Қавлаи таъолии إни аллоҳи лои истҳиии ақволи муфассирон мухталифаст дар сабаби нузули ин оят , баъзе гуфтанд чун раби Алъоламин мунофиқонро мисл зад ки мслҳми кмсли алзии астўқд норо ва гуфт أўи ксиби ман алсмоء мунофиқон гуфтанд ин на сухан худост ки аллоҳи таъолӣ аз он бузургвортараст ки чунин мисл занад Фонзли аллоҳи ҳзаҳи алоиаҳ . Ва гуфтаанд сабаб нузул онаст ки ҷуҳудон дар қуръони зикри анкабут ва магас шуниданду злки фии қавлаи таъолӣ мисли аллазӣнаи атхзўои ман дуни аллоҳи أўлёءи кмсли алънкбўт . . .

قوله تعالی إِنَّ اللَّهَ لا یَسْتَحْیِی اقوال مفسّران مختلف است در سبب نزول این آیت، بعضی گفتند چون رب العالمین منافقان را مثل زد که مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ ناراً و گفت أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّماءِ منافقان گفتند این نه سخن خداست که اللَّه تعالی از آن بزرگوارتر است که چنین مثل زند فانزل اللَّه هذه الآیة. و گفته‌اند سبب نزول آنست که جهودان در قرآن ذکر عنکبوت و مگس شنیدند و ذلک فی قوله تعالی مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِیاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ...

Алоиаҳу қоли таъолии إни аллазӣнаи тдъўни ман дуни аллоҳи лни ихлқўои збобо . . . Ҷуҳудон чун зикри магасу тнндаҳи дарин ҳар ду оят шуниданд бтриқ астҳзоء гуфтанд ин чаҳ суханаст ! ва чаҳ мисли !у худоиро ъзу ҷл чаҳ ҳоҷати бзкри магасу анкабут ? пас эшонро ин ҷавоб омад ки : إни аллоҳи лои истҳиии أни изрби Маслан мо аллоҳ шарм накунад агар мисли ба пашша занад ё кам аз пашша . Инаст ки гуфт бъўзаҳи Фмои фавқҳо эй Фмои фавқҳо фии алсғри комаи тқўли фалони сағири Фтқўлу фавқи злк эй ҳўи Асғари ммотарӣ . Гуфтаанд ки раби Алъоламин ин мисли ба пашша аз баҳр он зад ки аз ъҷоӣбу лтоӣФ дар пашша бидон кӯчакии вазъиятӣ беш аз онаст ки дар пел бидон бузургӣу азимӣ . Ва тафовут дар ҷисму аъзоъи пашша беш аз онаст ки дар ҷисму аъзоъи пел ,у пелро чандон ранг нест ки пашшаро ки бар ҳамаи рангҳои дунё бастааст , ва ва аз онкии умраш андакаст дунё ҳамеша аз ва параст , ва ҳар чаҳ пелро ҳаст аз қувоему хартуму дигари аъзоъи ҳамаи пашшаро ҳасту зиёдат , ки пашшаи бинӣ ки ду днб дорад ва ду пар ва бошад ки чаҳор дораду дасту пой бисёр ,у пелу шеру наҳангу мору каждуми азуи гурезон ва бар ҳазар . Ва ӯро мтўръ овардаанд ки дар наҷосат науфтад чунонк магас уфтад ,у ғзоءи вай дар пӯсти одамӣ ниҳодаанд хартумӣ дорад сари он тези бпўсти одамии фурӯи бараду хӯн бар кашад ва то гуруснааст зиндагӣ меёбад чун сайр шавад дар ҳоли бимирад . Иқол « азои ҷоъти албъўзаҳи қавӣати Фторту азои шбъти тшққту талафати кзлки алонсони литғии ани роаҳи астғнӣ » .

الآیة و قال تعالی إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ یَخْلُقُوا ذُباباً... جهودان چون ذکر مگس و تننده درین هر دو آیت شنیدند بطریق استهزاء گفتند این چه سخن است! و چه مثل! و خدای را عزّ و جلّ چه حاجت بذکر مگس و عنکبوت؟ پس ایشان را این جواب آمد که: إِنَّ اللَّهَ لا یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلًا ما اللَّه شرم نکند اگر مثل به پشّه زند یا کم از پشّه. اینست که گفت بَعُوضَةً فَما فَوْقَها ای فما فوقها فی الصّغر کما تقول فلان صغیر فتقول و فوق ذلک ای هو اصغر مما تری. گفته‌اند که ربّ العالمین این مثل به پشه از بهر آن زد که از عجائب و لطائف در پشه بدان کوچکی وضعیتی بیش از آنست که در پیل بدان بزرگی و عظیمی. و تفاوت در جسم و اعضاء پشه بیش از آنست که در جسم و اعضاء پیل، و پیل را چندان رنگ نیست که پشّه را که بر همه رنگهای دنیا بسته است، و و از آنکه عمرش اندک است دنیا همیشه از و پر است، و هر چه پیل را هست از قوایم و خرطوم و دیگر اعضاء همه پشه را هست و زیادت، که پشه بینی‌ که دو دنب دارد و دو پر و باشد که چهار دارد و دست و پای بسیار، و پیل و شیر و نهنگ و مار و کژدم ازو گریزان و بر حذر. و او را متورّع آورده‌اند که در نجاست نیفتد چنانک مگس افتد، و غذاء وی در پوست آدمی نهاده‌اند خرطومی دارد سر آن تیز بپوست آدمی فرو برد و خون بر کشد و تا گرسنه است زندگی می‌یابد چون سیر شود در حال بمیرد. یقال «اذا جاعت البعوضة قویت فطارت و اذا شبعت تشققت و تلفت کذلک الانسان لیطغی ان رآه استغنی».

Шуъабиро пурседанд ки ҳеҷ чиз аз ҳикмат холӣ нест дар офариниши он , дар ин пешау анкабут офаридан чаҳ ҳикматаст ? ҷавоб дод ки ҳикмати андари офариниши он агар худ он будӣ ки намруди тоғии бпшаҳ ҳалок карду Мустафоро бахонаи анкабут ки бар дар ғори сохт аз душман бурҳонед агар ҳамин будӣ ҳикмати андари офариниши он кифоят будӣ . Шофиии пеши ҳорӯн алрашед нишаста буд магасӣ бар рӯй ҳорӯн нишаст ҳорӯн баранд дигари бора боз омад , ҳорӯн гуфт « ё ибни Идрӣси лами халқи аллоҳи алзбоб ? » аллоҳи магасро аз баҳр чаҳ офарид ? шофиӣ гуфт : « мзлаҳи ллмлўк » хорӣу бечорагии мулӯки заминро қол « Фостҳснаҳу васла » . ӣнҷои латифа некӯ гуфтаанд аллоҳи таъолии магасро заъифи офарид ва бо заъфи ваии вақоҳати офариду шерро қавии офарид ва бо қӯти ваии нафрати офарид агар он вақоҳат ки дар магасаст дар шер будӣ дар замини кас аз захми ваии нрстӣ , лекини бкмоли ҳикмату нФози қудрат ҳар чизро сазоӣ хеш бидод ва бо заъфи магаси вақоҳати сазо буд ва бо қӯти шери нафрати сазо буд , ҳамаи чизи биҷои хеши офариду бсзои хеши бдошт . Иқўли таъолии адбри ибодии бълмии ании бъбодии хабири басир . Ҷуҳудон мепиндоштанд ки ҳар чаҳ бузургтар бошад ва азимтар қадари он бнздики аллоҳи бештару офариниши он азимтар , ва ҳар ки кеҳтар ва ҳақиртар офариниши он саҳлтару қадари он камтар . Ва низ мепиндоштанд ки раби Алъоламин аз зикри чизҳои ҳақир шарм дорад чунонк эшон аз он шарм медоштанд . Аллоҳи таъолии эшонро ҷавоб дод ки ман шарм накунам ва мисли занам ба пашша ё кам аз пашша , чун донам ки муъминонро дар он пандасту зиёдати басират ва бар муонидони дайни ҳуҷҷату далолат .

شعبی را پرسیدند که هیچ چیز از حکمت خالی نیست در آفرینش آن، در این پیشه و عنکبوت آفریدن چه حکمت است؟ جواب داد که حکمت اندر آفرینش آن اگر خود آن بودی که نمرود طاغی بپشه هلاک کرد و مصطفی را بخانه عنکبوت که بر در غار ساخت از دشمن برهانید اگر همین بودی حکمت اندر آفرینش آن کفایت بودی. شافعی پیش هارون الرشید نشسته بود مگسی بر روی هارون نشست هارون براند دیگر باره باز آمد، هارون گفت «یا ابن ادریس لم خلق اللَّه الذّباب؟» اللَّه مگس را از بهر چه آفرید؟ شافعی گفت: «مذلة للملوک» خواری و بیچارگی ملوک زمین را قال «فاستحسنه و وصله». اینجا لطیفه نیکو گفته‌اند اللَّه تعالی مگس را ضعیف آفرید و با ضعف وی وقاحت آفرید و شیر را قوی آفرید و با قوت وی نفرت آفرید اگر آن وقاحت که در مگس است در شیر بودی در زمین کس از زخم وی نرستی، لیکن بکمال حکمت و نفاذ قدرت هر چیز را سزای خویش بداد و با ضعف مگس وقاحت سزا بود و با قوت شیر نفرت سزا بود، همه چیز بجای خویش آفرید و بسزای خویش بداشت. یقول تعالی ادبر عبادی بعلمی انی بعبادی خبیر بصیر. جهودان می‌پنداشتند که هر چه بزرگتر باشد و عظیمتر قدر آن بنزدیک اللَّه بیشتر و آفرینش آن عظیمتر، و هر که کهتر و حقیرتر آفرینش آن سهلتر و قدر آن کمتر. و نیز می‌پنداشتند که ربّ العالمین از ذکر چیزهای حقیر شرم دارد چنانک ایشان از آن شرم میداشتند. اللَّه تعالی ایشان را جواب داد که من شرم نکنم و مثل زنم به پشه یا کم از پشّه، چون دانم که مؤمنان را در آن پندست و زیادت بصیرت و بر معاندان دین حجت و دلالت.

Баъзе муфассирон дар таъвил оят гуфтаанд إни аллоҳи лои истҳиӣ эй ло ихшӣ гуфтанд астҳёи бмънӣ хашят ояд чунонк хашяти бмънии астҳё . Ва злки фии қавлаи таъолӣу тхшии анносу аллоҳи أҳқи أни тхшоаҳу иштиқоқи ҳаё аз ҳаёааст ,у ҳаёи аввали манзил ақласт на бинӣ ки кӯдакро аввал ки аморати ақли вай падед ояд ҳаё буд , пас аввали манзил ақл ҳаёсту охири манзили ақли имону Мустафо ъ гуфт : « лои имони лмни лои ҳёءи ?ла »

بعضی مفسران در تأویل آیت گفته‌اند إِنَّ اللَّهَ لا یَسْتَحْیِی ای لا یخشی گفتند استحیا بمعنی خشیت آید چنانک خشیت بمعنی استحیا. و ذلک فی قوله تعالی وَ تَخْشَی النَّاسَ وَ اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ و اشتقاق حیا از حیاة است، و حیا اول منزل عقل است نه بینی که کودک را اول که امارت عقل وی پدید آید حیا بود، پس اول منزل عقل حیاست و آخر منزل عقل ایمان و مصطفی ع گفت: «لا ایمان لمن لا حیاء له»

Яъне ки чун бовел манзил нарасад охири манзил дар ҳақи ваии маҳол буд .

یعنی که چون باول منزل نرسد آخر منزل در حق وی محال بود.

Ва маънии зарби ӣнҷо васфаст أни изрби Маслан яъне ани исФи шабҳо шубҳа ба комаи қоли зарби лаками Маслан ман أнФскм эй васфи лакам . Ҳар ҷо ки зарб мисласт дар қуръон ва дар луғати араби он зарби бмънии васф ва баёнаст ва дар қуръон зарбаст бмънии илзом чунонк гуфт зарбати алайҳими алзлаҳ ва зарбаст бмънии сайр чунонк гуфту охрўни изрбўни фии алأрзу алзрби болъсо маърӯфаст чунонк гуфт азрби бъсоки албҳр .

و معنی ضرب اینجا وصف است أَنْ یَضْرِبَ مَثَلًا یعنی ان یصف شبها شبّهه به کما قال ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِکُمْ ای وصف لکم. هر جا که ضرب مثلست در قرآن و در لغت عرب آن ضرب بمعنی وصف و بیان است و در قرآن ضرب است بمعنی الزام چنانک گفت ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ و ضرب است بمعنی سیر چنانک گفت وَ آخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ و الضرب بالعصا معروف است چنانک گفت اضْرِبْ بِعَصاکَ الْبَحْرَ.

Маслан мо бъўзаҳи ин мо наКрет гӯйанд бмънии шайъ ءаст тақдира . Маслан шиӣои бъўзаҳи кқўлаҳи таъолии ҳозои мо лдии ътид эй ҳозои шайъи ءи лдии ътиду бъўзаҳро насбаст бар бадал яъне бадали моу албъўзи сғори албқи воҳидаи минҳои бъўзаҳ .

مَثَلًا ما بَعُوضَةً این ما نکرت گویند بمعنی شی‌ء است تقدیره. مثلا شیئا بعوضة کقوله تعالی هذا ما لَدَیَّ عَتِیدٌ ای هذا شی‌ء لدیّ عتید و بَعُوضَةً را نصب است بر بدل یعنی بدل ما و البعوض صغار البقّ واحدة منها بعوضة.

