Қавлаи таъолӣ : лӣси алейк ҳдоҳми алоиаҳ . . . Сабаби нузули ин ояти он буд ки модари асмои бинти абии бикри мушрика буд , биёмаду чизе аз духтари худ хост , асмо гуфт ту на бар дайни исломӣ , бтў ҳичиз надаҳум то нахуст аз расӯл худо бипурсам , биёмад то бипурсад ,у чизе ки диҳад бФрмон вай диҳад , Ҷабраил омад дар он Фўрт ва ин оят оварад : лӣси алейк ҳдоҳми роҳи намӯдан бар ту нест ки садақа азишон май бозгирӣ то дар дайн ислом оянд , ту бози хонанда на роҳи намоянда , роҳи намояндаи манам , ӯро роҳи намоям ки худ хоҳам .

قوله تعالی: لَیْسَ عَلَیْکَ هُداهُمْ الآیة... سبب نزول این‌ آیت آن بود که مادر اسما بنت ابی بکر مشرکه بود، بیامد و چیزی از دختر خود خواست، اسما گفت تو نه بر دین اسلامی، بتو هیچیز ندهم تا نخست از رسول خدا بپرسم، بیامد تا بپرسد، و چیزی که دهد بفرمان وی دهد، جبرئیل آمد در آن فورت و این آیت آورد: لَیْسَ عَلَیْکَ هُداهُمْ راه نمودن بر تو نیست که صدقه ازیشان می‌بازگیری تا در دین اسلام آیند، تو باز خواننده نه راه نماینده، راه نماینده منم، او را راه نمایم که خود خواهم.

Ва локини аллоҳи иҳдии ман ишоء ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : злки ҳудои аллоҳи иҳдӣ ба ман ишоءи ман ибодаи Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт : « беъсати доъёу мблғоу лӣси илои ман алҳдоиаҳи шайъи ء ,у халқи Иблиси мзиноу лӣси илайҳи ман алозлоли шайъи ء »

وَ لکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ همانست که جای دیگر گفت: ذلِکَ هُدَی اللَّهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم گفت: «بعثت داعیا و مبلغا و لیس الی من الهدایة شی‌ء، و خلق ابلیس مزینا و لیس الیه من الاضلال شی‌ء»

Пас Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силами асморо фармуд то бо модари худ некуӣ кард ва садақа дод . Ва ҷамоатии мусулмонон ҳамчунин қаробати ҷуҳуд дарвеш доштанд ,у пеш аз ислом бо эшон никўӣиҳо кардандӣ ,у садақа ҳо додандед ,у баъд аз исломи он садақаҳо азишон боз гирифтанд , ва бо ихтилофи миллати мўосоаҳ кроҳит медоштанд , то он гуҳ ки ин оят фурӯ омад , пас басари қоидаи хеш боз шуданду бхўишони ҷуҳуд садақа медоданд . Ва муроди бойени садақа ттўъаст на зкоаҳи фарз , ки зкоаҳи фарзи ҷузи бмслмонон раво набошад ки диҳанд , лқўл алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « амрати ани охзи алсдқаҳи ман ағнёӣкм ,у ардҳои фии Фқроӣкм »

پس مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم اسما را فرمود تا با مادر خود نیکویی کرد و صدقه داد. و جماعتی مسلمانان همچنین قرابت جهود درویش داشتند، و پیش از اسلام با ایشان نیکوئیها کردندی، و صدقه‌ها دادندید، و بعد از اسلام آن صدقه‌ها ازیشان باز گرفتند، و با اختلاف ملت مواساة کراهیت میداشتند، تا آن گه که این آیت فرو آمد، پس بسر قاعده خویش باز شدند و بخویشان جهود صدقه میدادند. و مراد باین صدقه تطوع است نه زکاة فرض، که زکاة فرض جز بمسلمانان روا نباشد که دهند، لقول النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم «امرت ان آخذ الصدقة من اغنیائکم، و اردّها فی فقرائکم»

Ва ҳамчунин куффорати савганду куффорати зҳор ва монанди он , ҷузи боҳилли ислому тавҳид сарф накунад , аз баҳри онки ҳуқуқ аллоҳаст ,у Муқаддароти шаръии ҷузи боҳилли шаръу арбоби тавҳид на раво бошад ки сарф кунанд .

و همچنین کفارت سوگند و کفارت ظهار و مانند آن، جز باهل اسلام و توحید صرف نکند، از بهر آنک حقوق اللَّه است، و مقدرات شرعی جز باهل شرع و ارباب توحید نه روا باشد که صرف کنند.

Ва мо тнФқўои ман хайри алоиаҳ . . . . эй моли ФлأнФскм эй савоба , мегуяд ҳар чаҳ кунед аз хайрот ва диҳед аз сидқот , растгории худро мекунед , ки савоби он бшмо расад ва бидон растгор шавед . Молро хайрот ном кард ин ҷойгаҳ , яъне то бандаро танбеҳ бошад ки садақа аз моли ҳалол пок диҳад , ки то ҳалол набӯд номи хайр дар он науфтад , ва мо тнФқўни إлои абтғоءи ваҷҳи аллоҳи ин моء нафйаст , бмънӣ наҳй , мегуяд нафақа макунед ҷуз ки бидон ваҷҳ аллоҳ хоҳед , яъне ки то аллоҳи шуморо бон савоб диҳаду бадӣдори худ расонад . Аҳл таҳқиқ гуфтаанд ваҷҳи аллоҳ дар оёту ахбор бар ду ваҷҳаст : яке ваҷҳи ҳақиқати зот , дигари ваҷҳи бмънии савоб , аммо ваҷҳ ҳақиқат онаст ки гуфт ъзи ҷалолау ибқии ваҷҳи рбк эй ибқии рбки бўҷаҳ , Фқомти алсФаҳи мақоми алзот , кқўлаҳи таъолии кули шайъи ءи ҳолки إлои виҷҳае алои рбки бўҷҳаҳ . Ва манеҳ қавлаи таъолии вуҷӯҳи иўмӣзи нозраҳи إлии рабҳо нозира . Қолати аъиммаи аҳли алснаҳ , эй илои ваҷҳи рабҳо , ин ваҷҳ ҳақиқатаст , ҳамчунонк Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт : « аллоҳами ании аъўзи бнўри вҷҳки алзии азоءти ?лаи нури алсмоўот » ва рӯй анаи қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « аллоҳами ании асолки алрзоءи баъди алқзоءу баради алъиши баъди аламут ,у асأлки лзаҳи алнзри илои вҷҳк . »

وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ الآیة.... ای مال فَلِأَنْفُسِکُمْ ای ثوابه، میگوید هر چه کنید از خیرات و دهید از صدقات، رستگاری خود را می‌کنید، که ثواب آن بشما رسد و بدان رستگار شوید. مال را خیرات نام کرد این جایگه، یعنی تا بنده را تنبیه باشد که صدقه از مال حلال پاک دهد، که تا حلال نبود نام خیر در آن نیفتد، وَ ما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ این ماء نفی است، بمعنی نهی، میگوید نفقه مکنید جز که بدان وجه اللَّه خواهید، یعنی که تا اللَّه شما را بآن ثواب دهد و بدیدار خود رساند. اهل تحقیق گفته‌اند وجه اللَّه در آیات و اخبار بر دو وجه است: یکی وجه حقیقت ذات، دیگر وجه بمعنی ثواب، اما وجه حقیقت آنست که گفت عز جلاله وَ یَبْقی‌ وَجْهُ رَبِّکَ ای یبقی ربک بوجه، فقامت الصفة مقام الذات، کقوله تعالی کُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ ای الا ربّک بوجهه. و منه قوله تعالی وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلی‌ رَبِّها ناظِرَةٌ. قالت ائمة اهل السنة، ای الی وجه ربها، این وجه حقیقت است، همچنانک مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم گفت: «اللهم انی اعوذ بنور وجهک الذی اضاءت له نور السماوات» و روی انه قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلم «اللهم انی اسالک الرضاء بعد القضاء و برد العیش بعد الموت، و اسألک لذة النظر الی وجهک.»

Ва кони слии аллоҳи алайҳу ?алау силами иқўл « аллоҳами ании аъўзи бўҷҳки алкриму асмки алъзими ман алкФру алФқр . »

و کان صلّی اللَّه علیه و آله و سلم یقول «اللهم انی اعوذ بوجهک الکریم و اسمک العظیم من الکفر و الفقر.»

Ва қоли фии суҷуда « ҷли вҷҳки лои аҳсии сноءи алейк »

و قال فی سجوده «جل وجهک لا احصی ثناء علیک»

Илои ғайри злки ман ашбоҳаҳ . Аммо ваҷҳи бмънӣ савоб онаст ки аллоҳ дар қуръон ҷойҳо гуфт إнмои нтъмкми лўҷаҳи аллоҳи إлои абтғоءи ваҷҳи рабаи алأълии иридўни виҷҳаи إлои абтғоءи ваҷҳи аллоҳ .

الی غیر ذلک من اشباهه. اما وجه بمعنی ثواب آنست که اللَّه در قرآن جایها گفت إِنَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلی‌ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ.

Ва мо тнФқўои ман хайри иўФи إликму أнтми лои тзлмўн эй лои тнқсўни ман савоби аъмолкми шиӣо . Он гоҳ дар омухт ки ин сидқот бкаҳ диҳед , гуфт ллФқроء , ин фуқарои даравишон муҳоҷиронанд . Ибни масъӯду абӯи ҳрираҳу хбобу аммору балоли қариби чаҳорсад мард буданд ки эшонро дар Мадинаи хону мону асбоб ва зёъ набӯд ,у амлок ва маош набӯд ,у бзкри худоӣу ибодати ваии чунон мустағриқ буданд , ки пурвои касб ва тиҷорат надоштанд , ва низ бо саволу талаби рӯзии напардохтанад , маскани эшон бшби сафаи масҷид буду бурузи ҳазрати Мустафо , дар сафар ва дар ҳзр аз ваии ғоӣб на , ва дар дили эшон ҷузи дӯстии худоу расӯл на . Дар хабараст ки расӯли худои слии аллоҳи алайҳу ?алау силам дар мсъби бен ъмир нигараст ки пӯсти мяши бахуд дар гирифта буд , гуфт « анзрўои илои ҳозои алзии нури аллоҳи қалба , лақади рأитаҳи байни абўиаҳи иғзўонаҳи ботаййиби алтъому алшроб ,у лақади раъйати ҳалаи шаряти бмأтии дарҳами Фдъоаҳи ҳуби аллоҳу ҳуби расӯлаи илои мо трўн »

وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ وَ أَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ ای لا تنقصون من ثواب اعمالکم شیئا. آن گاه در آموخت که این صدقات بکه دهید، گفت للفقراء، این فقرا درویشان مهاجران‌اند. ابن مسعود و ابو هریره و خباب و عمار و بلال قریب چهارصد مرد بودند که ایشان را در مدینه خان و مان و اسباب و ضیاع نبود، و املاک و معاش نبود، و بذکر خدای و عبادت وی چنان مستغرق بودند، که پروای کسب و تجارت نداشتند، و نیز با سؤال و طلب روزی نپرداختند، مسکن ایشان بشب صفه مسجد بود و بروز حضرت مصطفی، در سفر و در حضر از وی غائب نه، و در دل ایشان جز دوستی خدا و رسول نه. در خبر است که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلم در مصعب بن عمیر نگرست که پوست میش بخود در گرفته بود، گفت «انظروا الی هذا الذی نور اللَّه قلبه، لقد رأیته بین ابویه یغذوانه باطیب الطعام و الشراب، و لقد رأیت حلة شریت بمأتی درهم فدعاه حب اللَّه و حب رسوله الی ما ترون»

Ва дар хабараст ки умри хитоби ҳазор дирами бсъиди бен омир фиристод , Саид бо аҳл хеш шуд дилтангу андўҳгн . Аҳл вай гуфт чаҳ афтод ки чунин дилтангӣ , магари корӣ саъб афтод ? Саид гуфт чаҳ саъбтар азин ки моро пеш омад , он ҷома куҳан биор . Ҷома буи дод пора пора кард ва он дирами ҷумла фурӯ кард , сраҳи сраҳи дарбаст , шаб буд дар намоз шуд , то бомдод намоз мекард ва мегирист , бомдод бар сар кӯй нишаст , ва он сраҳ ҳо мебахшед то ҳеҷ намонад , пас гуфт аз расӯл худо шунидам ки даравишони муҳоҷиронро рӯзи қиёмат бар ҳисоб хонанд , эшон гӯйанд моро чаҳ доданд аз мол ки имрӯз ҳисоб мехоҳанд ? пас эшон дар биҳишт шаванд пеш аз тавонгарон ба панҷсад сол , мардӣ бияёд азин тавонгарон ва дар ғмор эшон шавад , ва ӯро даст гиранд ва аз миёни эшон берун кунанд . Саид гуфт умр магар мехоҳад ки ман он мард бошам , агар дунё ва ҳар чаҳ дар онаст бмн диҳанд ва он мард бошам нахоҳам ! Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силами ин даравишонро съолик алмҳоҷрин хонд , вонгаҳи эшонро сифат кард дар он хабар ки гуфт : « ҳавзии мо байни адани илои Аммони шаробаи абизи ман аллбну аҳлии ман алъсл , ман шурб манеҳ шурбаи лами измأи баъдҳо абадан ,у аввали ман ирдаҳи съолики алмҳоҷрин » қлно ва ман ҳам ё расӯли аллоҳ ?

