاد وَ إِذا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ.