Қавлаи таъолӣ : аллоҳ вале аллазӣнаи омнўои алоиаҳ . . . . эй влиҳми фии ҳдоитҳму иқомаи албрҳони ?лаам , изидҳми боимонҳми ҳдоиаҳу влиҳми фии нсрҳми алии ъдўҳму изҳори динҳми алии дайни мхолФҳму влиҳми фии тўлии сўобҳму мҷозотҳми бҳсн аъмолҳм мегуяд аллоҳи дӯсту ёр муъминонаст , яъне аз се рӯй : яке аз рӯй ҳидоят , яке аз рӯй нусрат , яке аз рӯй ҷзоءи тоъат , аммо ончӣ аз рӯй ҳидоятаст , мегуяд аллоҳи худованд муъминонаст , эшонро роҳ май намояд ва бар роҳи дайн худ медорад ,у ҳуҷҷати тавҳид баришон равшан медорад , то эшонро имону рост роҳӣ меафзоед , ҳамонаст ки Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт дар дуо

قوله تعالی: اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا الآیة.... ای ولیهم فی هدایتهم و اقامة البرهان لهم، یزیدهم بایمانهم هدایة و ولیّهم فی نصرهم علی عدوهم و اظهار دینهم علی دین مخالفهم و ولیهم فی تولی ثوابهم و مجازاتهم بحسن اعمالهم میگوید اللَّه دوست و یار مؤمنان است، یعنی از سه روی: یکی از روی هدایت، یکی از روی نصرت، یکی از روی جزاء طاعت، اما آنچه از روی هدایت است، میگوید اللَّه خداوند مؤمنان است، ایشان را راه می‌نماید و بر راه دین خود میدارد، و حجت توحید بریشان روشن میدارد، تا ایشان را ایمان و راست راهی می‌افزاید، همانست که مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم گفت در دعا

« аллоҳами оати нафасии тақвоҳо , анати хайри ман зкоҳо , анати валеҳо ва мавлоҳо »

«اللهم آت نفسی تقواها، انت خیر من زکّاها، انت ولیّها و مولیها»

Валеу мавло ҳар ду яксонаст ,у бмънӣ ҳодӣасту кзлки қавлаи таъолӣ ва ман излли аллоҳи Фмои ?лаи ман вале ман баъдау қоли таъолӣ ва ман излли Флни тҷди ?лаи влёи мршдо аммо ончӣ аз рӯй нусратаст : мегуяд , аллоҳи ёри мؤмнонст , эшонро бар кофарон нусрат медиҳад , то эшонро боз мешикананд , ва аз куфр бар мегардонанд изҳори дайни исломроу аълоъи калимаи ҳақро . Ҳамонаст ки раб Алъоламин гуфт ҳикоят аз муъминони أнти мавлонои Фонсрнои алии алқўми алкоФрини ҷой дигар гуфт ва мо кони ?лаами ман أўлёءи инсрўнҳми ман дуни аллоҳи ваҷҳи сиўми бмънии мукофот ва муҷозотаст : мегуяд аллоҳи корсози мؤмнонсту музддиҳанда кирдор эшонаст , кирдори андак май пазираду савоб бисёр медиҳад ,у ройгони брҳмту мағфирати худ май расонад , онаст ки ҳикоят кард аз Мӯсо ъ « أнти влинои ФоғФри лноу арҳмно » ҷой дигар гуфт « сами рдўои إлии аллоҳи мўлоҳм алҳақ » ин ҳар яке шохӣаст аз дарахти дӯстӣ ,у маънӣ аз лафзи дӯстӣ , пас ҳама фароҳам карду бмънии дӯстии худ азоФти Фо муъминон кард .

ولی و مولی هر دو یکسانست، و بمعنی هادی است و کذلک قوله تعالی وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِیٍّ مِنْ بَعْدِهِ و قال تعالی وَ مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِیًّا مُرْشِداً اما آنچه از روی نصرت است: میگوید، اللَّه یار مؤمنانست، ایشان را بر کافران نصرت میدهد، تا ایشان را باز می‌شکنند، و از کفر بر می‌گردانند اظهار دین اسلام را و اعلاء کلمه حق را. همانست که رب العالمین گفت حکایت از مؤمنان أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرِینَ جای دیگر گفت وَ ما کانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِیاءَ یَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وجه سیوم بمعنی مکافات و مجازات است: میگوید اللَّه کارساز مؤمنانست و مزد دهنده کردار ایشانست، کردار اندک می‌پذیرد و ثواب بسیار می‌دهد، و رایگان برحمت و مغفرت خود می‌رساند، آنست که حکایت کرد از موسی ع «أَنْتَ وَلِیُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا» جای دیگر گفت «ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ» این هر یکی شاخی است از درخت دوستی، و معنی از لفظ دوستی، پس همه فراهم کرد و بمعنی دوستی خود اضافت فا مؤمنان کرد.