و در خبر است که عمر خطاب هزار درم بسعید بن عامر فرستاد، سعید با اهل خویش شد دلتنگ و اندوهگن. اهل وی گفت چه افتاد که چنین دلتنگی، مگر کاری صعب افتاد؟ سعید گفت چه صعب تر ازین که ما را پیش آمد، آن جامه کهن بیار. جامه بوی داد پاره پاره کرد و آن درم جمله فرو کرد، صرّه صرّه دربست، شب بود در نماز شد، تا بامداد نماز میکرد و میگریست، بامداد بر سر کوی نشست، و آن صره‌ها می‌بخشید تا هیچ نماند، پس گفت از رسول خدا شنیدم که درویشان مهاجران را روز قیامت بر حساب خوانند، ایشان گویند ما را چه دادند از مال که امروز حساب می‌خواهند؟ پس ایشان در بهشت شوند پیش از توانگران به پانصد سال، مردی بیاید ازین توانگران و در غمار ایشان شود، و او را دست گیرند و از میان ایشان بیرون کنند. سعید گفت عمر مگر میخواهد که من آن مرد باشم، اگر دنیا و هر چه در آنست بمن دهند و آن مرد باشم نخواهم! مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم این درویشان را صعالیک المهاجرین خواند، وانگه ایشان را صفت کرد در آن خبر که گفت: «حوضی ما بین عدن الی عمان شرابه ابیض من اللبن و احلی من العسل، من شرب منه شربة لم یظمأ بعدها ابدا، و اول من یرده صعالیک المهاجرین» قلنا و من هم یا رسول اللَّه؟

Қол « алднси алсёб , алшъси алрؤўс , аллазӣнаи лои тФтҳи ?лаами абвоби Ассадад ,у лои изўҷўни алмнъмот , аллазӣнаи иътўни мо алайҳиму лои иътўни мо ?лаам »

قال «الدنس الثیاب، الشعث الرؤوس، الذین لا تفتح لهم ابواب السدد، و لا یزوجون المنعمات، الذین یعطون ما علیهم و لا یعطون ما لهم»

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « абшрўо ё мъшри съолики алмҳоҷрини болнўри алтоми явми алқимаҳ , тдхлўни алҷнаҳ қабл ағнёءи анноси бнсФи явму злки хумси моӣаҳи сана »

و قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلم «ابشروا یا معشر صعالیک المهاجرین بالنور التام یوم القیمة، تدخلون الجنة قبل اغنیاء الناس بنصف یوم و ذلک خمس مائة سنة»

Ва ани алҳсни қоли аўҳии аллоҳи таъолии илои Мӯсо ъ ё Мӯсои луи иълми алхлоӣқи икромии алФқроءи фии маҳали қудсӣу дори кароматӣ , ллҳсўои ақдомҳму сорўои тробои имшўни алайҳим , Фўи иззатӣу маҷдӣу алавии фии иртифоъи маконеи лосФрни ?лаами ани ваҷҳеи алкрим ,у аътзри илайҳами бнФсӣу аҷъли фии шФоътҳми ман барҳами фӣ ӯ оўоҳми фӣ ,у луи кони ъшоро ,у иззатӣу лои аъзи манӣу ҷалолӣу лои аҷали манӣ ! лои талаби сорҳми ммни ноўоҳм ӯ ъодоҳм , ҳатто аҳлкаҳи фии алҳолкин .

و عن الحسن قال اوحی اللَّه تعالی الی موسی ع یا موسی لو یعلم الخلائق اکرامی الفقراء فی محل قدسی و دار کرامتی، للحسوا اقدامهم و صاروا ترابا یمشون علیهم، فو عزتی و مجدی و علوّی فی ارتفاع مکانی لاسفرن لهم عن وجهی الکریم، و اعتذر الیهم بنفسی و اجعل فی شفاعتهم من برهم فیّ او آواهم فیّ، و لو کان عشّارا، و عزتی و لا اعز منی و جلالی و لا اجل منی! لا طلب ثارهم ممن ناواهم او عاداهم، حتی اهلکه فی الهالکین.

ЛлФқроءи аллазӣнаи أҳсрўои фии сиблати аллоҳи раби Алъоламин эшонро дарин ояти бстўд ва ба панҷ чиз аз ахлоқи писандидаи эшонро нишон кард : яке давоми аФтқори баҳақ , дигари ҳабси нафаси эшон дар роҳи ҳақ , сдигри ниҳони доштани фақр аз баҳри ҳақ , чаҳоруми тозаи рӯеу шодмонии бшкри неъмати ҳақ , панҷум бениёзӣ аз халқи тавонгариро баҳақ . أҳсрўои фии сиблати аллоҳ яъне ҳбсўои анФсҳми фии тоъаҳи аллоҳу фии алғзўи лои исттиъўни зрбои фии алأрзи ллтҷораҳу талаби алмъош . Мегуяд худро чунон бар тоъат аллоҳ доштаанду дил бар ҷиҳоду ғзўи ниҳода ки наметавонанд ки ҷое бтҷорт шаванду талаб маош кунанд .

لِلْفُقَراءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ رب العالمین ایشان را درین آیت بستود و به پنج چیز از اخلاق پسندیده ایشان را نشان کرد: یکی دوام افتقار بحق، دیگر حبس نفس ایشان در راه حق، سدیگر نهان داشتن فقر از بهر حق، چهارم تازه رویی و شادمانی بشکر نعمت حق، پنجم بی نیازی از خلق توانگری را بحق. أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ یعنی حبسوا انفسهم فی طاعة اللَّه و فی الغزو لا یَسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الْأَرْضِ للتجارة و طلب المعاش. میگوید خود را چنان بر طاعت اللَّه داشته‌اند و دل بر جهاد و غزو نهاده که نمی‌توانند که جایی بتجارت شوند و طلب معاش کنند.

Иҳсбҳми алҷоҳли бФтҳи сини қроءаҳи шомӣу ъосм ва Ҳамзааст , боқии бкср син хонанд ,у касри сини некӯтар ки гуфт расӯласт слии аллоҳи алайҳу ?алау силам , мегуяд касе ки ҳол эшон надонад , ва эшонро нашносад , тавонгарон пндордшону бинёзон , аз онки иффат кор фармойанд , ва аз кас чизе нахоҳанд , қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ани аллоҳи иҳби ани ирӣ асар наамма алии абда ,у икраҳи албؤсу алтбоؤс ,у иҳби алҳлими алмтъФФи ман ибода ,у ибғзи алФоҳши албзии алсоли алмлҳФ . »

یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ بفتح سین قراءة شامی و عاصم و حمزه است، باقی بکسر سین خوانند، و کسر سین نیکوتر که گفت رسول است صلّی اللَّه علیه و آله و سلم، میگوید کسی که حال ایشان نداند، و ایشان را نشناسد، توانگران پنداردشان و بینیازان، از آنک عفت کار فرمایند، و از کس چیزی نخواهند، قال رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله و سلم «ان اللَّه یحب ان یری اثر نعمه علی عبده، و یکره البؤس و التباؤس، و یحب الحلیم المتعفف من عباده، و یبغض الفاحش البذیّ السّال الملحف.»

Ва рӯй анаи қол « ман астъФи аъФаҳи аллоҳ , ва ман астғнии ағноаҳи аллоҳ , ва ман сأлно лам над хари анҳу шиӣо наҷадда »

و روی انه قال «من استعفّ اعفه اللَّه، و من استغنی اغناه اللَّه، و من سألنا لم ندّ خر عنه شیئا نجده»

Ҳақиқати иффати боздоштан нафасаст аз фузули шаҳавот ,у иқтисод кардан бар он қадар ки шаръ дастурӣ дод дар қуръон ва дар хабар . Аммо дар қуръон : إни лаки أлои тҷўъи фӣҳоу лои търӣ ва дар хабари Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт « арбъи ман ҷоўзҳни ФФиаҳи алҳсоб : мо сади алҷўъу кафи алътшаҳ ва стар алъўраҳу акни албдн »

حقیقت عفت بازداشتن نفس است از فضول شهوات، و اقتصاد کردن بر آن قدر که شرع دستوری داد در قرآن و در خبر. اما در قرآن: إِنَّ لَکَ أَلَّا تَجُوعَ فِیها وَ لا تَعْری‌ و در خبر مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم گفت «اربع من جاوزهن ففیه الحساب: ما سد الجوع و کف العطشة و ستر العورة و اکن البدن»

Ҳар чаҳ зиёдати азин буд он на иффат бошад , ки он фузул шаҳват бошад , ҳалолҳо ҳисоб ва ҳаромҳо азоб . Ва рӯй анаи қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « лӣси лобни одами ҳақи Фимои сӯии ҳзаҳи алхсол : байти икнаҳ ,у сўби иўории уратау ҷрФи алхбзу алмоء »

هر چه زیادت ازین بود آن نه عفت باشد، که آن فضول شهوت باشد، حلالها حساب و حرامها عذاب. و روی انه قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلم «لیس لابن آدم حق فیما سوی هذه الخصال: بیت یکنّه، و ثوب یواری عورته و جرف الخبز و الماء»

Иқоли ҳаии қатъи алхбзи алёбси алзии лӣси ?балаину лои мо дувуми тарофаами бсимоҳм эй бтиби қлўбҳму башшошаи вҷўҳҳму астқомаҳи аҳўолҳму нури асрорҳму ҷавлони арўоҳҳми фии малакӯти рбҳм . Чун дрнгрӣ боишон эшонро бинӣу шиносии бони нишон ки бар эшонаст аз хуши дилӣу тозаи рӯеу қӯти аҳволу нури асрор , бо дарвешӣу гуруснагӣ дар сохта ,у дил бо рози ҳақи пардохта , ва бо халқ дар тавозуъу хушўъи биФзўдаҳ . Лои исӣлўни анноси إлҳоФо эй лои исأлўни анноси алҳоҳо ,у лои бғири алҳоҳ , лонаи таъолии всФҳми болтъФФу ҳўи тарки алсؤол , мегуяд эшон худ савол накунанд аз мардумон то дар он алҳоҳ бошад ё лҷоҷ , чунонк одати аҳл савол бошад . Бузургон дайн гуфтаанд ин ғоят шафқатаст бар мусулмонон , чунонк якеро диданди дарвешу гурусна ва ҳеҷ савол намекард , ӯро гуфтанд чаро савол накунӣ ?у турои дарин ҳоли савол мубоҳаст , гуфт мнънии ани злк

یقال هی قطع الخبز الیابس الذی لیس بلین و لا ما دوم تَعْرِفُهُمْ بِسِیماهُمْ ای بطیب قلوبهم و بشاشة وجوههم و استقامة احوالهم و نور اسرارهم و جولان ارواحهم فی ملکوت ربهم. چون درنگری بایشان ایشان را بینی و شناسی بآن نشان که بر ایشانست از خوش دلی و تازه رویی و قوت احوال و نور اسرار، با درویشی و گرسنگی در ساخته، و دل با راز حق پرداخته، و با خلق در تواضع و خشوع بیفزوده. لا یَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً ای لا یسألون الناس الحاحا، و لا بغیر الحاح، لانه تعالی وصفهم بالتعفّف و هو ترک السؤال، میگوید ایشان خود سؤال نکنند از مردمان تا در آن الحاح باشد یا لجاج، چنانک عادت اهل سؤال باشد. بزرگان دین گفته‌اند این غایت شفقت است بر مسلمانان، چنانک یکی را دیدند درویش و گرسنه و هیچ سؤال نمی‌کرد، او را گفتند چرا سؤال نکنی؟ و ترا درین حال سؤال مباح است، گفت منعنی عن ذلک‌

Ҳадиси расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « луи сидқи алсоӣли мо аФлҳи ман радаам »

حدیث رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلم «لو صدق السائل ما افلح من ردهم»

Фкрҳти ани ирднии мусаллами Флои иФлҳ .

فکرهت ان یردنی مسلم فلا یفلح.

Он гуҳ гуфт : ва мо тнФқўои ман хайри Фإни аллоҳ ба алӣам ҳар чаҳ босҳоб сафа диҳед ва бар эшон нафақа кунед , аллоҳ бон доност , медонад ва мебинад ва фардо бидон подош диҳад .

آن گه گفت: وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِیمٌ هر چه باصحاب صفه دهید و بر ایشان نفقه کنید، اللَّه بآن داناست، میداند و می‌بیند و فردا بدان پاداش دهد.

Абтдоءи ояту антҳоءи он ҳс мусулмононаст бар нафақа кардан бар асҳоби сафа ,у бмўосоаҳи эшон фармудану садақаҳо боишон додан . Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силамро гуфт : « лои аътикму адъи аҳли алсФаҳи ттўии бтўнҳми ман алҷўъ »

ابتداء آیت و انتهاء آن حثّ مسلمانان است بر نفقه کردن بر اصحاب صفه، و بمواساة ایشان فرمودن و صدقه‌ها بایشان دادن. مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم را گفت: «لا اعطیکم و ادع اهل الصفة تطوی بطونهم من الجوع»

Аллазӣнаи инФқўни أмўолҳми боллилу алнҳори сароу ълониаҳи ин оят дар шаъни алии бен абии толиб ъ омад : чаҳор дирам дошт ва дар ҳамаи хонадони ваии ҷуз он набӯд , ҳар чаҳор дирам бдрўишон дод , як дирам бшб дод , яке буруз , яке бунаон , яке ошкоро .

الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِیَةً این آیت در شأن علی بن ابی طالب ع آمد: چهار درم داشت و در همه خاندان وی جز آن نبود، هر چهار درم بدرویشان داد، یک درم بشب داد، یکی بروز، یکی بنهان، یکی آشکارا.

Раби Алъоламин ӯро бидон бстўд ва дар шаъни вай оят фиристод , ин он садақааст ки дар хабар меояд ки як дирам бешӣ дорад бар сад ҳазор дирами сабақи дарҳами моӣаҳи алиф дарҳам гуфтанд ё расӯли аллоҳи ин чигуна бошад ? гуфт раҷули ?лаи даррамони Фохзи аҷўдҳмоу тсдқ ба ,у раҷули ?лаи моли касӣри Фохрҷи ман арзҳо моӣаҳи алифи Фтсдқи баҳо »

رب العالمین او را بدان بستود و در شأن وی آیت فرستاد، این آن صدقه است که در خبر می‌آید که یک درم بیشی دارد بر صد هزار درم سبق درهم مائة الف درهم گفتند یا رسول اللَّه این چگونه باشد؟ گفت رجل له درهمان فاخذ اجودهما و تصدق به، و رجل له مال کثیر فاخرج من عرضها مائة الف فتصدق بها»

Ва гуфтаанд ки раби алъзаҳ чун мусулмононро тҳриз кард бар нафақаи асҳоби сафа , абди арраҳмони ъўФи мол бисёр боишон дод буруз , чунонк ҳар кас медид ,у алии бен абии толиб ъ як всқи хурмо ки шаст соъ бошад боишон баради бшб , ва ҳечкас он надид , раби Алъоламин дар шаъни эшон ҳар ду ин оят фиристод , ва гуфтаанд ки ин оят дар алаф додани сутури омада ки роҳи ғзо баста бошанд , то бидон ҷиҳод кунанд . Абӯи ҳрираҳ ҳар гуҳ ки бстўрӣ фарбеҳ бигузаштӣ ин ояти брхўондӣ . Ва Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфта

و گفته‌اند که رب العزة چون مسلمانان را تحریض کرد بر نفقه اصحاب صفه، عبد الرحمن عوف مال بسیار بایشان داد بروز، چنانک هر کس میدید، و علی بن ابی طالب ع یک وسق خرما که شصت صاع باشد بایشان برد بشب، و هیچکس آن ندید، رب العالمین در شأن ایشان هر دو این آیت فرستاد، و گفته‌اند که این آیت در علف دادن ستور آمده که راه غزا بسته باشند، تا بدان جهاد کنند. ابو هریره هر گه که بستوری فربه بگذشتی این آیت برخواندی. و مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم گفته‌

« алмнФқи фии сиблати аллоҳи алии фарса , албости кФиаҳи болсдқаҳ »

«المنفق فی سبیل اللَّه علی فرسه، الباسط کفیه بالصدقه»

Ва қол « ман артбти Фрсои фии сиблати аллоҳи ФонФқи алайҳи аҳтсобои кони шбъаҳу рияу змоؤаҳу бўлаҳу рўсаҳи фии мизонаи явми алқимаҳ . »

و قال «من ارتبط فرسا فی سبیل اللَّه فانفق علیه احتسابا کان شبعه و ریّه و ظماؤه و بوله و روثه فی میزانه یوم القیمة.»

Аллазӣнаи иأклўни алрбои алоиаҳ . . . эй иъомлўн ба алоклу ғайра . Эшон ки мъомлт мекунанд брбўо хӯрданроу бакори доштани зарро , фардо дар қиёмат ки аз гӯр бархезанд , ҳамчун он девона бархезанд ки дев занад вайро бадасту пои худ . Хабту тхбти дасту пой задан шутураст бар чизе , чунонк ояду онҷо ки расад , ҳамчунин касе ки башитоб равад , ё бахшам равад , гом май наад ва пой мезанад чунонк ояд ,у онҷо ки расад ҳам хабт гӯйанд . Ман алмси ӣнҷо девонагӣаст иқол « ба мис » эй ҷунун .

الَّذِینَ یَأْکُلُونَ الرِّبا الآیة... ای یعاملون به الاکل و غیره. ایشان که معاملت میکنند بربوا خوردن را و بکار داشتن زر را، فردا در قیامت که از گور برخیزند، همچون آن دیوانه برخیزند که دیو زند وی را بدست و پای خود. خبط و تخبّط دست و پای زدن شتر است بر چیزی، چنانک آید و آنجا که رسد، همچنین کسی که بشتاب رود، یا بخشم رود، گام می‌نهد و پای میزند چنانک آید، و آنجا که رسد هم خبط گویند. مِنَ الْمَسِّ اینجا دیوانگی است یقال «به مس» ای جنون.

Яъне ки рбўои хоронро фардо дар қиёмати ин нишон бошад ки чун девонагон оянд ва аз халқ пинҳон набошанд , ки бойени нишон ҳар каси бидонад ки эшон рбўо хорон буданд Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт шаби миъроҷи қавмиро дидам ки эшонро шикамҳои бузург буд ҳамчун хонҳо , ва дар роҳи оли фиръавни афтода , ҳар бомдоду шабонгоҳ ки оли фиръавнро ботши бурданд ба ин қавм бар мегузаштанд , мехостанд ки бархезанд , он шиками бузурги эшонро бо замин меафкананд то оли фиръавни эшонро дар зер пой мегирифтанду микўФтнд , гуфтам ё Ҷабраили ӣнон кианд ?

یعنی که ربوا خواران را فردا در قیامت این نشان باشد که چون دیوانگان آیند و از خلق پنهان نباشند، که باین نشان هر کس بداند که ایشان ربوا خواران بودند مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم گفت شب معراج قومی را دیدم که ایشان را شکمهای بزرگ بود همچون خانها، و در راه آل فرعون افتاده، هر بامداد و شبانگاه که آل فرعون را بآتش بردند به این قوم بر می‌گذشتند، میخواستند که برخیزند، آن شکم بزرگ ایشان را با زمین می‌افکنند تا آل فرعون ایشان را در زیر پای میگرفتند و میکوفتند، گفتم یا جبرئیل اینان که‌اند؟

Гуфт « ҳؤлоءи аклаҳи алрбўо »

گفت‌ «هؤلاء اکلة الربوا»

Ва рӯй анаи қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « алрбўои сбъўни бобо , аҳўнҳо ъанд аллоҳи ъзу ҷли колзии инкҳи ИМА »

و روی انه قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلم «الربوا سبعون بابا، اهونها عند اللَّه عز و جل کالّذی ینکح امه»

Ва ани ибни масъӯди рзи қол « лаъни расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами окли алрбўоу муваккилау шоҳидау котиба »

و عن ابن مسعود رض قال «لعن رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلم آکل الربوا و موکله و شاهده و کاتبه»

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ман акли алрбои муллои аллоҳи батна норо бақадр мо акл манеҳ ,у ан актсб манеҳ молои лами иқбл аллоҳ манеҳ шиӣо ,у лами изли фии лаънаи аллоҳу алмлоӣкаҳи мо доми ъндаҳи қӣрот » .

و قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلم «من اکل الرّبا ملا اللَّه بطنه نارا بقدر ما اکل منه، و ان اکتسب منه مالا لم یقبل اللَّه منه شیئا، و لم یزل فی لعنة اللَّه و الملائکة ما دام عنده قیراط».