Фأмои аллазӣнаи омнўои Фиълмўни أнаҳ алҳақ ман рбҳми назири ин дар сӯраи алмдсру лои иртоби аллазӣнаи أўтўои алкитобу алмؤмнўну лиқўли аллазӣнаи фии қлўбҳми мараз . . .

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ نظیر این در سورة المدثر وَ لا یَرْتابَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ لِیَقُولَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ...

Алоиаҳ мегуяд муъминону гиравидагон рост мешунаванду бсзо май бенанд ,у бемори дилони айб май ҷӯянд ва нодарёфтанӣ май пурсанад , муъминон майдонанд ки ин мислҳо дилҳоро чун ойинааст рӯйҳоро чунонк дар ойина нигаранд ҳар чаҳ дар вайаст бенанд , дилҳои эшон дарин мислҳо нигарад ҳар чаҳ ғайбаст ва бӯданӣ бичишам дил ба бенанд , яқини эшон дар ғайб падед ояду имони биафзояду бемори дилонро шӯри дили биафзояд . Пас раби Алъоламин хабар дод ин дарёфт ҷузи доноёну зираконро несту тлки алأмсоли нзрбҳои ллнос ва мо иъқлҳои إлои алъолмўн .

الآیة میگوید مؤمنان و گرویدگان راست می‌شنوند و بسزا می‌بینند، و بیمار دلان عیب می‌جویند و نادریافتنی می‌پرسند، مؤمنان میدانند که این مثلها دلها را چون آئینه است رویها را چنانک در آئینه نگرند هر چه در وی است بینند، دلهای ایشان درین مثلها نگرد هر چه غیب است و بودنی بچشم دل به بینند، یقین ایشان در غیب پدید آید و ایمان بیفزاید و بیمار دلان را شور دل بیفزاید. پس ربّ العالمین خبر داد این دریافت جز دانایان و زیرکان را نیست وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما یَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ.

Ва мисли задани падед кардан монандаст ,у аллоҳро расад ки мисл занад бандагонроу бандагонро нест ки мисл зананд аллоҳро . Чунонк гуфт : Флои тзрбўои ллаҳи алأмсол эй алошбоаҳи худоиро ъзу ҷли ҳомтои мсозид ва анбоз магӯӣед ,у ҷузи онки аллоҳи хештанро гуфт сифат макунед , ки бони шинохт ки ваии худро шиносади шумо вайро нашносед .

و مثل زدن پدید کردن مانند است، و اللَّه را رسد که مثل زند بندگان را و بندگان را نیست که مثل زنند اللَّه را. چنانک گفت: فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ ای الاشباه خدای را عزّ و جلّ هامتا مسازید و انباز مگویید، و جز آنک اللَّه خویشتن را گفت صفت مکنید، که بآن شناخت که وی خود را شناسد شما وی را نشناسید.

Изл ба ксироу иҳдӣ ба ксирои ин ҷавоб эшонаст ки гуфтанд аллоҳ чаҳ хости бойен мисли ки зад ? раб Алъоламин гуфт ин мисл бидон зад то гуруҳеро аз расӣдани бъини ҳикмати он бироаҳ кунад ,у гуруҳеро роҳи намояди бдонстн ва расӣдани бъини ҳикмати он .

یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَ یَهْدِی بِهِ کَثِیراً این جواب ایشانست که گفتند اللَّه چه خواست باین مثل که زد؟ ربّ العالمین گفت این مثل بدان زد تا گروهی را از رسیدن بعین حکمت آن بیراه کند، و گروهی را راه نماید بدانستن و رسیدن بعین حکمت آن.

Ва мо изл ба إлои алФосқин фосиқон эшонанд ки аз фармонбардорӣ берунанд , Фсўқ хурӯҷаст аз тоъати иқоли фисқати алртбаҳи азои харҷати ани алкўӣ ,у самяти алФораҳи Фўисқаҳи лхрўҷҳои ани ҷҳрҳо . Ва қоли таъолии фии сафаи Иблиси ФФсқи ани амри рабае харҷи ани тоъата . Он гуҳи эшонро сифат кард ба наътҳои мазмум ва гуфт : аллазӣнаи инқзўни эшон ки паймони аллоҳро мешикананду аҳдӣ ки аллоҳ варишон гирифт дар тӯрят ва дар збўр бар забони Мӯсоу Довӯди бўФоءи он боз наомаданд . Ва аҳди он буд ки « ани иъбдўаҳу лои ишркўо ба шиӣоу ани иؤмнўои бмҳмди слии аллоҳи алайҳу ?алау силаму ихбрўои бнътаҳу сифатау иؤмнўои бҷмиъи алонбёءи алайҳими алслм » паймон ситаданд азишон бтўҳиди аллоҳу бтсдиқи Мустафо ъу қабули балоғ ӯ азу ,у аллоҳ баришон дар он аҳду паймони гувоҳ .

وَ ما یُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِینَ فاسقان ایشانند که از فرمانبرداری بیرون‌اند، فسوق خروج است از طاعت یقال فسقت الرطبه اذا خرجت عن الکوی، و سمیت الفارة فویسقة لخروجها عن جحرها. و قال تعالی فی صفة ابلیس ففسق عن امر ربه ای خرج عن طاعته. آن گه ایشان را صفت کرد به نعتهای مذموم و گفت: الَّذِینَ یَنْقُضُونَ ایشان که پیمان اللَّه را می‌شکنند و عهدی که اللَّه وریشان گرفت در توریت و در زبور بر زبان موسی و داود بوفاء آن باز نیامدند. و عهد آن بود که «ان یعبدوه و لا یشرکوا به شیئا و ان یؤمنوا بمحمد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم و یخبروا بنعته و صفته و یؤمنوا بجمیع الانبیاء علیهم السلم» پیمان ستدند ازیشان بتوحید اللَّه و بتصدیق مصطفی ع و قبول بلاغ او ازو، و اللَّه بریشان در آن عهد و پیمان گواه.

« ман баъди мисоқа » алъҳд ,у қили ман баъди мисоқи аллоҳ . Ва алмисоқи мФъоли ман алўсўқу аслаи мўсоқи Фонқлбти алўоўи ёءи лонксори мо қаблҳо кмизону миқот . Назири ин дар сӯраи алоъроФи أи лами иؤхзи алайҳими мисоқи алкитоби أни лои иқўлўои алии аллоҳи إло алҳақ ва гуфтаанд .

«مِنْ بَعْدِ مِیثاقِهِ» العهد، و قیل من بعد میثاق اللَّه. و المیثاق مفعال من الوثوق و اصله موثاق فانقلبت الواو یاء لانکسار ما قبلها کمیزان و میقات. نظیر این در سورة الاعراف أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثاقُ الْکِتابِ أَنْ لا یَقُولُوا عَلَی اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ و گفته‌اند.