Гуфт : аллоҳ вале аллазӣнаи омнўои ихрҷҳми ман алзлмоти إлии алнўри эшонро беруни орад аз торикии куфр бо равшанои ислом ва аз торикӣ наКрет бо равшанои маърифат ва аз торикии ҷаҳл бо равшанои илм ва аз торикии нафас бо равшанои дил , пеш аз халқи эшон бълм қадим донист ки эшонро аз зулмати куфру бидъат нигоҳ дорад , чун бёФриди эшонро ва дар вуҷӯд оварад илми вай дар эшон бирафт ва бо имон омаданду равшан дил шуданд ,у аллазӣнаи кФрўои أўлёؤҳми алтоғўти ихрҷўнҳми ман алнўри إлии алзлмот яъне каъби бен алошрФу ҳеи бен ахтби идъўнҳми ман алнўри ило алзлмот инаст қавли мақотил ва қтодаҳ гуфтаанд қавмӣ ҷуҳудонанд ки пеш аз мабаси Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силами наъту сифати вай бтўрот мехонданд ва ба набуввати вай имон доштанд , пас ки раби Алъоламин вайро бхлқ фиристод он сарону пешравони залолат чун каъби ашрафу ҳеи ахтб ва монанди эшон фарои мтбъон худ намуданд ки ин на онасту наъту сифати ваии бпўшиднд то эшон аз имони бнбўти ваии биФтоднду буи кофар шуданд .

گفت: اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ ایشان را بیرون آرد از تاریکی کفر با روشنایی اسلام و از تاریکی نکرت با روشنایی معرفت و از تاریکی جهل با روشنایی علم و از تاریکی نفس با روشنایی دل، پیش از خلق ایشان بعلم قدیم دانست که ایشان را از ظلمت کفر و بدعت نگاه دارد، چون بیافرید ایشان را و در وجود آورد علم وی در ایشان برفت و با ایمان آمدند و روشن دل شدند، وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ یعنی کعب بن الاشرف و حیی بن اخطب یدعونهم من النور الی الظلمات اینست قول مقاتل و قتاده گفته‌اند قومی جهودان‌اند که پیش از مبعث مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم نعت و صفت وی بتورات میخواندند و به نبوت وی ایمان داشتند، پس که رب العالمین وی را بخلق فرستاد آن سران و پیشروان ضلالت چون کعب اشرف و حیی اخطب و مانند ایشان فرا متبعان خود نمودند که این نه آنست و نعت و صفت وی بپوشیدند تا ایشان از ایمان بنبوت وی بیفتادند و بوی کافر شدند.

Инаст ки аллоҳ гуфт : ихрҷўнҳми ман алнўри إлии алзлмот муҷоҳид гуфт қавмӣ аз дайни исломи муртади гаштанд , ин оят дар шаъни эшон фурӯ омад , яъне ки аввал дар нур ислом буданду тоғӯти эшонро аз нури ислом берун карду Фозлмти куфри афканд ,у тоғӯти эшон шайтон буду ҳўоءи нафас , ҳар чаҳ бандаро аз ҳақи баргардонади онро тоғӯт гӯйанд , азин ҷиҳати ихрҷўнҳми блФз ҷамъ гуфт , аммо аҳли маъонии оят бар умуми ронданд ва гуфтанд , муроди бойени ҷумлаи кофарон заминанд ,у берун овардан эшон аз нур , на онаст ки эшонро нурӣ буд ва аз он биФтоднд , локин маънӣ онаст ки эшонро худ аз нур боз доштанд . Ҳасан гуфт ани лои идъҳми идхлўнаҳ ва ин дар луғати раво ва равонаст , иқоли қади зимнати алқўми дами фалон , ва ахрҷтк манеҳ эй лами адхлки фӣаи сами қол : أўлӣки أсҳоби алнори ҳам фӣҳо холдўн эй лои имўтўни лои евтар анҳуам ва ҳам фӣаи мблсўн .

اینست که اللَّه گفت: یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ مجاهد گفت قومی از دین اسلام مرتد گشتند، این آیت در شأن ایشان فرو آمد، یعنی که اول در نور اسلام بودند و طاغوت ایشان را از نور اسلام بیرون کرد و فاظلمت کفر افکند، و طاغوت ایشان شیطان بود و هواء نفس، هر چه بنده را از حق برگرداند آن را طاغوت گویند، ازین جهت یُخْرِجُونَهُمْ بلفظ جمع گفت، اما اهل معانی آیت بر عموم راندند و گفتند، مراد باین جمله کافران زمین‌اند، و بیرون آوردن ایشان از نور، نه آنست که ایشان را نوری بود و از آن بیفتادند، لکن معنی آنست که ایشان را خود از نور باز داشتند. حسن گفت ان لا یدعهم یدخلونه و این در لغت روا و روانست، یقال قد ضمّنت القوم دم فلان، و اخرجتک منه ای لم ادخلک فیه ثم قال: أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ ای لا یموتون لا یفتر عنهم و هم فیه مبلسون.