Расӯли худои дарин хабар лаънат кард бар рбўои хорон аз баҳри онк ҳаром хӯрд , ва бар он кас ки рбўо дод , ва бар он кас ки набшату гувоҳ буд , аз баҳри он ки ба хӯрдани моли рбўо ҳама кӯшиданду якдигарро муовинат доданд . Ва раби Алъоламин дар муҳкам танзил мегуяд :у тъоўнўои алии албру алтқўӣу лои тъоўнўои алии алإсму алъдўон ва дар хабар меояд ки рбўои хоронро рӯзи қиёмат бар сӯрати хўгон ва сегон ронанд , ки дар боби рбўо ҳиялат карданд , ҳамчун қавми Довӯд ки дар гирифтани моҳӣ ҳиялат карданд то мустуҷиби масхи гаштанд . Ва ҳиялат дар рбўо онаст ки ибни аббоси бон ишорат кард , ва гуфта иأтии алии анноси замони истҳли фӣаи алрбўои болбиъу алхмри болнбизу алсҳти болҳдиаҳ » ҳикоят кунанд ки дар Исфаҳони мардӣ аз дунё берун мешуд ва ӯро моли фаровон буд ва фарзандон дошт , ва эшонро намегуфт ки моли куҷои ниҳода , ҷамоатӣ дар пеш ӯ рафтанд ва дархостанд то бигӯед ки моли куҷои ниҳода , ишорат кард ки фалони ҷойгаҳи чизеи ниҳода , бнгрстнд дар май чанд буд андак , бар гирифтанд ва гуфтанд чизе дигар бигӯӣ , гуфт эшонро он бас бошад ва ҳам дар он ҳол аз дунё берун шуд , ӯро дафн карданд ,у баъд аз дафни сиҳаҳ аз гӯр вай шуниданду хиштӣ фурӯ шуд , дар нгрстнд ӯро басӯрат хӯки диданд ва ду чашми ваии азрақ , фарзандонашро гуфтанд ки кору ҳарфати вай чаҳ буд ? гуфтанд « кони иأкли алрбўоу лои ирҳми аннос . »

رسول خدا درین خبر لعنت کرد بر ربوا خواران از بهر آنک حرام خورد، و بر آن کس که ربوا داد، و بر آن کس که نبشت و گواه بود، از بهر آن که به خوردن مال ربوا همه کوشیدند و یکدیگر را معاونت دادند. و رب العالمین در محکم تنزیل میگوید: وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی‌ وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ و در خبر می‌آید که ربوا خواران را روز قیامت بر صورت خوگان و سگان رانند، که در باب ربوا حیلت کردند، همچون قوم داود که در گرفتن ماهی حیلت کردند تا مستوجب مسخ گشتند. و حیلت در ربوا آنست که ابن عباس بآن اشارت کرد، و گفته یأتی علی الناس زمان یستحل فیه الربوا بالبیع و الخمر بالنبیذ و السحت بالهدیة» حکایت کنند که در اصفهان مردی از دنیا بیرون می‌شد و او را مال فراوان بود و فرزندان داشت، و ایشان را نمی‌گفت که مال کجا نهاده، جماعتی در پیش او رفتند و درخواستند تا بگوید که مال کجا نهاده، اشارت کرد که فلان جایگه چیزی نهاده، بنگرستند در می‌چند بود اندک، بر گرفتند و گفتند چیزی دیگر بگوی، گفت ایشان را آن بس باشد و هم در آن حال از دنیا بیرون شد، او را دفن کردند، و بعد از دفن صیحه از گور وی شنیدند و خشتی فرو شد، در نگرستند او را بصورت خوک دیدند و دو چشم وی ازرق، فرزندانش را گفتند که کار و حرفت وی چه بود؟ گفتند «کان یأکل الربوا و لا یرحم الناس.»

Вҳб мнбаҳ гуфт дар рӯзгор банӣ Исроили чаҳор гуруҳи мардуми андари як шаб аз миёни халқи бархестанду нопадиди гаштанд , чунонк ному нишони эшон низ кас нишнид : кёлону муҳтакирону сирФёну рбўои хорон . Абди арраҳмон алтоӣб гуфт мардӣ буд аз бузургони салаф ки расӯли худоро слии аллоҳи алайҳу ?алау силам дар хоб бисёр дидӣ , ва ҳар бори бшкри он бо даравишон мўосоаҳ кардӣ вақте ббозор Бағдод мегузашт дарме чанд дошт , бони чизеи хариди даравишонро , ва он дирами бсрФ ббқол дод , баъд аз он рӯзгорӣ бигузашт ки расӯлро бихоб надид . Пас баъд аз муддатӣ дароз дид ва гуфт ё расӯли аллоҳ , толи аҳдии брؤитки фии алмном , дайр бар омад то туро дар хоб надидам , расӯл гуфт надонистӣ ки чун даравишонро чизеи харӣу дирами бсрФи диҳӣ маро набинӣ ?

وهب منبه گفت در روزگار بنی اسرائیل چهار گروه مردم اندر یک شب از میان خلق برخاستند و ناپدید گشتند، چنانک نام و نشان ایشان نیز کس نشنید: کیّالان و محتکران و صیرفیان و ربوا خواران. عبد الرحمن التائب گفت مردی بود از بزرگان سلف که رسول خدا را صلّی اللَّه علیه و آله و سلم در خواب بسیار دیدی، و هر بار بشکر آن با درویشان مواساة کردی وقتی ببازار بغداد میگذشت درمی چند داشت، بآن چیزی خرید درویشان را، و آن درم بصرف ببقال داد، بعد از آن روزگاری بگذشت که رسول را بخواب ندید. پس بعد از مدتی دراز دید و گفت یا رسول اللَّه، طال عهدی برؤیتک فی المنام، دیر بر آمد تا ترا در خواب ندیدم، رسول گفت ندانستی که چون درویشان را چیزی خری و درم بصرف دهی مرا نبینی؟

Қавла : итхбтаҳи алшитони ман алмс далеласт ки девро андари одамӣ таъсираст , хилофи мӯътазила ки гуфта анд нест , ва дар қуръон аз ин длоӣл фаровон омад , ҳикоят мекунад аллоҳи ҷли ҷалола аз Айюби пайғомбар ки гуфт мусинии алшитони бнсбу азоб ва аз Мӯсо кулем ки гуфт « ҳозои ман амали алшитон . »у раби алъзаҳи эшонро дар ончӣ гуфтаанд дурӯғ зан накард ,у қоли мхброи ман алшитон :у лأзлнҳму лأмнинҳму қоли إни алшитони лаками адуи ин далелҳо равшанаст ки девро дар одамӣ таъсираст , ва он таъсир аз ду ваҷҳаст : яке васваса , яъне ки дар дили одамӣ таъсираст то одамии онро пеш гираду биҷои орад ,у ҳўи алмшори илайҳи бқўлаҳи ман шари алўсўоси алхнос . Ваҷҳ дигар онаст ки девро дар тани одамӣ мадхаласт , чунонк гуфт итхбтаҳи алшитони ман алмсу Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт : « ани алшитони иҷрии ман ибни одами муҷрии дама »

قوله: یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطانُ مِنَ الْمَسِّ دلیل است که دیو را اندر آدمی تأثیر است، خلاف معتزله که گفته‌اند نیست، و در قرآن از این دلائل فراوان آمد، حکایت میکند اللَّه جل جلاله از ایوب پیغامبر که گفت مَسَّنِیَ الشَّیْطانُ بِنُصْبٍ وَ عَذابٍ و از موسی کلیم که گفت «هذا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ.» و رب العزة ایشان را در آنچه گفته‌اند دروغ زن نکرد، و قال مخبرا من الشیطان: وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ و قال إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُمْ عَدُوٌّ این دلیلها روشن است که دیو را در آدمی تأثیر است، و آن تأثیر از دو وجه است: یکی وسوسه، یعنی که در دل آدمی تأثیر است تا آدمی آن را پیش گیرد و بجای آرد، و هو المشار الیه بقوله مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ. وجه دیگر آنست که دیو را در تن آدمی مدخل است، چنانک گفت یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطانُ مِنَ الْمَسِّ و مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم گفت: «ان الشیطان یجری من ابن آدم مجری دمه»

Ва ин таъсири шайтон на бо ҳамаи кас буд ва на дар ҳамаи ҳол , набинӣ ки расӯли худои слии аллоҳи алайҳу ?алау силами холиди валидро бФрстод то дарахти ъзӣ ки маъбуди баъзе куффор буд нест кунад ва ҳар кас ки қасд ъзӣ кардӣ шайтон дар роҳ вай омадӣ ва ӯро бтрсонидӣ то баргаштӣ , холид бирафт ва онро нест кард ,у шайтонро бар ваии ҳеҷ даст набӯд , пас маълуми гашт ки шайтонро даст бар қавмӣ бошад ки заъифи дилу заъиф имон бошанд ,у лиҳозои қоли таъолии إни ибодии лӣси лаки алайҳими султон .

و این تأثیر شیطان نه با همه کس بود و نه در همه حال، نبینی که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلم خالد ولید را بفرستاد تا درخت عزی که معبود بعضی کفار بود نیست کند و هر کس که قصد عزی کردی شیطان در راه وی آمدی و او را بترسانیدی تا برگشتی، خالد برفت و آن را نیست کرد، و شیطان را بر وی هیچ دست نبود، پس معلوم گشت که شیطان را دست بر قومی باشد که ضعیف دل و ضعیف ایمان باشند، و لهذا قال تعالی إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ.

Злки бأнҳми қолўои إнмои албиъ мисли алрбои ин чунон буд ки мушрикон мъомлт мекарданду буқати ҳулӯл дайн ғурем бар моли биФзўдӣ , то соҳиби ҳақ бар аҷали биафзояд , чун эшонро гуфтанд ин рбўоасту рбўо ҳаромаст , ҷавоб доданд ки чун дар аввали байъи талаб рбҳ равост дар охир ки вақт ҳулӯл бошад ҳам равост . Инаст ки раб Алъоламин гуфт злки бأнҳми қолўои إнмои албиъ мисли алрбо . Мегуяд он уқубат ва он азоби эшон бонст ки гуфтанд , яъне чунон донистанд ва шимурданд , ки байъ ҳамчун рбўосту рбўо ҳамчун байъ , ва чун ҳам нест , ки аллоҳи таъолии байъ ҳалол карду рбўои ҳаром , Фзлки қавлау أҳли аллоҳи албиъу ҳарами алрбо .

ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَیْعُ مِثْلُ الرِّبا این چنان بود که مشرکان معاملت میکردند و بوقت حلول دین غریم بر مال بیفزودی، تا صاحب حق بر اجل بیفزاید، چون ایشان را گفتند این ربوا است و ربوا حرام است، جواب دادند که چون در اول بیع طلب ربح رواست در آخر که وقت حلول باشد هم رواست. اینست که رب العالمین گفت ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَیْعُ مِثْلُ الرِّبا. میگوید آن عقوبت و آن عذاب ایشان بآنست که گفتند، یعنی چنان دانستند و شمردند، که بیع همچون ربواست و ربوا همچون بیع، و چون هم نیست، که اللَّه تعالی بیع حلال کرد و ربوا حرام، فذلک قوله وَ أَحَلَّ اللَّهُ الْبَیْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبا.

Фасли фии албиъ

فصل فی البیع‌

Ҳар мусулмонӣ ки харид ва фурухт кунад , бар вай воҷибасту фариза ки илми байъи биомузад , бҳкми он хабар ки Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт « талаби алълми фаризаи алии кули мусаллам »

هر مسلمانی که خرید و فروخت کند، بر وی واجب است و فریضه که علم بیع بیاموزد، بحکم آن خبر که مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم گفت «طلب العلم فریضة علی کلّ مسلم»

Ва умр дар бозор шудӣу мардумро дарраи миздӣ , гуфтӣ ҳечкас мабод дарин бозор ки мъомлт кунад пеш аз онки илми байъи биомузад , ки агар нёмўзд дар рбўо уфтад . Ва дарин боби ончӣ муҳимасту лои бад бояд ки бидонад ки бо панҷ кас мъомлт набояд кард : бо кӯдак ва бо девона ва бо нобӣно ва бо банда ва бо ҳароми хор .

و عمر در بازار شدی و مردم را دره میزدی، گفتی هیچکس مباد درین بازار که معاملت کند پیش از آنک علم بیع بیاموزد، که اگر نیاموزد در ربوا افتد. و درین باب آنچه مهم است و لا بد باید که بداند که با پنج کس معاملت نباید کرد: با کودک و با دیوانه و با نابینا و با بنده و با حرام خوار.