Аллазӣнаи инқзўн . . . Ахбораст аз ҷумлаи кофарону мунофиқони алии алъмўму аҳд ки баришон гирифта буданд онаст ки рӯзи мисоқи раби алъзаҳи эшонро аз китфи одам берун оварад ва гуфт : أи лсти брбкм ? қолўои балӣ ва дар қуръон ҷойҳо фармудаст ки бъҳд вафо кунед ва ба паймонҳо бози оӣиди қоли аллоҳи таъолӣу أўФўои бъҳди аллоҳи إзои ъоҳдтму أўФўои бъҳдии أўФи бъҳдкми أўФўои болъқўд ,у бъҳди аллоҳи أўФўо

الَّذِینَ یَنْقُضُونَ... اخبار است از جمله کافران و منافقان علی العموم و عهد که بریشان گرفته بودند آنست که روز میثاق رب العزة ایشان را از کتف آدم بیرون آورد و گفت: أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ؟ قالُوا بَلی‌ و در قرآن جایها فرمود است که بعهد وفا کنید و به پیمانها باز آئید قال اللَّه تعالی وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ أَوْفُوا بِالْعُقُودِ، وَ بِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا

Мегуяд агар аҳдӣ кунед ё ақдӣ бандед бо холиқ ё бо махлуқи бўФоءи он бози оӣид . Ва аҳд бо холиқ назр бошаду тавбау савгандон ва бо махлуқи шартҳо ва ақдҳо ки дар муомилоти миён эшон раваду ваъдаҳо ки якдигарро диҳанд .

میگوید اگر عهدی کنید یا عقدی بندید با خالق یا با مخلوق بوفاء آن باز آئید. و عهد با خالق نذر باشد و توبه و سوگندان و با مخلوق شرطها و عقدها که در معاملات میان ایشان رود و وعده‌ها که یکدیگر را دهند.

Ва иқтъўни мо أмри аллоҳ ба أни иўсл ва мебаранд ончӣ аллоҳ фармуд ки онро ба пайванданд аз тасдиқи анбёء ки фароҳам пайванданд ,у тасдиқи Муҳамади фарои тасдиқ Мӯсо пайванданду таъзими одинаи имрӯзи фарои таъзими шанбе брўзгор пайванданд , ва рӯй додани бкъбаҳи имрӯзи фаро рӯй додан ба байти алмуқаддас брўзгор пайванданд ,у гардан ниҳодани қуръонро фарои гардан ниҳодани тӯрау Инҷил ва збўр пайванданд . Қтодаҳ гуфт « амрўои болқўлу алъамали Фқолўои Флми иъмлўои Флми ислўои алқўли болъмл » эшонро фармуданд ки амалро фаро қавл пайванданд ки имони қавл ва амаласт , ва на пайвастанд . Ва қили ириди бзлки қатъи алрҳми ?фони қришои қтъўои раҳм алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами болмъодоаҳи маъаа . Ва гуфтаанд ки эшонро фармуданд ки пайғомбаронро ҳама барост доред Фомнўои болбъзу кФрўои болбъз ,у алмؤмнўну слўо , Фқолўо ло нафарқ байни аҳади ман русула .

وَ یَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ و می‌برند آنچه اللَّه فرمود که آن را به پیوندند از تصدیق انبیاء که فراهم پیوندند، و تصدیق محمد فرا تصدیق موسی پیوندند و تعظیم آدینه امروز فرا تعظیم شنبه بروزگار پیوندند، و روی دادن بکعبه امروز فرا روی دادن به بیت المقدس بروزگار پیوندند، و گردن نهادن قرآن را فرا گردن نهادن تورة و انجیل و زبور پیوندند. قتاده گفت «امروا بالقول و العمل فقالوا فلم یعملوا فلم یصلوا القول بالعمل» ایشان را فرمودند که عمل را فرا قول پیوندند که ایمان قول و عمل است، و نه پیوستند. و قیل یرید بذلک قطع الرّحم فانّ قریشا قطعوا رحم النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم بالمعاداة معه. و گفته‌اند که ایشان را فرمودند که پیغامبران را همه براست دارید فآمنوا بالبعض و کفروا بالبعض، و المؤمنون و صلوا، فقالوا لا نفرّق بین احد من رسله.

Ва иФсдўни фии алأрзи тбоҳкории эшон он буд ки оммаи хешро аз ислом боз медоштанд ,у заъифони мусулмононро дар шак меафканданд ва дилҳоро май шўрониднд ва роҳҳо ба бим мекарданд ва роҳ мезаданду сухан чинӣ мекарданду ббди гӯйии мардумро дар ҳам меафканданд .

وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ تباهکاری ایشان آن بود که عامّه خویش را از اسلام باز میداشتند، و ضعیفان مسلمانان را در شک می‌افکندند و دلها را می‌شورانیدند و راهها به بیم میکردند و راه میزدند و سخن چینی میکردند و ببد گویی مردم را در هم می‌افکندند.

أўлӣки ҳам алхосрўни зиён корон эшонанд ки нақсу хусрон дар ҳазз хеш овараданд , ки эшонро ҳар яке дар биҳишти масканӣ буд чунонк дар хабараст ,у фардо азишон Фостоннд ва бмؤмнон диҳанд .

أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ زیان کاران ایشانند که نقص و خسران در حظّ خویش آوردند، که ایشان را هر یکی در بهشت مسکنی بود چنانک در خبر است، و فردا ازیشان فاستانند و بمؤمنان دهند.

Киеви ткФрўни биллоҳи Киеви истифҳоми ани ҳоли алшии ء ,у лами истифҳоми ани ълаҳи алшии ء ва мо ани ҷинси алшии ءи Киеви ткФрўни биллоҳи ин хитоб бо ҷуҳудону мушрикон арабаст ҳар чанд ки он мушрикони бавуҷуди сонеъу офаридагор мӯътариф буданд чунонк аллоҳ гуфту лӣни сأлтҳми ман хлқҳми лиқўлни аллоҳу Мустафо ъ падари умрони ҳсинро пурсед он гуҳ ки ҳануз мушрик буд

کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللَّهِ کیف استفهام عن حال الشّی‌ء، و لم استفهام عن علة الشی‌ء و ما عن جنس الشی‌ء کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللَّهِ این خطاب با جهودان و مشرکان عرب است هر چند که آن مشرکان بوجود صانع و آفریدگار معترف بودند چنانک اللَّه گفت وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ و مصطفی ع پدر عمران حصین را پرسید آن گه که هنوز مشرک بود

« кам тааббуди алиўми ?илҳо қоли сабъаи воҳдои фии алсмоءу сетаи фии аларзи қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами Фоиҳми тъдаҳи лиўми рғбтку рҳбтк ? қоли алзии фии алсмоء . »

«کم تعبد الیوم الها قال سبعة واحدا فی السّماء و ستة فی الارض قال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فایهم تعدّه لیوم رغبتک و رهبتک؟ قال الّذی فی السماء.»