أи ламтар إлии алзии ҳоҷи إброҳими фии рабаи алоиаҳ . . . эй ҷодли иброҳӣми фии дайни раба , мегуяд донистае қиссаи он мард ки ҳуҷҷати ҷусти боброҳим ва ҳуҷҷат оварад дар дайни худованди иброҳӣм ?у ҳўи намруди бен канъони бен моси бен Ирами бен соми бен Нӯҳ ,у қили ҳўи намруди бен канъони бен снҷориб бен кӯш бен соми бен Нӯҳ . Аввал касе ки тоҷ бар сари ниҳод ва дар замини даъвӣ худоӣ кард ӯ буд . Муҷоҳид гуфт чаҳор кас онанд ки ҷҳондрон буданду малики эшон баҳама замин барисед , ду аз эшон муъмин ва ду кофар , он ду кас ки муъмин буданд : сулаймон буду зўи алқрнин , ва он ду ки кофар буданд : намруд буду бахти наср .

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْراهِیمَ فِی رَبِّهِ الآیة... ای جادل ابراهیم فی دین ربه، میگوید دانسته‌ای قصه آن مرد که حجت جست بابراهیم و حجت آورد در دین خداوند ابراهیم؟ و هو نمرود بن کنعان بن ماس بن ارم بن سام بن نوح، و قیل هو نمرود بن کنعان بن سنجاریب بن کوش بن سام بن نوح. اول کسی که تاج بر سر نهاد و در زمین دعوی خدایی کرد او بود. مجاهد گفت چهار کس آنند که جهاندران بودند و ملک ایشان بهمه زمین برسید، دو از ایشان مؤمن و دو کافر، آن دو کس که مؤمن بودند: سلیمان بود و ذو القرنین، و آن دو که کافر بودند: نمرود بود و بخت نصر.

Гуфтаанд ки намруди тоғии сонеъи офаридагорро ҷли ҷалола мункир набӯду даъвии ҷабборӣ ки мекард бар тариқи ҳулӯл буд , чунонк баъзе тарсоён бар исо даъвӣ карданд , ва баъзе мтшиъаҳ бар алӣ ъ . Ва мазҳаб ҳулӯл онаст ки бории ъзу ълои бошхоси аъимма фурӯд ояд .

گفته‌اند که نمرود طاغی صانع آفریدگار را جل جلاله منکر نبود و دعوی جباری که میکرد بر طریق حلول بود، چنانک بعضی ترسایان بر عیسی دعوی کردند، و بعضی متشیعه بر علی ع. و مذهب حلول آنست که باری عز و علا باشخاص ائمه فرود آید.

Таъолии аллоҳу тақаддуси ъмои иқўли алзолмўни ълўои кбиро .

تعالی اللَّه و تقدس عما یقول الظالمون علوا کبیرا.

أни отоаҳи аллоҳи алмалик эй лони отоаҳи аллоҳи алмалик Фтғӣ мегуяд ҳуҷҷати ҷуст бо иброҳӣм аз онки аллоҳи таъолии вайро малик доду тоғии гашт . Ва қоли бъзҳми أни отоаҳи аллоҳи алмалик яъне иброҳӣми отоаҳи аллоҳи алмалику алнбўаҳу амри ҷамеъи анноси ботбоъаҳ .

أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْکَ ای لان آتاه اللَّه الملک فطغی میگوید حجت جست با ابراهیم از آنک اللَّه تعالی وی را ملک داد و طاغی گشت. و قال بعضهم أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْکَ یعنی ابراهیم آتاه اللَّه الملک و النبوة و امر جمیع الناس باتباعه.

إзи қоли إброҳими рабии алзии яҳёу имит муфассирон гуфтанд ин он гуҳ буд ки иброҳӣм дар бути хона шуда ва батонро шикаста ,у намруд ӯро ҳабси фармӯда , пас аз ҳабс берун овараданд ӯро то бисӯзанд , нахусти намруд аз вай пурсед ман рбки алзии тдъўнои илайҳ ? он худои ту ки моро ва аз ӯ михўонӣ кист ? иброҳӣм гуфт рабии алзии яҳёу имити худоӣ ман онаст ки мурда зинда кунаду зиндаро меронад , ва Аёа аъбд ва манеҳ асأли алхир , ӯро пурситам ва ончӣ хоҳам аз вай хоҳам . Он ҷаббор гуфт « أнои أҳиӣу أмит » ман ҳам мурда зинда кунам ва ҳам зиндаи миронм , зиндоне ки навмед буд аз зиндагонӣ , ӯро бихонад ва озод кард , гуфт ин мурда буд зинда кардам . Ва дайгариро бикушт , гуфт ин зинда буд миронидм . Эътиқод дошт он мутамарриди тоғӣ ки эҳё ва амотт онаст ки вай кард , ва ин моя надонист ки аиҳоء офаридан ҳаётаст дар банда ва дар ҳайвон ,у амотт офаридан маргаст дар вай ,у ҷузи кирдигори зўи алҷлолу қодир бар камоли барин қодир нест ,у биҷузи кор вай нест . Аммо иброҳӣми азин сухани баргашту ҳуҷҷатӣ дигар оварад , на аҷзу дармондагиро , локини хост то бар ҳуҷҷати биафзояду ҳуҷҷатии орад ки вайро бесомон ва бепосух гирданду ақлаш дар он мадҳуш ва мутаҳайир гардад .

إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ مفسران گفتند این آن گه بود که ابراهیم در بت‌خانه شده و بتان را شکسته، و نمرود او را حبس فرموده، پس از حبس بیرون آوردند او را تا بسوزند، نخست نمرود از وی پرسید من ربّک الذی تدعونا الیه؟ آن خدای تو که ما را و از او میخوانی کیست؟ ابراهیم گفت رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ خدای من آنست که مرده زنده کند و زنده را میراند، و ایاه اعبد و منه اسأل الخیر، او را پرستم و آنچه خواهم از وی خواهم. آن جبار گفت «أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ» من هم مرده زنده کنم و هم زنده میرانم، زندانیی که نومید بود از زندگانی، او را بخواند و آزاد کرد، گفت این مرده بود زنده کردم. و دیگری را بکشت، گفت این زنده بود میرانیدم. اعتقاد داشت آن متمرد طاغی که احیا و اماتت آنست که وی کرد، و این مایه ندانست که ایحاء آفریدن حیات است در بنده و در حیوان، و اماتت آفریدن مرگ است در وی، و جز کردگار ذو الجلال و قادر بر کمال برین قادر نیست، و بجز کار وی نیست. اما ابراهیم ازین سخن برگشت و حجتی دیگر آورد، نه عجز و درماندگی را، لکن خواست تا بر حجت بیفزاید و حجتی آرد که وی را بی سامان و بی پاسخ گرداند و عقلش در آن مدهوش و متحیر گردد.

Гуфт Фإни аллоҳи иأтии болшмси ман алмшрқи худоӣ ман онаст ки ҳар рӯзи офтоб аз машриқ бар оради Фأти баҳои ман алмғрби ту онро аз мағриб бар ор , он ҷаббори дармонду мутаҳайири гашту ҳуҷҷат ӯ мунқатиъ шуд . Раб Алъоламин гуфту иззатӣу ҷалолии лои тқўми алсоъаҳ ҳатто отии болшмси ман қабл алмғрб , Фиълми ман ирии злки ании анои аллоҳи қодири он аФъли мо шӣт , зайди бен аслм гуфт намруд нишаста буду мардумон аз ваии таом май бурданд , ҳар кас ки бар вай шудӣ вайро гуфтӣ ман рбк ? ӯ ҷавоб додӣ ки анат , ва он гуҳи таом буи додӣ иброҳӣм берун рафт баталаб таом ва ба намруди бргзшт намруд гуфт ман рбк ? иброҳӣм гуфт алзии яҳёу имити вай ҷавоб дод ки أнои أҳиӣу أмит иброҳӣм гуфт : Фإни аллоҳи иأтии болшмси ман алмшрқи Фأти баҳои ман алмғрби намруд аз он дармонд чунонк аллоҳ гуфт : Фбҳти алзии куфри пас иброҳӣмро таоми надод ва боз гардонид , иброҳӣми бригстонӣ бар гузашт , аз он реги пора дар бор кард , яъне ки чун дар хона шавам , аҳли хонаро дил хуш бошаду пиндорад ки ман таом бардаам , иброҳӣм чун дар хона шуд ва борҳо бияфканад бихуфт , аҳл вай бархест , ва сарбор кард , орад некӯ дид , аз он нони пухту пеш иброҳӣм биниҳод , иброҳӣм гуфт аз куҷо оварадӣ ин таом ? гуфт аз он орад ки ту оварадӣ , иброҳӣм бидонаст ки он фазл худост бо вай ,у ризқӣ ки аллоҳ фиристод зеро суҷуд карду ҳамд ва сано гуфт .