Аммо кӯдаки ноболиғи байъи ваии ботил буд агар чаҳ бадастӯрӣ вале бошад . Ва байъи девона ҳамчунин , ҳар ки азишон чизе фаро сетанд дар змон вай бошад агар талаф ояд , ва ҳар чаҳ боишон диҳад ва ҳалок шавад бар эшон товон набӯд , ки ваии худ зойеъ кард ки боишон дод . Аммо бандаи харид ва фурухт вай бе дастурии Сайиди ботил буд , ва чун дастурӣ наёфта бошад ҳар ки чизе аз вай фаросатанд дар змони вай буд , ва агар буи диҳад товони натавонади хост , то он гуҳ ки аз бандагӣ озод шавад . Аммо нобӣнои мъомлт бо ваии бзоҳри мазҳаб ботил бошад магари вакилии бино фаро кунад ва ончӣ фаросатанд дар змон вай шавад ки вай мукаллафасту озод . Аммо ҳароми хорон чун таркону золимону дуздону касоне ки рбўо диҳанд ва ришват ситонанд , ҳар чанд ки мъомлт бо эшон раво нест , аммо бзоҳри шаръ дуруст бошад , пас агар донад бҳқиқт ки ончии миФрўшди малик вай нест байъи ботил буд , ва агар дар шак буд байъ дурустаст , аммо аз шабаҳат холӣ набӯд .

اما کودک نابالغ بیع وی باطل بود اگر چه بدستوری ولیّ باشد. و بیع دیوانه همچنین، هر که ازیشان چیزی فرا ستاند در ضمان وی باشد اگر تلف آید، و هر چه بایشان دهد و هلاک شود بر ایشان تاوان نبود، که وی خود ضایع کرد که بایشان داد. اما بنده خرید و فروخت وی بی دستوری سید باطل بود، و چون دستوری نیافته باشد هر که چیزی از وی فراستاند در ضمان وی بود، و اگر بوی دهد تاوان نتواند خواست، تا آن گه که از بندگی آزاد شود. اما نابینا معاملت با وی بظاهر مذهب باطل باشد مگر وکیلی بینا فرا کند و آنچه فراستاند در ضمان وی شود که وی مکلف است و آزاد. اما حرام خواران چون ترکان و ظالمان و دزدان و کسانی که ربوا دهند و رشوت ستانند، هر چند که معاملت با ایشان روا نیست، اما بظاهر شرع درست باشد، پس اگر داند بحقیقت که آنچه میفروشد ملک وی نیست بیع باطل بود، و اگر در شک بود بیع درست است، اما از شبهت خالی نبود.

Ва дар хабараст ки ҳалол равшанасту ҳароми равшану миёни он ҳар ду шбҳтҳост ки бар мардум мушкил шаваду пӯшида , ҳар ки гирд он гардад бим он бошад ки дар ҳаром уфтад . Ва дар хабараст ки ҳар ки чиҳил рӯзи чизе бшбҳт хӯрд дили вай торик шавад ва зангор гирад .

و در خبر است که حلال روشن است و حرام روشن و میان آن هر دو شبهتهاست که بر مردم مشکل شود و پوشیده، هر که گرد آن گردد بیم آن باشد که در حرام افتد. و در خبر است که هر که چهل روز چیزی بشبهت خورد دل وی تاریک شود و زنگار گیرد.

Ва дар ақди байъи панҷ шарт нигоҳ дорад : яке онки мбиъи пок буд , байъи сагу хӯку саргину устихони пелу хамру гӯшти мурдору равғани мурдори ботил буд , ки ин ҳама наҷисаст , аммо равғани пок ки наҷосат дар он уфтад байъи он ҳаром набошад ,у ҷома ки бнҷост палид шавад ҳамчунин . Нофаи машку тухми карами қзи харид ва фурухт ин ҳар ду равост , ки дуруст онаст ки ин ҳар ду покаст . Шарт дигар онаст ки дар мбиъ манфиатӣ бошад ки он мақсӯд буд , байъи мору каждуму мӯшу ҳашароти замин ботиласт , ки дар он ҳеҷ манфиат нест ки мақсӯд буд , аммо байъи гурбау занбӯри ангабину юзу шер ва ҳар чаҳ дар вай ё дар пӯсти ваии манфиатӣ буд равост , ҳамчунин байъи тоўс ва мурғҳои некӯ ки дар дидори эшон манфиат буд равост , аммо байъи барбату чангу рубоб ва монанди он ботиласт ки манфиати он ҳаромаст . Ҳамчунин сӯратҳо ки аз гул карда бошанд то кӯдакон бидон бозӣ кунанд , ҳар чаҳ сӯрат ҷонварон дорад байъи он ботиласту баҳоии он ҳаром ва шикастан он воҷиб , ва ҳар чаҳ сӯрати дарахт ва набот дорад равост ,у тибқу ҷома ки бар он сӯратҳо бошад харид ва фурухт он дуруст буд , ва аз он ҷомаи фаршу болишт кардан равосту пӯшидани он ҳаром . Шарт сеюм онаст ки мбиъи молу малики фурӯшанда буд ҳар он кас ки мол дайгарӣ бифурӯшад он байъ ботиласт ало агар бўлоит бифурӯшад ё ба ваколат , ва агар пас аз он дастурӣ диҳад байъ дуруст нашавад ки дастурии пеш аз байъ бояд . Шарти чаҳоруми онки фурӯшандаи қодир буд бар таслими мбиъ , байъи бандаи гурехтау моҳӣ дар обу мурғ дар ҳавоу ваҳш дар саҳроу бача дар шикам ботиласт ки фурӯшанда дар ҳол бар таслими он қодир нест , ҳамчунин байъи марҳӯн бе дастурии мртҳну байъи мстўлдаҳ ки модар фарзандаст ботил буд ки таслим вай равонӣаст ,у байъи канизак ки фарзанд хирад дорад модар бефарзанд ё фарзанд бемодар дуруст набӯд , ки ҷудоӣ афкандани миёни эшон ҳаром аст

و در عقد بیع پنج شرط نگاه دارد: یکی آنک مبیع پاک بود، بیع سگ و خوک و سرگین و استخوان پیل و خمر و گوشت مردار و روغن مردار باطل بود، که این همه نجس است، اما روغن پاک که نجاست در آن افتد بیع آن حرام نباشد، و جامه که بنجاست پلید شود همچنین. نافه مشک و تخم کرم قز خرید و فروخت این هر دو رواست، که درست آنست که این هر دو پاک است. شرط دیگر آنست که در مبیع منفعتی باشد که آن مقصود بود، بیع مار و کژدم و موش و حشرات زمین باطل است، که در آن هیچ منفعت نیست که مقصود بود، اما بیع گربه و زنبور انگبین و یوز و شیر و هر چه در وی یا در پوست وی منفعتی بود رواست، همچنین بیع طاوس و مرغهای نیکو که در دیدار ایشان منفعت بود رواست، اما بیع بربط و چنگ و رباب و مانند آن باطل است که منفعت آن حرام است. همچنین صورتها که از گل کرده باشند تا کودکان بدان بازی کنند، هر چه صورت جانوران دارد بیع آن باطل است و بهای آن حرام و شکستن آن واجب، و هر چه صورت درخت و نبات دارد رواست، و طبق و جامه که بر آن صورتها باشد خرید و فروخت آن درست بود، و از آن جامه فرش و بالشت کردن رواست و پوشیدن آن حرام. شرط سوم آنست که مبیع مال و ملک فروشنده بود هر آن کس که مال دیگری بفروشد آن بیع باطل است الا اگر بولایت بفروشد یا به وکالت، و اگر پس از آن دستوری دهد بیع درست نشود که دستوری پیش از بیع باید. شرط چهارم آنک فروشنده قادر بود بر تسلیم مبیع، بیع بنده گریخته و ماهی در آب و مرغ در هوا و وحش در صحرا و بچه در شکم باطل است که فروشنده در حال بر تسلیم آن قادر نیست، همچنین بیع مرهون بی دستوری مرتهن و بیع مستولده که مادر فرزند است باطل بود که تسلیم وی روانیست، و بیع کنیزک که فرزند خرد دارد مادر بی فرزند یا فرزند بی مادر درست نبود، که جدایی افکندن میان ایشان حرام است‌

Лқўл алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам : « ман фарқи байни волида ва валадҳо фарқи аллоҳи байнау байни аҳбоӣаҳи явми алқимаҳ »

لقول النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم: «من فرق بین والدة و ولدها فرق اللَّه بینه و بین احبائه یوم القیمة»

Шарт панҷум онаст ки миқдори мбиъу айни ону ҷойгоҳи он маълум бошад , агар сароеи хирад ва як хона аз он сарой на бинад ё пеш аз он надида бошад , байъи ботил буд , ва агар канизакии хирад бояд ки мӯии сару дасту пойу ончии одат нхосаст ки арз кунад бинад , агар баъзе на бинад байъи ботил буд ,у байъи Фқоъи ботил буд ки пӯшидаасту надида , локин хӯрдан он бадастӯрӣ мубоҳ шавад . Ва дар ақди байъ аз лафз чора нест , боиъ гуяд ин бтў фурухтам . Ва муштарӣ гуяд харидам , ё гуяд ин бтў додам , вай гуяд астдм ё пазируфтам .

شرط پنجم آنست که مقدار مبیع و عین آن و جایگاه آن معلوم باشد، اگر سرایی خرد و یک خانه از آن سرای نه بیند یا پیش از آن ندیده باشد، بیع باطل بود، و اگر کنیزکی خرد باید که موی سر و دست و پای و آنچه عادت نخاس است که عرض کند بیند، اگر بعضی نه بیند بیع باطل بود، و بیع فقاع باطل بود که پوشیده است و ندیده، لکن خوردن آن بدستوری مباح شود. و در عقد بیع از لفظ چاره نیست، بایع گوید این بتو فروختم. و مشتری گوید خریدم، یا گوید این بتو دادم، وی گوید استدم یا پذیرفتم.

ё лафзӣ ки маънии байъ аз он мафҳум шавад агар чаҳ сариҳ набӯд . Ва агар миёни харидору Фрўхтгори ҷуз мъототӣ наравад , додану астдну лафзи эҷобу қабули нгўинд раво нест ,у малики муштарии нмишўд . Аммо ҷамоатӣ аз асҳоби шофиӣ дар муҳақарот чун нону гӯшту ҳавоиҷи баққоли бмъотоаҳ фатво додаанд ва ин баъӣд нест се сабабро : яке онки ҳоҷати бад-ӣни ом шудааст . Дигари онк гумон чунонаст ки дар рӯзгори саҳобаи рзи ҳамин одат бӯдааст ки агар таклифи байъи муътод будӣ кор баришон дшхўор будӣ , ва нақл кардандӣу пӯшидаи нмондӣ . Сабаби сеюм онк маҳол нест феъли биҷои қавл ниҳодан чун одат гардад чунонк якдигарро туҳафҳо диҳанд ва ҳудоҳо диҳанду таклифи эҷобу қабул на , чун маҳол нест ҳусӯли малики бмҷрди феълу ҳукми одат бе лафзи эҷобу қабули онҷо ки иваз нест , пас онҷо ки ивазаст ҳам маҳол нест ва раво бошад , локин дар ҳадя фарқ нест миёни андак ва бисёр , ва дар байъи ин фарқ ҳаст аз баҳри онки баннои ин кор бар одату урфат салафаст ва эшон чунин кардаанд .