Ин хабар далеласт ки эшон бавуҷуди сонеъ имон доштанд аммо набуввати Мустафоро слии аллоҳи алайҳу ?алау силам мункир буданду буии кофар , ва ҳар ки бФрстодаҳи кофар буд бФрстндаҳ кофар бошад азин ҷиҳат гуфт : Киеви ткФрўни биллоҳ ва ин суханро ду махраҷаст : яке таъаҷҷубу алтъҷби ҳўи алохбори ани азими фаълаам . Иқўли аиҳо алмؤмнўни тъҷбўои ман ҳؤлоءи Киеви икФрўни аллоҳу қади сабтати ҳаҷаи аллоҳ алайҳим мегуяд шигифт монед ва таъаҷҷуб кунед азин кофарон ки ҳуҷҷати тавҳиду ришон собитасту равшан , ва намегараванд ,у махраҷи дигар тавбихасту маломат , мегуяд эй пайғомбари ман вои муъминони ин кофаронро маломат кунеду гўӣид чунаст ки биллоҳи нмигрўид ва нишонҳои ҳастӣу яктоеу доноӣу тавонои ваии шуморо пайдост он гуҳи нишонҳои равшан бар шимурд ва гуфту кантами أмўотои Фأҳёкм қавмӣ гуфтанд ин ва ӯ ҳоласту қад дар он мзмр яъне Киеви ткФрўни биллоҳу қади кантами أмўотои Фأҳёкм . Қавмӣ гуфтанд на ваов ҳоласт ки ваов ибтидоаст ва барин қавли ткФрўни биллоҳ вақф кунӣ ҷоӣзаст , он гуҳ ибтидо кунӣу кантами أмўотоу аломўоти ҷамъи аламут . Ва аламути икўни асмоу мсдрои колсўму алъдлу алФтр . Ва кантами أмўото эй лами ткўнўои шиӣо ҳатто хлқкм . Араби мӯати биҷои хмўл аззикр ниҳанд ,у ҳаёаи биҷои шуҳрагии иқоли ллшии ءи алдорсу лломри хомли аззикри ҳозои шайъ ء мет ва амр мет . Ва ллзкру аламри алмтъолми фии анноси ҳозои амри ҳӣ . Мегуяд шумо чизе ёд кардау ёд карданӣ набӯдед ному нишону расму тлл шумо набӯд то бёФриди шумороу мардумон зинда гардонид ки шуморо мешиносанд ва зикр мекунанд . Ин мӯат авваласту аҳёءи аввал . Пас гуфт сами имиткм яъне иқбз арўоҳкм ъанд анқзоءи оҷолкми пас чун рӯзгори умр шумо бирасад мемеронад шуморо то чунон гирданд ки дар аввал ки набӯдед сами иҳиикм яъне ллбъсу алқимаҳи пас он гуҳи шуморо зинда гирданд баъс ва нашӯро . Инаст ду марг ва ду ҳаёа ки онҷо гуфт : أмтнои аснтину أҳиитнои аснтин . Ин қавли ибн аббосасту муҷоҳид . Ва қоли қтодаҳи кантами أмўото эй нтФои фии алорҳоми лонҳо ткўн метаҳ баъди мФорқтҳои алрҷл

این خبر دلیل است که ایشان بوجود صانع ایمان داشتند اما نبوت مصطفی را صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم منکر بودند و بوی کافر، و هر که بفرستاده کافر بود بفرستنده کافر باشد ازین جهت گفت: کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللَّهِ و این سخن را دو مخرج است: یکی تعجب و التعجب هو الاخبار عن عظیم فعلهم. یقول ایها المؤمنون تعجبوا من هؤلاء کیف یکفرون اللَّه و قد ثبتت حجة اللَّه علیهم میگوید شگفت مانید و تعجب کنید ازین کافران که حجت توحید و ریشان ثابت است و روشن، و نمی گروند، و مخرج دیگر توبیخ است و ملامت، میگوید ای پیغامبر من وای مؤمنان این کافران را ملامت کنید و گوئید چون است که باللّه نمیگروید و نشانهای هستی و یکتایی و دانایی و توانایی وی شما را پیداست آن گه نشانهای روشن بر شمرد و گفت وَ کُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْیاکُمْ قومی گفتند این و او حال است و قد در آن مضمر یعنی کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللَّهِ و قد کُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْیاکُمْ. قومی گفتند نه واو حال است که واو ابتدا است و برین قول تَکْفُرُونَ بِاللَّهِ وقف کنی جائز است، آن گه ابتدا کنی وَ کُنْتُمْ أَمْواتاً و الاموات جمع الموت. و الموت یکون اسما و مصدرا کالصّوم و العدل و الفطر. وَ کُنْتُمْ أَمْواتاً ای لم تکونوا شیئا حتی خلقکم. عرب موت بجای خمول الذکر نهند، و حیاة بجای شهرگی یقال للشّی‌ء الدارس و للامر خامل الذکر هذا شی‌ء میّت و امر میّت. و للذکر و الامر المتعالم فی النّاس هذا امر حی. میگوید شما چیزی یاد کرده و یاد کردنی نبودید نام و نشان و رسم و طلل شما نبود تا بیافرید شما را و مردمان زنده گردانید که شما را می‌شناسند و ذکر میکنند. این موت اول است و احیاء اول. پس گفت ثُمَّ یُمِیتُکُمْ یعنی یقبض ارواحکم عند انقضاء آجالکم پس چون روزگار عمر شما برسد می‌میراند شما را تا چنان گرداند که در اول که نبودید ثُمَّ یُحْیِیکُمْ یعنی للبعث و القیمة پس آن گه شما را زنده گرداند بعث و نشورا. اینست دو مرگ و دو حیاة که آنجا گفت: أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ. این قول ابن عباس است و مجاهد. و قال قتاده کُنْتُمْ أَمْواتاً ای نطفا فی الارحام لانها تکون میّتة بعد مفارقتها الرّجل

Лқўлаҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « мо абин ман ҳӣ Фҳў мет »

لقوله صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «ما ابین من حیّ فهو میّت »

Мегуяд шумо нутфаҳои мурда будед дар раҳми модарони аввали нутфаи пас ълқаҳ , пас мзғаҳи пас устихону гӯшт , пас шуморо зинда гардонид бнФхи арвоҳ . Ва ба

میگوید شما نطفه‌های مرده بودید در رحم مادران اول نطفه پس علقه، پس مضغه پس استخوان و گوشت، پس شما را زنده گردانید بنفخ ارواح. و به‌

Қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами идхли алмалики алии алнтФаҳи баъди мо тстқри фии алрҳми борбъин ӯ бхмсу арбаъӣн , Фиқўл эй раб ашқӣам Саид ? азкрам ансӣ ? Фиқўли аллоҳи таъолӣу иктбони сами иктби амалау ризқау аҷалау асарау мусӣбатаи сами ттўии алсҳиФаҳи Флои издоди фӣҳоу лои инқси минҳо » .