گفت فَإِنَّ اللَّهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ خدای من آنست که هر روز آفتاب از مشرق بر آرد فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ تو آن را از مغرب بر آر، آن جبار درماند و متحیر گشت و حجت او منقطع شد. رب العالمین گفت و عزتی و جلالی لا تقوم الساعة حتی آتی بالشمس من قبل المغرب، فیعلم من یری ذلک انّی انا اللَّه قادر آن افعل ما شئت، زید بن اسلم گفت نمرود نشسته بود و مردمان از وی طعام می‌بردند، هر کس که بر وی شدی وی را گفتی من ربّک؟ او جواب دادی که انت، و آن گه طعام بوی دادی ابراهیم بیرون رفت بطلب طعام و به نمرود برگذشت نمرود گفت من ربّک؟ ابراهیم گفت الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ وی جواب داد که أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ ابراهیم گفت: فَإِنَّ اللَّهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ نمرود از آن درماند چنانک اللَّه گفت: فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ پس ابراهیم را طعام نداد و باز گردانید، ابراهیم بریگستانی بر گذشت، از آن ریگ پاره در بار کرد، یعنی که چون در خانه شوم، اهل خانه را دل خوش باشد و پندارد که من طعام برده‌ام، ابراهیم چون در خانه شد و بارها بیفکند بخفت، اهل وی برخاست، و سربار کرد، آرد نیکو دید، از آن نان پخت و پیش ابراهیم بنهاد، ابراهیم گفت از کجا آوردی این طعام؟ گفت از آن آرد که تو آوردی، ابراهیم بدانست که آن فضل خداست با وی، و رزقی که اللَّه فرستاد زیرا سجود کرد و حمد و ثنا گفت.

Ва аллоҳи лои иҳдии алқўми алзолмини ин ҳудои бмънӣ мъўнтаст , мегуяд аллоҳи золимонро ёрӣ диҳанда нест аммо мؤмнонро ёрӣ диҳад ва нусрат кунад , чунонк худ гуфт кони ҳқои ълинои насри алмؤмнин

وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ این هدی بمعنی معونت است، میگوید اللَّه ظالمان را یاری دهنده نیست اما مؤمنانرا یاری دهد و نصرت کند، چنانک خود گفت کانَ حَقًّا عَلَیْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ‌

Мегуяд аз гуфт мо бар мо воҷибасту сазо ки ёрии диҳеми мؤмнонро чунонк иброҳӣмро аз дасти он ҷаббори мутамаррид халос дод ва аз оташи уқубат вай бурҳонед , ва як пашша бар намруд мусаллат кард то дар бинӣ вай шуд ва бдмоғ расед ва аз он мехӯрду вайро мегузид ,у пайвастаи мтрқаҳ бар сараш мезаданд то аз он осоиш меёфт , ва чиҳил рӯзи дарин азоб буд . Ва гӯйанд ки чаҳор сад соли дарин азоб буд пас ҳалок шуд ва нест гашт .

میگوید از گفت ما بر ما واجب است و سزا که یاری دهیم مؤمنانرا چنانک ابراهیم را از دست آن جبار متمرد خلاص داد و از آتش عقوبت وی برهانید، و یک پشه بر نمرود مسلط کرد تا در بینی وی شد و بدماغ رسید و از آن میخورد و وی را می‌گزید، و پیوسته مطرقه بر سرش میزدند تا از آن آسایش می‌یافت، و چهل روز درین عذاب بود. و گویند که چهار صد سال درین عذاب بود پس هلاک شد و نیست گشت.

أўи колзии мари алии қарияи ин дар ояти аввал пайвастааст ва дар он баста , конаи қол , ҳилли раъйати колзии ҳоҷи иброҳӣми фии раба ӯ колзии мари алии қарияи лафзаи лафз алостФҳомасту маъноаи алтўқиФ ва алтъриФ мегуяд набинӣ он мард ки бо иброҳӣми ҳуҷҷати ҷуст дар худованди вай , ва он марди дигар яъне азиз , пайғомбарӣ аз пайғомбарон банӣ Исроил ки бар гузашт бар он дия яъне шаҳри байти алмуқаддас , самяти қарияи лоҷтмоъи анноси фӣҳо , иқоли қрити алмоءи фии алҳўзи азои ҷмътаҳи фӣа , азизи онҷо бар гузашт дид он шаҳр ки хароб ва бирон гашта аз дасти бахти наср ки онҷо шуду халқиро бикушту боқии босирии бабрад . Ва гуфтаанд ин қария дар ҳрқласт диҳӣ бар канораи диҷлаи миёни воситу мдоини азизи онҷои бргзшт ,у кони злки баъди рафъи исо ъ , бсоиаҳи дарахтӣ фурӯ омад ва бо ваии харӣ буд , бо дарахти баст ва худ дар миён дия шуд , ҳеҷ одамиро дар он дия надиду дарахтон бисёр дид пари бор ,у миваи он фарои расида , бигирифт аз он пораи ангуру анҷӣр , ва бо ваии нони хушк буд , дар қъб биниҳоду шира ангур бигирифт ва бар он нони рехт то нарм гардад ,у анҷӣр чандтар бар сари он ниҳод .

أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلی‌ قَرْیَةٍ این در آیت اول پیوسته است و در آن بسته، کانّه قال، هل رأیت کالذی حاج ابراهیم فی ربه او کالذی مر علی قریة لفظه لفظ الاستفهام است و معناه التوقیف و التعریف میگوید نبینی آن مرد که با ابراهیم حجت جست در خداوند وی، و آن مرد دیگر یعنی عزیز، پیغامبری از پیغامبران بنی اسرائیل که بر گذشت بر آن دیه یعنی شهر بیت المقدس، سمیت قریة لاجتماع الناس فیها، یقال قریت الماء فی الحوض اذا جمعته فیه، عزیز آنجا بر گذشت دید آن شهر که خراب و بیران گشته از دست بخت نصر که آنجا شد و خلقی را بکشت و باقی باسیری ببرد. و گفته‌اند این قریه در هرقل است دهی بر کناره دجله میان واسط و مداین عزیز آنجا برگذشت، و کان ذلک بعد رفع عیسی ع، بسایه درختی فرو آمد و با وی خری بود، با درخت بست و خود در میان دیه شد، هیچ آدمی را در آن دیه ندید و درختان بسیار دید پر بار، و میوه آن فرا رسیده، بگرفت از آن پاره انگور و انجیر، و با وی نان خشک بود، در قعب بنهاد و شیره انگور بگرفت و بر آن نان ریخت تا نرم گردد، و انجیر چند تر بر سر آن نهاد.

Он гуҳ гуфт أнии яҳёи ҳзаҳи аллоҳи баъди мўтҳои ъзир чун мезинда кунад аллоҳи ин дияро ? яъне мардуми он пас онк бамурданд ва ҳалок шуданд . Ва ин сухан аз ъзир рафт на аз он буд ки дар баъс ва нашӯр бгмон буд , локини хост то аллоҳи вайро муъоина бинмоед , чунонк абрҳим ъ аз аллоҳи дархост ки أрнии Киеви тҳии аламутии пас аллоҳи таъолии азизро бмирониди сад сол , ду чашми ваии зиндау боқии колбуди мурда , он гуҳ зинда кард вайроу бингихт .

آن گه گفت أَنَّی یُحْیِی هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها عزیر چون می‌زنده کند اللَّه این دیه را؟ یعنی مردم آن پس آنک بمردند و هلاک شدند. و این سخن از عزیر رفت نه از آن بود که در بعث و نشور بگمان بود، لکن خواست تا اللَّه وی را معاینه بنماید، چنانک ابرهیم ع از اللَّه درخواست که أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتی‌ پس اللَّه تعالی عزیز را بمیرانید صد سال، دو چشم وی زنده و باقی کالبد مرده، آن گه زنده کرد وی را و بینگیخت.

Ҷабраили вайро гуфт дарин диранг чанд будӣ ? гуфт як рӯз , пас дар офтоб нигараст офтоб дид ки бнмози дигари расида буду абтдоءи ҳол ки бар вай рафт бомдод буд , гуфт на ки пора аз рӯз . Ҷабраил гуфт на ки сад соласт то ту дарин дирангӣ , он гуҳ ӯро назар ибрат фармуд .

جبرئیل وی را گفت درین درنگ چند بودی؟ گفت یک روز، پس در آفتاب نگرست آفتاب دید که بنماز دیگر رسیده بود و ابتداء حال که بر وی رفت بامداد بود، گفت نه که پاره از روز. جبرئیل گفت نه که صد سالست تا تو درین درنگی، آن گه او را نظر عبرت فرمود.