یا لفظی که معنی بیع از آن مفهوم شود اگر چه صریح نبود. و اگر میان خریدار و فروختگار جز معاطاتی نرود، دادن و استدن و لفظ ایجاب و قبول نگویند روا نیست، و ملک مشتری نمیشود. اما جماعتی از اصحاب شافعی در محقرات چون نان و گوشت و حوائج بقال بمعاطاة فتوی داده‌اند و این بعید نیست سه سبب را: یکی آنک حاجت بدین عام شده است. دیگر آنک گمان چنانست که در روزگار صحابه رض همین عادت بوده است که اگر تکلیف بیع معتاد بودی کار بریشان دشخوار بودی، و نقل کردندی و پوشیده نماندی. سبب سوم آنک محال نیست فعل بجای قول نهادن چون عادت گردد چنانک یکدیگر را تحفها دهند و هدیها دهند و تکلیف ایجاب و قبول نه، چون محال نیست حصول ملک بمجرد فعل و حکم عادت بی لفظ ایجاب و قبول آنجا که عوض نیست، پس آنجا که عوض است هم محال نیست و روا باشد، لکن در هدیه فرق نیست میان اندک و بسیار، و در بیع این فرق هست از بهر آنک بنای این کار بر عادت و عرفت سلف است و ایشان چنین کرده‌اند.

Сами қоли таъолии Фмни ҷоءаҳи мавъизаи ман рабаи ин мавъиза наҳй ва таҳримаст , яъне бози доштан аз рбўоу ҳаром кардан он , мегуяд ҳар кро боз доранд аз рбўои Фонтҳӣ ва аз он бози истад ва наҳй ҳақ бар кор гирад фалаи мо салаф эй мо мзии мғФўри ?ла , ончии гузашт аз рбўо додан ва хӯрдани омрзиднд ва аз вай дар гузоштанду أмраҳи إлии аллоҳ эйу аҷраи алии аллоҳ ,у музди вай бар худост , бойени фармонбардорӣ ки кард ва наҳй ки бар кор гирифт .

ثم قال تعالی فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ این موعظه نهی و تحریم است، یعنی باز داشتن از ربوا و حرام کردن آن، میگوید هر کرا باز دارند از ربوا فَانْتَهی‌ و از آن باز ایستد و نهی حق بر کار گیرد فَلَهُ ما سَلَفَ ای ما مضی مغفور له، آنچه گذشت از ربوا دادن و خوردن آمرزیدند و از وی در گذاشتند وَ أَمْرُهُ إِلَی اللَّهِ ای و اجره علی اللَّه، و مزد وی بر خداست، باین فرمانبرداری که کرد و نهی که بر کار گرفت.

Маънии дигару أмраҳи إлии аллоҳи кори вай бо худост , агар хоҳад дар мстқбл нигаҳ дорад исмати худ бар банда ва дар рбўои ниФкнд , ва агар хоҳад бар ваии хизлони орад ва дар рбўои афканд , ва ман од ва ҳар ки бостҳлоли рбўо боз гардад , ва пас аз онки аллоҳи таъолӣ ҳаром кард ва аз он боз зад рбўо диҳад ва сетанд ва хӯрд . Фأўлӣки أсҳоби алнори ҳам фӣҳо холдўни эшон дўзхённд , ҷовидон дар он бимонанд .

معنی دیگر وَ أَمْرُهُ إِلَی اللَّهِ کار وی با خداست، اگر خواهد در مستقبل نگه دارد عصمت خود بر بنده و در ربوا نیفکند، و اگر خواهد بر وی خذلان آرد و در ربوا افکند، وَ مَنْ عادَ و هر که باستحلال ربوا باز گردد، و پس از آنک اللَّه تعالی حرام کرد و از آن باز زد ربوا دهد و ستاند و خورد. فَأُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ ایشان دوزخیانند، جاویدان در آن بمانند.

Имҳқи аллоҳи алрбоу ирбии алсдқоти моли рбўо агар чаҳ фаровон буд , оқибати он нуқсону хусрон буд , чунонк дар хабараст « ани алрбўоу ани ксри ?фони оқибатаи илои қул »

یَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَ یُرْبِی الصَّدَقاتِ مال ربوا اگر چه فراوان بود، عاقبت آن نقصان و خسران بود، چنانک در خبر است‌ «ان الربوا و ان کثر فان عاقبته الی قل»

Ибн аббос гуфт маънӣ имҳқ онаст ки агар бсдқаҳ диҳанд , ё дар роҳи ғзоаҳ .

ابن عباس گفت معنی یمحق آنست که اگر بصدقه دهند، یا در راه غزاة.

Ва ҳаҷ харҷ кунанд , ё бмслҳтӣ аз масолеҳи мусулмонон сарф кунанд ҳеҷ пазируфта намӯду хайру баракат аз айн он баравад , ва рӯй дар костан наад , то ҳеҷ бинмоанд . Ва ирбии алсдқоту моли ҳалол ки бсдқаҳ диҳанд , агар чаҳ андак буд оқибати он афзӯнӣу зёдтӣ буд , то як луқма чанд кӯҳ аҳад шавад . Ва қоли яҳёи бен маози мо аърФи ҳубаи тзни ҷиболи алднёи алои алҳбаҳи ман алсдқаҳ ва гуфтаанд имҳқи аллоҳи алрбо эй имҳқи аллоҳи алмоли болрбўо ,у ирбии алсдқот маънӣ ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт ва мо отитми ман рибои лирбўои фии أмўоли анноси Фло ирбўо ъанд аллоҳ , ва мо отитми ман зкоаҳи тридўни ваҷҳи аллоҳи Фأўлӣки ҳам алмзъФўни ин имҳқ ки ӣнҷо гуфт « Флои ирбўо »аст ки онҷо гуфт ,у ирбии алсдқот ки ӣнҷо гуфт Фأўлӣки ҳам алмзъФўнаст ки онҷо гуфт .

و حج خرج کنند، یا بمصلحتی از مصالح مسلمانان صرف کنند هیچ پذیرفته نمود و خیر و برکت از عین آن برود، و روی در کاستن نهد، تا هیچ بنماند. وَ یُرْبِی الصَّدَقاتِ و مال حلال که بصدقه دهند، اگر چه اندک بود عاقبت آن افزونی و زیادتی بود، تا یک لقمه چند کوه احد شود. و قال یحیی بن معاذ ما اعرف حبة تزن جبال الدنیا الّا الحبة من الصدقة و گفته‌اند یَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا ای یمحق اللَّه المال بالربوا، وَ یُرْبِی الصَّدَقاتِ معنی همانست که جای دیگر گفت وَ ما آتَیْتُمْ مِنْ رِباً لِیَرْبُوَا فِی أَمْوالِ النَّاسِ فَلا یَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ، وَ ما آتَیْتُمْ مِنْ زَکاةٍ تُرِیدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ این یمحق که اینجا گفت «فَلا یَرْبُوا» است که آنجا گفت، و یربی الصدقات که اینجا گفت فَأُولئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ است که آنجا گفت.

Ва аллоҳи лои иҳби кули куффори бтҳрими алрбўо . Мстҳли ?ла , أсим эй фоҷири бأклаҳ .

وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ کُلَّ کَفَّارٍ بتحریم الربوا. مستحل له، أَثِیمٍ ای فاجر بأکله.

إни аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти ҳақиқати имон дар луғати араб тасдиқаст ,у маънии тасдиқи устувор гирифтанаст ва барост доштан , ва он устувор гирифтан ҳашт чизаст : бҳкми он хабари дуруст ки умр ривоят кард , қоли ҷоءи раҷули илои расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами Фқол ё расӯли аллоҳи аднўи мнк ? қол « нъм » Фҷоء ҳатто вазъи ядаи алии ркбтаҳ , Фқоли мо алоямон ? қоли ани тؤмни биллоҳу алиўми алохру алмлоӣкаҳу алкитоб ва алнабӣину алҷнаҳу алнору албъси баъди аламуту алқдри каллаи қоли азои феълати злки Фқди омнт ? қоли нъми қоли сидқат .

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ حقیقت ایمان در لغت عرب تصدیق است، و معنی تصدیق استوار گرفتن است و براست داشتن، و آن استوار گرفتن هشت چیز است: بحکم آن خبر درست که عمر روایت کرد، قال جاء رجل الی رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلم فقال یا رسول اللَّه ادنو منک؟ قال «نعم» فجاء حتی وضع یده علی رکبته، فقال ما الایمان؟ قال ان تؤمن باللَّه و الیوم الآخر و الملائکة و الکتاب و النبیین و الجنة و النار و البعث بعد الموت و القدر کله قال اذا فعلت ذلک فقد آمنت؟ قال نعم قال صدقت.

Аввали устувор гирифтан худосту эътиқоди доштан ки ягона ва яктосту маъбуди бсзост , бешарик ва анбозаст , беназир ва бе ниёзаст , мавҷӯди бзот , мавсуфи бсФот , зот ӯ самадӣ ,у сифот ӯ сармадӣ . Ду дигари устувор гирифтани расӯлони вай , пешравони халқу гмоштгони ҳақ , ва барост доштани эшон бпиғом ки овараданду рисолат ки гузорданаду шариъат ки ниҳоданд . Сдигри устувор гирифтан ва барост доштани китоби худоӣ ки сухан вайаст ,у илми вай то офарӣда , фурӯи фиристода аз наздики худ дар замини бҳқиқти мавҷӯд , шуниданӣу хонданӣу нбштнӣу дӣданӣ . Ва эътиқод кардан ки бандаро баҳақ всилтасту мумкин маърифатасту манбаи баракоту доӣраҳи наҷот , мӯниси гӯру шафиъи рӯзи ҳашару нашр , ва на худ қуръони калом ҳақасту бас , ки тӯрӣау Инҷилу збўру суҳуфи иброҳӣму ғайри он ҳамаи калом ҳақаст , таъзими он фариза ,у ҳурмати доштани он воҷиб . Чаҳоруми устувор гирифтани Фриштгону эътиқоди доштан ки эшон бандагон ҳақанду сафирони даргоҳи иззати брсўлони вай ,у гмоштгон бар осмону замину ибоду билоди вай , ҳар касе азишон бар корӣ дошта ва бар мақомии бдоштаҳ , ва мо мнои алои ?лаи мақоми маълум . Панҷуми устувор гирифтани рӯзи растохез , рӯзи подошу ҷазо , рӯзи фазлу қазо , явми тблии алсроӣру зуҳрати алзмоӣру кашфати алостору хшъти алأбсору скнти алосўоти Флои тсмъи алои ҳамсо . Шашуми имон овардан ба баъс ва нашӯру боз ангехтани мурдагону савол кардан азишон ва дар мақомоти қиёмати эшонро бдоштну кори миёни эшон бргзордн ва ҳар касро ончӣ сазост додан . Ҳафтуми эътиқоди доштану устувор гирифтани биҳишту дӯзах ки ҳар ду офарӣдаанд бандагонро , биҳишти ҷои нози дӯстону дӯзахи ҷои уқубати бегонагон , аҳли саодатро бинавозад бФзли худ ва эшонро ббҳшти расонад ,у аҳли шақоватро баранд бъдли худ ва эшонро бдўзх фиристад , Фриқи фии алҷнаҳу Фриқи фии алсъир . Ҳаштум барост доштани қадар ,у имон овардан ки хайру шару нафъу зарару куфру имони тавфиқу хизлони тоъату маъсияти вифоқу нифоқи маҳбӯбу макрӯҳи ҳама аз худост , бхўосту тақдиру офариниш ӯ ,у хайри бородту машйату қазоу қадару фармону ризоу муҳаббат ӯ ,у шари бородту машйату қазоу қадар ӯ . Ва ҳар чаҳ аллоҳ карду хост , ббндгон , аз вай ситам нест ва дар он бо ваии касро сухан нест , лои исӣли ъмои иФъл , Фллаҳи алҳҷаҳи алболғаҳ , ҳар чаҳ кунад вайро ҳуҷҷат тамомаст ки офаридагораст аз нест ҳасткунандау падеди оварандау подшоҳ бар банда .