قال النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم یدخل الملک علی النطفة بعد ما تستقرّ فی الرّحم باربعین او بخمس و اربعین، فیقول ای رب اشقی ام سعید؟ اذکر ام انثی؟ فیقول اللَّه تعالی و یکتبان ثم یکتب عمله و رزقه و اجله و اثره و مصیبته ثم تطوی الصحیفة فلا یزداد فیها و لا ینقص منها».

Сами имиткми он гуҳи шуморо мемеронад бихоб ,у зиндаи мигрдонд ба бедории вонгаҳи шуморо охир бимиранду фардои шуморо зинда гирданд . Ва қилу кантами أмўото яъне баъди ахзи алмисоқи радаами илои зуҳраи Фомотҳми Фоҳёкми бони ахрҷкми ман бутуни амҳоткми сами имиткми сами иҳиикми сами إлиаҳ трҷъўн мегуяд он гуҳи шуморо бо ӯ хоҳанд гардониду сӯй ӯ хоҳанд барад . Ин ҳамчунонаст ки гуфт сами рдўои إлии аллоҳ ва агар трҷъўни хуонеи бФтҳ то бар қроءти ёқӯб , маънӣ онаст ки он гуҳи возўшид « 1 »у кирдори шуморо подош диҳанд ва ин калима далеласт ки аллоҳи таъолӣ бар ҷиҳатӣаст аз ҷиҳатҳои олам ва он ҷиҳат болост бадалели даҳ оят аз қуръони ихоФўни рбҳми ман Фўқҳму ҳўи алқоҳри фавқи ибодаи ءомнтми ман фӣ алсмоءам амнтми фии алсмоءи إлиаҳи исъди алкулами алтиби إнии мтўФику роФъки إлии бали рафъаи аллоҳи идбри алأмри ман алсмоءи إлии алأрзи сами иърҷи إлиаҳи търҷи алмлоӣкаҳу алрўҳи إлиаҳ ёҳомон ибни лии срҳои лаълии أблғи алأсбоби أсбоби алсмоўоти Фأтлъи إлии إлаҳи Мӯсоу хабар дурустаст ки Мустафо ъ гуфт : « арҳмўои ман фии аларзи ири ҳукми ман фии алсмоء

ثُمَّ یُمِیتُکُمْ آن گه شما را می‌میراند بخواب، و زنده میگرداند به بیداری وانگه شما را آخر بمیراند و فردا شما را زنده گرداند. و قیل وَ کُنْتُمْ أَمْواتاً یعنی بعد اخذ المیثاق ردّهم الی ظهره فاماتهم فاحیاکم بان اخرجکم من بطون امّهاتکم ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ میگوید آن گه شما را با او خواهند گردانید و سوی او خواهند برد. این همچنانست که گفت ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللَّهِ و اگر تُرْجَعُونَ خوانی بفتح تا بر قراءت یعقوب، معنی آنست که آن گه وازوشید «۱» و کردار شما را پاداش دهند و این کلمه دلیل است که اللَّه تعالی بر جهتی است از جهتهای عالم و آن جهت بالاست بدلیل ده آیت از قرآن یَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ و هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ ءامنتم من فی السماء ام امنتم فی السماء إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رافِعُکَ إِلَیَّ بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَی الْأَرْضِ ثُمَّ یَعْرُجُ إِلَیْهِ تَعْرُجُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ إِلَیْهِ یا هامانُ ابْنِ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبابَ أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلی‌ إِلهِ مُوسی‌ و خبر درست است که مصطفی ع گفت: «ارحموا من فی الارض یر حکم من فی السّماء

Аммо мӯътазилӣ ки азоби гӯрро мункираст дасти дарин оя мезанад ва мегуяд ду зиндагӣ гуфт : яке дар дунё ва яке дар қиёмату зиндагӣ дар гӯр ва азоб нагуфт . Ҷавоб вай онаст ки зиндагии қавми Мӯсои пас аз соъиқа ки расед эшонро нагуфт дарин оя ва далолат накард ки несту злки фии қавлаи таъолии сами бъснокми ман баъди мўткм ва ҳамчунин уммати ҳзқил ки аз банӣ Исроил бамурданд ба тоъӯну раби Алъоламин эшонро зинда кард , он зиндагии эшон пас аз мурдан ҳам нагуфт дарин оя ва далел набӯду злки қавлаи أи ламтар إлии аллазӣнаи хрҷўои ман дёрҳми алоиаҳи зиндагӣ дар гӯру азоби қабр агар дарин оят мнсўс нест нафии он дар оят ҳам нест . Он гуҳ дар ахбори дурусти брўоити сқоту бузургони саҳоба чун умри хитобу алии бен абии толибу абди аллоҳи масъӯду абди аллоҳи бен аббосу абди аллоҳи бен умру ҷрири бен абди аллоҳу ҷобиру абӯи ҳрираҳу абӯи Саиди хидрӣу абӯи Айюби Ансорӣу инси бен молику броءи бен ъозби брўоити эшон дуруст шудааст аз Мустафо ъ ҳаёау азоби қабр , ва ҳар ки онро мункираст золсту мбтдъ .

اما معتزلی که عذاب گور را منکر است دست درین آیة میزند و میگوید دو زندگی گفت: یکی در دنیا و یکی در قیامت و زندگی در گور و عذاب‌ نگفت. جواب وی آنست که زندگی قوم موسی پس از صاعقه که رسید ایشان را نگفت درین آیة و دلالت نکرد که نیست و ذلک فی قوله تعالی ثُمَّ بَعَثْناکُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِکُمْ و همچنین امّت حزقیل که از بنی اسرائیل بمردند به طاعون و رب العالمین ایشان را زنده کرد، آن زندگی ایشان پس از مردن هم نگفت درین آیة و دلیل نبود و ذلک قوله أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیارِهِمْ الآیة زندگی در گور و عذاب قبر اگر درین آیت منصوص نیست نفی آن در آیت هم نیست. آن گه در اخبار درست بروایت ثقات و بزرگان صحابه چون عمر خطاب و علی بن ابی طالب و عبد اللَّه مسعود و عبد اللَّه بن عباس و عبد اللَّه بن عمر و جریر بن عبد اللَّه و جابر و ابو هریره و ابو سعید خدری و ابو ایوب انصاری و انس بن مالک و براء بن عازب بروایت ایشان درست شده است از مصطفی ع حیاة و عذاب قبر، و هر که آن را منکر است ضالّست و مبتدع.

Ҳўи алзии халқи лаками мо фии алأрзи ҷмиъои мушрикони араб чун ҳадиси мурдаи зиндаи гардонӣдану баъс ва нашӯр шуниданд мункир шуданд гуфтанд ман иъиднои азои мтноу кнои тробоу ъзомо ? кист ки моро барангезанд ва зинда гирданд пас аз онкии хоки шудем ?

هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً مشرکان عرب چون حدیث مرده زنده گردانیدن و بعث و نشور شنیدند منکر شدند گفتند من یعیدنا اذا متنا و کنا ترابا و عظاما؟ کیست که ما را برانگیزاند و زنده گرداند پس از آنکه خاک شدیم؟

Аллоҳ гуфт бҷўоби эшон ҳўи алзии халқи лаками мо фии алأрзи ҷмиъои он кас ки ҳар чаҳ дар замин чизаст аз одамӣу ғайри одамии ҳамаи бёФрид , қодираст ки шуморо пас онкии хоки шадиди бози офаринад . Ҳўи алзӣ дар қуръон бист ҷойаст вау ҳўи алзӣ бо ваов нӯздаҳ ҷойаст ҳўи ишораи фаро мавҷӯдаст агар мавҷӯд набӯдӣ ҳў маънӣ надоштӣу ҳў бон гуфт то шунаванда гӯш боз дораду ҷӯяндаи бон роҳ ёбаду нгрндаҳи фаро он бинад .

اللَّه گفت بجواب ایشان هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً آن کس که هر چه در زمین چیز است از آدمی و غیر آدمی همه بیافرید، قادر است که شما را پس آنکه خاک شدید باز آفریند. هُوَ الَّذِی در قرآن بیست جایست و وَ هُوَ الَّذِی با واو نوزده جایست هو اشارة فرا موجود است اگر موجود نبودی هو معنی نداشتی و هُوَ بآن گفت تا شنونده گوش باز دارد و جوینده بآن راه یابد و نگرنده فرا آن بیند.

Пас аинклмаҳ на ном на сифат ишоратаст фаро ҳаст . « алзӣ » кноитст аз ҳаст то шунаванда ошно гардаду ҷӯяндаи бино ва хоҳанда доно , ва гуфтаанд ҳў ишоратаст ба зот , алзии ишорат ба сифат , халқи ишорат ба феъл . Халқи лаками мо фии алأрз ҷмиъо мегуяд бёФрид ҳар чаҳ дар заминаст аз кӯҳу дарё ва ҳар чаҳ дар онаст аз ҷавоҳиру маодин ва чашмҳо ва ҷӯйҳоу наботу ҳайвони сомиту нотиқу парандау зиндау чарандау гармоу сармоу нуру зулмату сукӯну ҳаракат . Ин ҳамаи неъмат барои шумо офаридам ва шумо худ шумурдан он тоқат надоред чунонк фармуду إн тъдўо наамма аллоҳи лои тҳсўҳо , ва ин ҷумлаи неъмат ва шуморо аз баҳри ду чизи офаридами яке онкӣ то ба неъмати ман дунё басар мебуриду рӯзгори миронид ва манфиат мегиред . Дигари онкии манъамро бони мишносид ва аз маснӯъот ба ваҳдонияти сонеъ далел мегиред .

پس اینکلمه نه نام نه صفت اشارتست فرا هست. «الّذی» کنایتست از هست تا شنونده آشنا گردد و جوینده بینا و خواهنده دانا، و گفته‌اند هُوَ اشارتست به ذات، الَّذِی اشارت به صفت، خَلَقَ اشارت به فعل. خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً میگوید بیافرید هر چه در زمینست‌ از کوه و دریا و هر چه در آنست از جواهر و معادن و چشمها و جویها و نبات و حیوان صامت و ناطق و پرنده و زنده و چرنده و گرما و سرما و نور و ظلمت و سکون و حرکت. این همه نعمت برای شما آفریدم و شما خود شمردن آن طاقت ندارید چنانک فرمود وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها، و این جمله نعمت و شما را از بهر دو چیز آفریدم یکی آنکه تا به نعمت من دنیا بسر میبرید و روزگار میرانید و منفعت میگیرید. دیگر آنکه منعم را بآن میشناسید و از مصنوعات به وحدانیت صانع دلیل میگیرید.

Ва гуфтаанд ин оят радаст бар қадарён ки алии алотлоқ бе тақӣед гуфт халқи лаками мо фии алأрзи ҷмиъоу куфру фасоду маосӣ дар таҳт он шавад лои маҳола , ва на чунонаст ки қадре гуфт он дар аҷсом махсӯсасту афъолу эъроз аз он берунаст ки дар ояти тағйир ва тахсӣс нест ,у муқтазии лафзи итлоқи ҷузи умум ва астғроқ нест баъзе мутакаллимон гуфтанд халқ лакам далеласт ки ҳзр нест ва ҳар чаҳ дар дунёст ҳар ксро мубоҳаст ! ҷавоб онаст ки ин лоам на лоам тамлӣкаст ва на азоФти тахсӣси бакулаи азоФти баён ва таърифаст , факонаи иърФнои анаи халқҳо лоҷли мноФъноу мавқеи ҳоҷотно , баъзҳо лонтФоъ ва баъзҳо лоътбор . ФкиФ ки ҳзру манъи дарин оят нест дар нсўси ахбор ва сунан ҳаст , ки баъди азин ояи нсўси ахбору осор баён кард ва тафсил дод баъзе ҳаром кард ва баъзе ҳалолу кушода . Ва суннатро расад ки бар китоб ҳукм кунад кқўлаҳи таъолӣу أнзлнои إлики аззикри лтбини ллнос мо назул إлиҳму лӣси ҳозои мавзеи шарҳа . Қавмӣ гуфтанд ин хитоб бо мؤмнонсту бҳкми ин оят ҳар чаҳ коФроннд дар замину моли эшон фии мслмононст .

و گفته‌اند این آیت ردّ است بر قدریان که علی الاطلاق بی تقیید گفت خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً و کفر و فساد و معاصی در تحت آن شود لا محالة، و نه چنانست که قدری گفت آن در اجسام مخصوص است و افعال و اعراض از آن بیرونست که در آیت تغییر و تخصیص نیست، و مقتضی لفظ اطلاق جز عموم و استغراق نیست بعضی متکلمان گفتند خَلَقَ لَکُمْ دلیلست که حظر نیست و هر چه در دنیاست هر کسرا مباح است! جواب آنست که این لام نه لام تملیک است و نه اضافت تخصیص بکله اضافت بیان و تعریفست، فکانّه یعرفنا انه خلقها لاجل منافعنا و موقع حاجاتنا، بعضها لانتفاع و بعضها لاعتبار. فکیف که حظر و منع درین آیت نیست در نصوص اخبار و سنن هست، که بعد ازین آیة نصوص اخبار و آثار بیان کرد و تفصیل داد بعضی حرام کرد و بعضی حلال و گشاده. و سنت را رسد که بر کتاب حکم کند کقوله تعالی وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ و لیس هذا موضع شرحه. قومی گفتند این خطاب با مؤمنانست و بحکم این آیت هر چه کافرانند در زمین و مال ایشان فی مسلمانانست.