Гуфт Фонзри إлии тъомку шробки лами итснаҳ дар он таому шароби хеши нигари нони хушк дар қъб , шираи ангур бар он рехтау нарм шудау анҷӣртар бар сар он бимонада , ва ҳеҷ тағйир дар он наёмада , азиз гуфт субҳони аллоҳи Киеви лами итғир ? чун ки дарин муддати дарози бнгшт ? он гуҳ дар хар хеш нигараст мурдау ризидаҳу устихонаш аз дирангу рӯзгори пораи пора шудау сипеди монда . Он гуҳ Нидоӣ шунид аз осмон ки ?итҳо алъзоми алболиаҳи аҷтмъӣ ! эй устихонҳои пусидаи ризидаҳи ҳама бо ҳам шавед , бақадрат кирдигори он устихонҳо ҳама дар равиш омад , қадам бо соқи пайвасту соқ бо зонуу каф бо бозуу бозу бо дӯшу сар бо тан , пас рагҳо ва пайҳо ва гӯштҳоу пӯсту мӯӣ дар вай падед омад . Ва ъзир дар он менигараст ва таъаҷҷуб мекард , пас Фриштаҳ омаду рӯҳ дар бинӣ вай дамид , он хар бархест ва бонгӣ зад , инаст ки раб Алъоламин гуфт :у анзри إлии ҳморк эй илои аҳёءи ҳморк ,у лнҷълки ояи ллносу анзри إлии алъзом эй илои изоми алҳмор , дар нигари дарин устихонҳои хари Киеви нншзҳо бзм навену касри шини вроء , қроءаҳи ҳиҷозӣ ва басарӣаст ман алоншор ,у ҳўи алоҳёءи кқўлаҳи сами إзои шоءи أншраҳ . Мегуяд чун ӯро зиндаи мигрдоним , ва бзм навену касри шину зоءи мнқўтаҳи қроءаҳ шомӣасту кӯфӣ ,у маъноаи алрФъу алнқл , мегуяд дар нигар дар устихонҳо ки чун брмидориму биҷой худ мерасонем ,у таркиби мисозим . Ривоят кунанд аз ибни аббоси рз ки чун аллоҳи таъолии ъзирро баъд аз сад сол зинда кард , бар он хар хеш нишаст , ва бо ҷойгоҳу ватану маҳалат хеш шуду мардум ӯро менашнохтанд , охири ъҷўзиро дид нобӣнои мақъад , сад ва бист сол аз умраши гузашта , ва ин ъҷўзи канизаки эшон буду хизмати корӣу доигонӣ эшон кардӣ , ъзири вайро бист солаи бгзоштаҳ буд , ъзир гуфт ё ҳзаҳи أи ҳозои манзили ъзир ?

گفت فَانْظُرْ إِلی‌ طَعامِکَ وَ شَرابِکَ لَمْ یَتَسَنَّهْ در آن طعام و شراب خویش نگر نان خشک در قعب، شیره انگور بر آن ریخته و نرم شده و انجیر تر بر سر آن بمانده، و هیچ تغییر در آن نیامده، عزیز گفت سبحان اللَّه کیف لم یتغیر؟ چون که درین مدت دراز بنگشت؟ آن گه در خر خویش نگرست مرده و ریزیده و استخوانش از درنگ و روزگار پاره پاره شده و سپید مانده. آن گه ندای شنید از آسمان که ایتها العظام البالیة اجتمعی! ای استخوانهای پوسیده ریزیده همه با هم شوید، بقدرت کردگار آن استخوانها همه در روش آمد، قدم با ساق پیوست و ساق با زانو و کف با بازو و بازو با دوش و سر با تن، پس رگها و پیها و گوشتها و پوست و موی در وی پدید آمد. و عزیر در آن می‌نگرست و تعجب میکرد، پس فریشته آمد و روح در بینی وی دمید، آن خر برخاست و بانگی زد، اینست که رب العالمین گفت: وَ انْظُرْ إِلی‌ حِمارِکَ ای الی احیاء حمارک، وَ لِنَجْعَلَکَ آیَةً لِلنَّاسِ وَ انْظُرْ إِلَی الْعِظامِ ای الی عظام الحمار، در نگر درین استخوانهای خر کَیْفَ نُنْشِزُها بضم نون و کسر شین وراء، قراءة حجازی و بصری است من الانشار، و هو الاحیاء کقوله ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ. میگوید چون او را زنده میگردانیم، و بضم نون و کسر شین و زاء منقوطه قراءة شامی است و کوفی، و معناه الرفع و النقل، میگوید در نگر در استخوانها که چون برمیداریم و بجای خود میرسانیم، و ترکیب میسازیم. روایت کنند از ابن عباس رض که چون اللَّه تعالی عزیر را بعد از صد سال زنده کرد، بر آن خر خویش نشست، و با جایگاه و وطن و محلّت خویش شد و مردم او را می‌نشناختند، آخر عجوزی را دید نابینا مقعد، صد و بیست سال از عمرش گذشته، و این عجوز کنیزک ایشان بود و خدمت کاری و دایگانی ایشان کردی، عزیر وی را بیست ساله بگذاشته بود، عزیر گفت یا هذه أ هذا منزل عزیر؟

эй пери зани ин ҷой ъзираст ? гуфт оре ва мегирист он пери зан , ъзир гуфт чаро майгаре ? гуфт аз баҳри онки сад соласт то каси номи ъзири набард ,у ному нишони вай кас нишнид магари ин соъаҳ ки ту гуфтӣ , қоли Фоно ъзир гуфт пас манам ъзир , амотнии аллоҳи ъзу ҷли моӣаҳи санаи сами бъснии аллоҳ , марои сад соли мирониди пас зинда кард , пери зан шигифт бимонад ва шодӣ кард ва мегуфт субҳони аллоҳ , ъзири баъд аз сад сол боз омад , пас гуфт ъзири мардӣ буд мустаҷоби алдъўаҳ , дуо кун то аллоҳи марои бенаӣу равое боз диҳад то бичишам сар дар рӯй ту нагарм , ъзир дуо кард ва он пери зани мақъад аз ҷой бархесту бинои гашт ва дар вай нигараст , гуфт ашҳади анки ъзир . Пас он зан рафт бонҷмн банӣ Исроил , ва эшонро аз вай хабар кард , ҳама рӯй буи ниҳоданд ва омаданд ва бо эшон писари ъзир буд умри ваии бсди соли расида ва пер гашта , ва писарон дошт ҳамаи перон ,у ҷади эшон ъзири ҷавонии чиҳил сола .