اول استوار گرفتن خداست و اعتقاد داشتن که یگانه و یکتاست و معبود بسزاست، بی شریک و انباز است، بی نظیر و بی نیازست، موجود بذات، موصوف بصفات، ذات او صمدی، و صفات او سرمدی. دو دیگر استوار گرفتن رسولان وی، پیشروان خلق و گماشتگان حق، و براست داشتن ایشان بپیغام که آوردند و رسالت که گزاردند و شریعت که نهادند. سدیگر استوار گرفتن و براست داشتن کتاب خدای که سخن وی است، و علم وی تا آفریده، فرو فرستاده از نزدیک خود در زمین بحقیقت موجود، شنیدنی و خواندنی و نبشتنی و دیدنی. و اعتقاد کردن که بنده را بحق وسیلت است و ممکن معرفت است و منبع برکات و دائره نجات، مونس گور و شفیع روز حشر و نشر، و نه خود قرآن کلام حق است و بس، که توریة و انجیل و زبور و صحف ابراهیم و غیر آن همه کلام حق است، تعظیم آن فریضه، و حرمت داشتن آن واجب. چهارم استوار گرفتن فریشتگان و اعتقاد داشتن که ایشان بندگان حق‌اند و سفیران درگاه عزت برسولان وی، و گماشتگان بر آسمان و زمین و عباد و بلاد وی، هر کسی ازیشان بر کاری داشته و بر مقامی بداشته، و ما منّا الّا له مقام معلوم. پنجم استوار گرفتن روز رستاخیز، روز پاداش و جزا، روز فضل و قضا، یوم تبلی السرائر و ظهرت الضمائر و کشفت الاستار و خشعت الأبصار و سکنت الاصوات فلا تسمع الّا همسا. ششم ایمان آوردن به بعث و نشور و باز انگیختن مردگان و سؤال کردن ازیشان و در مقامات قیامت ایشان را بداشتن و کار میان ایشان برگزاردن و هر کس را آنچه سزاست دادن. هفتم اعتقاد داشتن و استوار گرفتن بهشت و دوزخ که هر دو آفریده‌اند بندگان را، بهشت جای ناز دوستان و دوزخ جای عقوبت بیگانگان، اهل سعادت را بنوازد بفضل خود و ایشان را ببهشت رساند، و اهل شقاوت را براند بعدل خود و ایشان را بدوزخ فرستد، فریق فی الجنة و فریق فی السعیر. هشتم براست داشتن قدر، و ایمان آوردن که خیر و شر و نفع و ضرر و کفر و ایمان توفیق و خذلان طاعت و معصیت وفاق و نفاق محبوب و مکروه همه از خداست، بخواست و تقدیر و آفرینش او، و خیر بارادت و مشیت و قضا و قدر و فرمان و رضا و محبت او، و شر بارادت و مشیت و قضا و قدر او. و هر چه اللَّه کرد و خواست، ببندگان، از وی ستم نیست و در آن با وی کس را سخن نیست، لا یسئل عما یفعل، فللّه الحجة البالغة، هر چه کند وی را حجت تمام است که آفریدگار است از نیست هست کننده و پدید آورنده و پادشاه بر بنده.

إни аллазӣна омнўо мегуяд эшон ки дар дили ин ҷумла эътиқод гирифтанду ъмлўои алсолҳот ва он гуҳи аъмоли ҷавориҳи зоҳир биҷой овараданд ончӣ фармудем карданд , ва аз ончӣ наҳй кардем боз истоданд , пас тафзили намозу зкоаҳро бози ҷудогона ёд кард гуфт :у أқомўои алслоаҳу отўои алзкоаҳ ки аз ибодоти бадании намози шарифтар ва аз ибодоти молии зкоаҳи шарифтар ,у маънӣ зкоаҳ намост афзудан аз баҳри он зкоаҳ ном кард ки аз он баракат афзоед дар мол .

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا میگوید ایشان که در دل این جمله اعتقاد گرفتند وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ و آن گه اعمال جوارح ظاهر بجای آوردند آنچه فرمودیم کردند، و از آنچه نهی کردیم باز ایستادند، پس تفضیل نماز و زکاة را باز جداگانه یاد کرد گفت: وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ که از عبادات بدنی نماز شریفتر و از عبادات مالی زکاة شریفتر، و معنی زکاة نماست افزودن از بهر آن زکاة نام کرد که از آن برکت افزاید در مال.

?лаам أҷрҳм ъанд рбҳму лои хавфи алайҳиму лои ҳам иҳзнўни эшонро ки ин сифат бошад музди эшон бнздик худовандаст , эшонро бподоши худ расонаду музди эшон зойеъ накунад . Дар тӯрӣа Мӯсоаст мо зои алайкуми луи сдқтми фии сдқоткму слўоткму ақблтми алии бтҳораҳи қлўбкм , кони злки изиъи лаками ъндӣу анои алўосъи алкрим ?

لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ ایشان را که این صفت باشد مزد ایشان بنزدیک خداوند است، ایشان را بپاداش خود رساند و مزد ایشان ضایع نکند. در توریة موسی است ما ذا علیکم لو صدقتم فی صدقاتکم و صلواتکم و اقبلتم علیّ بطهارة قلوبکم، کان ذلک یضیع لکم عندی و انا الواسع الکریم؟

АкоФии алмтсдқину аҷзиҳми ҷиноти алнъим .

اکافی المتصدقین و اجزیهم جنات النعیم.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои атқўои аллоҳу зрўои мо бқии ман алрбои ин оят дар шаъни аббоси бен абди алмтлбу Усмони бен ъФон омад ки хурмо бслФ харида буданд , чун вақти хурмо расӣдан дар омад ҳақи хеш талаб карданд аз он кас ки бар вай доштанд , он кас гуфт агар ончии шуморо астднӣаст бтмомӣ бидиҳам аёли ман бебарг монанди ва аз қӯт дармонанд , як нимаи ҳақ хеш бустонеду дигари нима музоъаф кунам ва шумо дар аҷали биФзоӣид , эшон чунон карданд ки ояти таҳрими рбўо ҳануз наёмада буд , он рӯз ки аҷал басар омад ва эшон талаби он зиёдат карданд , раби Алъоламин ин оят фиристоду рбўо ҳаром кард , гуфт эй шумо ки муъминон ед бипарҳезед аз хашму азоби худоӣ ва бигзоред ончӣ зиёдатаст бар асли моли إни кантами муъминин агар шумо муъминонед , ҳукм муъминон инаст бипазиреду корбнд он бошед , эшон бҳкми худоӣу расӯл фурӯ омаданд ва фармонбардорӣ карданд , талаби асл мол карданду зёдтӣ бар асли моли бгзоштнд

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ذَرُوا ما بَقِیَ مِنَ الرِّبا این آیت در شأن عباس بن عبد المطلب و عثمان بن عفان آمد که خرما بسلف خریده بودند، چون وقت خرما رسیدن در آمد حق خویش طلب کردند از آن کس که بر وی داشتند، آن کس گفت اگر آنچه شما را استدنی است بتمامی بدهم عیال من بی برگ مانند و از قوت درمانند، یک نیمه حق خویش بستانید و دیگر نیمه مضاعف کنم و شما در اجل بیفزائید، ایشان چنان کردند که آیت تحریم ربوا هنوز نیامده بود، آن روز که اجل بسر آمد و ایشان طلب آن زیادت کردند، رب العالمین این آیت فرستاد و ربوا حرام کرد، گفت ای شما که مؤمنان‌اید بپرهیزید از خشم و عذاب خدای و بگذارید آنچه زیادت است بر اصل مال إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ اگر شما مومنان‌اید، حکم مومنان اینست بپذیرید و کاربند آن باشید، ایشان بحکم خدای و رسول فرو آمدند و فرمانبرداری کردند، طلب اصل مال کردند و زیادتی بر اصل مال بگذاشتند

фасл

فصل

Чун аллоҳи таъолии рбўо бар ҷумла ҳаром карду ояти таҳрим муҷмал фиристод , Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силами онро муфассир карду шарҳи он бтФсил боз дод , дар он хабар ки ибодаи бен алсомт ривоят кард

چون اللَّه تعالی ربوا بر جمله حرام کرد و آیت تحریم مجمل فرستاد، مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم آن را مفسر کرد و شرح آن بتفصیل باز داد، در آن خبر که عبادة بن الصامت روایت کرد

Қоли самъати расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами инҳии ани байъи алзҳби болзҳбу алФзаҳи болФзаҳу алтмри болтмру албри болбру алшъири болшъиру алмлҳи болмлҳи алои сўоءи бсўоء айнан бъин , идои бед ,у азои ахтлФи алҷнсони Фбиъўои Киеви шӣтми идои бед . »

قال سمعت رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلم ینهی عن بیع الذهب بالذهب و الفضة بالفضة و التمر بالتمر و البر بالبر و الشعیر بالشعیر و الملح بالملح الّا سواء بسواء عینا بعین، یدا بید، و اذا اختلف الجنسان فبیعوا کیف شئتم یدا بید.»

Мафҳум хабар онаст ки рибои ҳам дар нақд равад ва ҳам дар таом , аммо дар байъи нақди ду чиз ҳаромаст : яке бнсиаҳи фурӯхтан агар зари фурушади бзр ё басем , ё сим фурушад басем ё бзр , то ҳар ду дар маҷлиси ақд ҳозир накунанд ,у пеш аз он ки боиъу муштарӣ аз якдигар ҷудо шаванд миёни эшон тқобз наравад , он байъ дуруст набошаду рбўо буд ,у дигар чун бҷнси хеш фурӯ шуд , зари бзр ё сим басем зёдтии ҳаром буд . Нишоед ки динории дурусти бдинорӣу ҳуба қуроза бифурӯшад , ё динорӣ ки санъату зарбаши нек буд бдинорӣу ҳуба ки санъату зарбаши бад буд бифурӯшад , бал ки неку бад , шикастау дурусти баробар бояд , пас агар ҷомаи бдинории дурусти бихарад ва он ҷомаи бдинорӣу донагии қурозаи ҳам бо вай фурӯ шуд , дуруст буду мақсӯд ҳосил шавад . Ва зари ҳриўаҳ ки дар вай нуқра бошад нишоед бзри холиси фурӯхтан , ва на басем холис ва на бзри ҳриўаҳ , бал ки чизе дар миён бояд кард , ва ҳар заррина ки зари вай холис набӯд ҳамчунин . Ва ақди марворид ки дар ваии зар буд нишоед бзри фурӯхтану ҷома ки бзр буд ҳамчунин , магар ки зари ҷомаи он қадар буд ки агар бар оташ арза кунанд чизе аз он бҳосл наёяд ки мақсӯд буд , ин баёни байъ нқўдасту бози намӯдани кайфияти рибо дар он , ва беш азин нгўӣим ки дароз шавад аммо таом бтъом нишоед бнсиаҳи фурӯхтан агар чаҳ ду ҷинс бошад , балки ҳам дар маҷлиси ақд бояд ки тақобул баравад , локини зёдтӣ шояд чун ду ҷинс буд , ва агар як ҷинс бошад чунонк гандуми бгндм , ё ҷӯ биҷӯ ё хурмои бхрмо , ҳам бнсиаҳ фурӯхтан нишоед , ва низ зёдтӣ нишоед , бал ки баробар бояд ба паймона ё бтар азу ,у баробарӣ дар ҳар чиз бидон нигоҳ доранд ки одати он буд ,у гўспнди бқсоб додани бгўшт ,у гандуми бхбоз додан бенон , ва кунҷеду кўзи мағзи бъсор додани брўғни ин ҳеҷ нишоеду байъ на бандад . Локин агар он бидиҳад ва ин фаросатанд ва аз якдигари бшрти худ ҳалолӣ хоҳанд вайро мубоҳ буд хӯрдан , ва нишоед мавизи бонгўри фурӯхтан ва на хурмои хушки бртб ва на ангури бонгўр ва на рутаби бртб ва на сиркаи бсркаҳ ва на асали бъсл ва на кунҷед брўғн ва на гўспнди бгўшт ва на нони борд ва на оради борд ва на гандуми борд , аз баҳри онк дар байъи ин таомҳо ммослт шартасту ммослти миёни он маълум менашавад ,у ммослт баробарӣаст чун маълум менашавад ки баробаранд ҳамчун зёдтӣ бошад дар як ҷониб ,у зёдтӣ рбўоаст , чунонк дар хабар гуфт « ман зод ӯ астзоди Фқди арбӣ »