Сами астўии إлии алсмоءи астўӣ дар қуръон на ҷойаст ду аз он ба илои пайваста яке инаст ва яке дар ҳами алсҷдаҳ . Ва он ҳафт дигар ба алии пайвастаи яке дар сӯраи алоъроФ , дувум дар Юнус , сеюм дар раъд , чаҳорум дар тоҳо , панҷум дар фарқон , шашум дар ?илами танзил , ҳафтум дар сӯраи алҳдид .

ثُمَّ اسْتَوی‌ إِلَی السَّماءِ استوی در قرآن نه جایست دو از آن به الی پیوسته یکی اینست و یکی در حم السجده. و آن هفت دیگر به علی پیوسته یکی در سورة الاعراف، دوم در یونس، سوم در رعد، چهارم در طه، پنجم در فرقان، ششم در الم تنزیل، هفتم در سورة الحدید.

Ва астўӣ дар луғати се маънӣ дорад . Ва аз он се маърӯфтар ва машҳуртар истиқрораст чунон ки ҷой дигар гуфту астўти алии алҷўдӣ эй : ( астқрт ) . Ва саворро ки бар пушти сутур ором гирад мигўинд « лтстўои алии зуҳӯра » дигари маънии устуво рост шуданаст аз кажӣу рости истодан . Се дигари маънӣ улуввааст чунон ки гӯйанд астўии расӯли аллоҳи алии алмнбри сами астўии илои алсмоء ки дар қуръонаст ҳар ду ҷойгаҳи бмънӣ улувва аст мегуяд бар шуду оҳанг боло кард .

و استوی در لغت سه معنی دارد. و از آن سه معروفتر و مشهورتر استقرار است چنان که جای دیگر گفت وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ ای: (استقرّت). و سوار را که بر پشت ستور آرام گیرد میگویند «لتستوا علی ظهوره» دیگر معنی استوا راست شدنست از کژی و راست ایستادن. سه دیگر معنی علوّ است چنان که گویند استوی رسول اللَّه علی المنبر ثم استوی الی السّماء که در قرآن است هر دو جایگه بمعنی علو است میگوید بر شد و آهنگ بالا کرد.

Фсўоҳни сабъи самовот ва ҳар ҳафт осмон рост кард . Халил бо ёрӣ аз он худ назд абӯи рабеъа клобӣ шуданд ки аз Фсҳоءи араб буд аз ва пурсед ки : « астўии ило » маънӣ чист ? ӯро бар намеёфтанд эшонро дид ки рӯй буи доштанд гуфт ( астўёи ило ) яъне артФъои илои эшон боз гаштанд гуфтанд лиҳозои ҷӣно ? Фохзи Алхалӣли ҳзаҳи алклмаҳи Фўзъҳои фии тафсири алқуръон .

فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ و هر هفت آسمان راست کرد. خلیل با یاری از آن خود نزد ابو ربیعه کلابی شدند که از فصحاء عرب بود از و پرسید که: «استوی الی» معنی چیست؟ او را بر بامی یافتند ایشان را دید که روی بوی داشتند گفت (استویا الی) یعنی ارتفعا الیّ ایشان باز گشتند گفتند لهذا جئنا؟ فاخذ الخلیل هذه الکلمة فوضعها فی تفسیر القرآن.

Агар касе гуяд сами астўии إлии алсмоء дар ҳар ду ояи пас аз офариниш замин гуфт ва ин далеласт ки пештари замини офариди он гуҳи осмони пас ончӣ гуфту алأрзи баъди злки дҳоҳо чаҳ маънӣ дорад ? ҷавоб вай онаст ки : ибн аббос гуфт он гуҳ ки аз ваии ҳамин масаъла пурседанд ва ин хабар дар саҳеҳ аст гуфт аввали заминро бадви рӯзи бёФрид яъне якшанбеу душанбе , чунонк гуфт қул أи إнкми лткФрўни болзии халқи алأрзи фии явмин пас қасд боло кард ва осмонҳоро рост кард ба ду рӯз яъне се шанбе ва чаҳор шанбе , чунонк гуфт Фқзоҳни сабъи самовоти фии явмин пас базмин нузул карду дҳӣ замин кард ,у дҳии он буд ки гёҳзору марғзору кӯҳу дашт ва роҳҳо пайдо кард ва ҷӯйҳо баранд пас замин ва ҳар чаҳ дар онаст ба чаҳор рӯз офарӣда бошад инаст ки мегуяд фии арбаъаи айёми сўоءи ллсоӣлини пас осмонҳо ва заминҳо бшши рӯз офаридаст чунонк гуфт фии сетаи أёми сами қоли фии охири алоиаҳу ҳўи бакули шайъи ءи алӣами худро дар қуръон аз илми чаҳор ном гуфт : оламу алӣаму ълому аълами алӣам аз олам маасту ълом аз ҳар ду ма маънӣ онаст ки ман худовандам ки ҳафт табақаи осмон ва ҳафт табақаи замини бёФридм ва ҳар чаҳ дар онаст аз ҳаракоту саканоти ҷонварон то он мӯрча ки дар зери ҳафтуми табақа заминаст ва дар худ биҷунбад ҳама медонам , пас бидонед ки аъмолу змоӣри шумо низ медонам , бтоът машғӯл шавед то аз уқубат ман барраед .

اگر کسی گوید ثُمَّ اسْتَوی‌ إِلَی السَّماءِ در هر دو آیة پس از آفرینش زمین گفت و این دلیل است که پیشتر زمین آفرید آن گه آسمان پس آنچه گفت وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها چه معنی دارد؟ جواب وی آنست که: ابن عباس گفت آن گه که از وی همین مسئله پرسیدند و این خبر در صحیح است گفت اول زمین را بدو روز بیافرید یعنی یکشنبه و دوشنبه، چنانک گفت قُلْ أَ إِنَّکُمْ لَتَکْفُرُونَ بِالَّذِی خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ پس قصد بالا کرد و آسمانها را راست کرد به دو روز یعنی سه شنبه و چهار شنبه، چنانک گفت فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِی یَوْمَیْنِ پس بزمین نزول کرد و دحی زمین کرد، و دحی آن بود که گیاهزار و مرغزار و کوه و دشت و راهها پیدا کرد و جویها براند پس زمین و هر چه در آنست‌ به چهار روز آفریده باشد اینست که میگوید فی اربعة ایام سواء للسّائلین پس آسمانها و زمینها بشش روز آفرید است چنانک گفت فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ ثم قال فی آخر الآیة وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ خود را در قرآن از علم چهار نام گفت: عالم و علیم و علّام و اعلم علیم از عالم مه است و علّام از هر دو مه معنی آنست که من خداوندم که هفت طبقه آسمان و هفت طبقه زمین بیافریدم و هر چه در آنست از حرکات و سکنات جانوران تا آن مورچه که در زیر هفتم طبقه زمین است و در خود بجنبد همه میدانم، پس بدانید که اعمال و ضمائر شما نیز میدانم، بطاعت مشغول شوید تا از عقوبت من برهید.