ای پیر زن این جای عزیر است؟ گفت آری و می‌گریست آن پیر زن، عزیر گفت چرا می‌گریی؟ گفت از بهر آنک صد سال است تا کس نام عزیر نبرد، و نام و نشان وی کس نشنید مگر این ساعة که تو گفتی، قال فانا عزیر گفت پس منم عزیر، اماتنی اللَّه عز و جل مائة سنة ثم بعثنی اللَّه، مرا صد سال میرانید پس زنده کرد، پیر زن شگفت بماند و شادی کرد و میگفت سبحان اللَّه، عزیر بعد از صد سال باز آمد، پس گفت عزیر مردی بود مستجاب الدعوة، دعا کن تا اللَّه مرا بینایی و روایی باز دهد تا بچشم سر در روی تو نگرم، عزیر دعا کرد و آن پیر زن مقعد از جای برخاست و بینا گشت و در وی نگرست، گفت اشهد انک عزیر. پس آن زن رفت بانجمن بنی اسرائیل، و ایشان را از وی خبر کرد، همه روی بوی نهادند و آمدند و با ایشان پسر عزیر بود عمر وی بصد سال رسیده و پیر گشته، و پسران داشت همه پیران، و جد ایشان عزیر جوانی چهل ساله.

Инаст ки раб Алъоламин гуфт :у лнҷълки ояи ллнос эй ибраи ллнос , лонаи баъсаи шобоу ҳўи ибни арбаъӣни санау ибнаи шайхи ибни моӣаҳи санау лобнаҳи авлоди каллаами шуюух .

اینست که رب العالمین گفت: وَ لِنَجْعَلَکَ آیَةً لِلنَّاسِ ای عبرة للناس، لانه بعثه شابّا و هو ابن اربعین سنة و ابنه شیخ ابن مائة سنة و لابنه اولاد کلّهم شیوخ.

Рӯй ани вҳби қоли лӣси фии алҷнаҳи клбу лои ҳмори алои клби асҳоби алкҳФу ҳмори ъзири алзии амотаҳи аллоҳи моӣаҳи ом .

روی عن وهب قال لیس فی الجنة کلب و لا حمار الا کلب اصحاب الکهف و حمار عزیر الذی اماته اللَّه مائة عام.

Флмои табин ?ла чун ъзирро зиндаи гаштани хару табоҳи ногаштани таому шароби пайдои гашт ва муъоина бидид , ки аллоҳи онро дар сад сол нигоҳ дошт ва табоҳ нагашт ва он мурдаи сад соларо зинда кард , чунонк аввал буд , ъзир бар вай дар афтоду худоиро ъзу ҷл суҷуд кард .

فَلَمَّا تَبَیَّنَ لَهُ چون عزیر را زنده گشتن خر و تباه ناگشتن طعام و شراب پیدا گشت و معاینه بدید، که اللَّه آن را در صد سال نگاه داشت و تباه نگشت و آن مرده صد ساله را زنده کرد، چنانک اول بود، عزیر بر وی در افتاد و خدای را عز و جل سجود کرد.

Қоли أълми алоиаҳ . . . Мавсулу мҷзўми қроءаҳи Ҳамза ва ксоиӣаст ва маънӣ онаст ки Ҷабраил дар он ҳол гуфт бдонки аллоҳ бар ҳама қодирасту тавоно , боқии қроء « аълам » мақтӯъ ва мрФўъ хонанд , яъне ъзир гуфт он гуҳ ки он бидид медонам ки аллоҳ бар ҳама чиз тавоносту қодир бар камол , қиўм бегаштан дар зоту сифот , мутаъоли ъзи ҷалолау азми шаънау ҷлти аҳдитаҳу тақаддусати смдитаҳ .

قالَ أَعْلَمُ الآیة... موصول و مجزوم قراءة حمزه و کسایی است و معنی آنست که جبرئیل در آن حال گفت بدانک اللَّه بر همه قادر است و توانا، باقی قراء «اعلم» مقطوع و مرفوع خوانند، یعنی عزیر گفت آن گه که آن بدید میدانم که اللَّه بر همه چیز تواناست و قادر بر کمال، قیوم بی گشتن در ذات و صفات، متعال عزّ جلاله و عظم شأنه و جلت احدیته و تقدست صمدیته.