مفهوم خبر آنست که ربا هم در نقد رود و هم در طعام، اما در بیع نقد دو چیز حرام است: یکی بنسیه فروختن اگر زر فروشد بزر یا بسیم، یا سیم فروشد بسیم یا بزر، تا هر دو در مجلس عقد حاضر نکنند، و پیش از آن که بایع و مشتری از یکدیگر جدا شوند میان ایشان تقابض نرود، آن بیع درست نباشد و ربوا بود، و دیگر چون بجنس خویش فرو شد، زر بزر یا سیم بسیم زیادتی حرام بود. نشاید که دیناری درست بدیناری و حبه قراضه بفروشد، یا دیناری که صنعت و ضربش نیک بود بدیناری و حبه که صنعت و ضربش بد بود بفروشد، بل که نیک و بد، شکسته و درست برابر باید، پس اگر جامه بدیناری درست بخرد و آن جامه بدیناری و دانگی قراضه هم با وی فرو شد، درست بود و مقصود حاصل شود. و زر هریوه که در وی نقره باشد نشاید بزر خالص فروختن، و نه بسیم خالص و نه بزر هریوه، بل که چیزی در میان باید کرد، و هر زرینه که زر وی خالص نبود همچنین. و عقد مروارید که در وی زر بود نشاید بزر فروختن و جامه که بزر بود همچنین، مگر که زر جامه آن قدر بود که اگر بر آتش عرضه کنند چیزی از آن بحاصل نیاید که مقصود بود، این بیان بیع نقود است و باز نمودن کیفیت ربا در آن، و بیش ازین نگوئیم که دراز شود اما طعام بطعام نشاید بنسیه فروختن اگر چه دو جنس باشد، بلکه هم در مجلس عقد باید که تقابل برود، لکن زیادتی شاید چون دو جنس بود، و اگر یک جنس باشد چنانک گندم بگندم، یا جو بجو یا خرما بخرما، هم بنسیه فروختن نشاید، و نیز زیادتی نشاید، بل که برابر باید به پیمانه یا بتر ازو، و برابری در هر چیز بدان نگاه دارند که عادت آن بود، و گوسپند بقصاب دادن بگوشت، و گندم بخباز دادن بنان، و کنجید و کوز مغز بعصار دادن بروغن این هیچ نشاید و بیع نه بندد. لکن اگر آن بدهد و این فراستاند و از یکدیگر بشرط خود حلالی خواهند وی را مباح بود خوردن، و نشاید مویز بانگور فروختن و نه خرمای خشک برطب و نه انگور بانگور و نه رطب برطب و نه سرکه بسرکه و نه عسل بعسل و نه کنجید بروغن و نه گوسپند بگوشت و نه نان بآرد و نه آرد بآرد و نه گندم بآرد، از بهر آنک در بیع این طعامها مماثلت شرط است و مماثلت میان آن معلوم می‌نشود، و مماثلت برابری است چون معلوم می‌نشود که برابراند همچون زیادتی باشد در یک جانب، و زیادتی ربوا است، چنانک در خبر گفت «من زاد او استزاد فقد اربی»

Ва алии алҷмлаҳи кори рибо , корӣ дшхўораст мҳзўр ва дарёфт он дақиқу парҳез кардан аз он фариза . Ибн масъӯд гуфт алрбўои сбъўни бобои Фдъўои мо ирибкми илои мо лои ирибкму умр хитоб гуфт охири мо анзли аллоҳи ъзу ҷли оёти алрбўо ,у ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами мот қабл ани истқсии алайҳим , Фзрўои алрбўоу алрибаҳ .

و علی الجملة کار ربا، کاری دشخوار است محظور و دریافت آن دقیق و پرهیز کردن از آن فریضه. ابن مسعود گفت الربوا سبعون بابا فدعوا ما یریبکم الی ما لا یریبکم و عمر خطاب گفت آخر ما انزل اللَّه عز و جل آیات الربوا، و ان النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم مات‌ قبل ان یستقصی علیهم، فذروا الربوا و الریبة.

Фإни лами тФълўои Фأзнўои алоиаҳ . . . Ммдўду мақтӯъи қроءти абӯ бикрасту Ҳамза , ва маънӣ онаст ки ар бас накунеду рибои бнгзорид , чунонк фармудем , якдигарро огоҳ кунед ки шумо ҷангёнед бо худоу расӯли худо , қроءаҳи боқии Фأзнўои мқсўру мавсули бФтҳи зол , мегуяд огоҳи беди бҳрби ман аллоҳу расӯла . Ибн аббос гуфт рӯзи қиёмати рибои хорро гӯйанд хзи слоҳки ллҳрбу иқоли ҳарби аллоҳи алнору ҳарби расӯлаи алсиФ . Ва إни таббатами фалаками рؤси أмўолкм ва агар тавба кунед аз рибо додану ҳукми аллоҳ бар худ бипасандед , шумо рости раъси алмоли худ , ончӣ додед бтмомӣ воситонед .

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا الایة... ممدود و مقطوع قراءت ابو بکر است و حمزه، و معنی آنست که ار بس نکنید و ربا بنگذارید، چنانک فرمودیم، یکدیگر را آگاه کنید که شما جنگیان اید با خدا و رسول خدا، قراءة باقی فَأْذَنُوا مقصور و موصول بفتح ذال، میگوید آگاه بید بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ. ابن عباس گفت روز قیامت ربا خوار را گویند خذ سلاحک للحرب و یقال حرب اللَّه النار و حرب رسوله السیف. وَ إِنْ تُبْتُمْ فَلَکُمْ رُؤُسُ أَمْوالِکُمْ و اگر توبه کنید از ربا دادن و حکم اللَّه بر خود بپسندید، شما راست رأس المال خود، آنچه دادید بتمامی واستانید.

Лои тзлмўн чунонк на шумо зулм кунед ки талаб зиёдат кунеду лои тзлмўн ва на эшон бар шумо зулм кунанд ки аз раъси алмол чизе бакоҳанд .

لا تَظْلِمُونَ چنانک نه شما ظلم کنید که طلب زیادت کنید وَ لا تُظْلَمُونَ و نه ایشان بر شما ظلم کنند که از رأس المال چیزی بکاهند.

Ва إни кони зўи ъусраи Фнзраҳи إлии майсараи назарау назараи бксри зоу сукӯни он ҳар ду замон доданаст ,у майсарау майсараи бФтҳи сину зми он тавоноӣаст , қроءаҳи нофеъи бзм синасту қроءаҳи боқии бФтҳи син , ва ин ҳукм на худ рибои рост ки ҳамаи ?уфаами доронро ҳаст алии алъмўм , мегуяд агар ?уфаам дорӣ уфтад бо нотавонӣу танги дастӣ ӯро замон бояд дод то битавон хеш расад ва мўср гардад .

وَ إِنْ کانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلی‌ مَیْسَرَةٍ نظرة و نظرة بکسر ظا و سکون آن هر دو زمان دادن است، و میسرة و میسره بفتح سین و ضم آن توانایی است، قراءة نافع بضم سین است و قراءة باقی بفتح سین، و این حکم نه خود ربا راست که همه افام داران را هست علی العموم، میگوید اگر افام داری افتد با ناتوانی و تنگ دستی او را زمان باید داد تا بتوان خویش رسد و موسر گردد.

Қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ман анзри мъсро ӯ тарки ?ла , кони фии зилли аллоҳу кнФаҳи явми алқимаҳ »

قال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلم «من انظر معسرا او ترک له، کان فی ظل اللَّه و کنفه یوم القیمة»

Ва рӯй анҳу слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ман шудад алии амреи фии алтқозии азои кон мъсро шудад аллоҳи ъзу ҷли алайҳи фии қабра »

و روی عنه صلّی اللَّه علیه و آله و سلم «من شدد علی امری فی التقاضی اذا کان معسرا شدد اللَّه عز و جل علیه فی قبره»

Ва қол « ман аҳби ани тстҷоби даъватау ткшФи крбтаҳи Флиисри алии алмъср »

و قال «من احب ان تستجاب دعوته و تکشف کربته فلییسر علی المعسر»

Ва қол « ман нафаси ани муъмини крбаҳи ман крби алднёи нафаси аллоҳи анҳу крбаҳи ман крби явми алқимаҳ , ва ман исри алии мъсри исри аллоҳи алайҳи фии алднёу алохраҳ , ва ман стар мусалламан страҳи аллоҳи фии алднёу алохраҳ ,у аллоҳи фии Авни алъбди мо кони алъбди фии Авни ахиаҳ »

و قال «من نفس عن مؤمن کربة من کرب الدنیا نفس اللَّه عنه کربة من کرب یوم القیمة، و من یسّر علی معسر یسر اللَّه علیه فی الدنیا و الآخرة، و من ستر مسلما ستره اللَّه فی الدنیا و الآخرة، و اللَّه فی عون العبد ما کان العبد فی عون اخیه»

Бҳкми онкии раб алъзаҳ гуфт :у إни кони зўи ъусраи Фнзраҳи إлии майсараи раби алмолро нарасад ки матолибат мъср кунад баҳақи хеш , то он гуҳ ки ӯро ясорӣ падед ояд ва тавонад ки кори гузорад , пас чун ясор падед омад бар ваии лозим буд ки ҳақи соҳиби ҳақ боз диҳад ва агар тавонад ки боз диҳаду надиҳад , дар шумори дуздон буду бузаи ваии азим , ки Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт « ман адони диноу ҳўи инўии ани лои иؤдиаҳи Фҳўи сориқ »у қол « мо ман хтиӣаҳ аъзам ъанд аллоҳи баъди алкбоӣри ман ани имўти алрҷлу алайҳи амволи анноси дунёи фии ънқаҳи лои иўҷди ?лаи қзоء »

بحکم آنکه رب العزة گفت: وَ إِنْ کانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلی‌ مَیْسَرَةٍ رب المال را نرسد که مطالبت معسر کند بحق خویش، تا آن گه که او را یساری پدید آید و تواند که کار گزارد، پس چون یسار پدید آمد بر وی لازم بود که حق صاحب حق باز دهد و اگر تواند که باز دهد و ندهد، در شمار دزدان بود و بزه وی عظیم، که مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم گفت‌ «من ادان دینا و هو ینوی ان لا یؤدّیه فهو سارق» و قال «ما من خطیئة اعظم عند اللَّه بعد الکبائر من ان یموت الرجل و علیه اموال الناس دنیا فی عنقه لا یوجد له قضاء»

Ва агар касе салоҳи худроу нафақаи аёлро ҳоҷат уфтад бо фом гирифтан , ва ?уфаам гирад ва дар дил дорад ки чун тавонад боз диҳад , мо дом ки он ?уфаам бар вай буд аллоҳи таъолии бъноиту риоят бо вай буд , инаст маънии он хабар ки Мустафо гуфт « ани аллоҳи маъаи алдоӣн ҳатто иқзии дайнаи мо лами ткни Фимои икраҳи аллоҳи ъзу ҷл »

و اگر کسی صلاح خود را و نفقه عیال را حاجت افتد با فام گرفتن، و افام گیرد و در دل دارد که چون تواند باز دهد، ما دام که آن افام بر وی بود اللَّه تعالی بعنایت و رعایت با وی بود، اینست معنی آن خبر که مصطفی گفت «ان اللَّه مع الدّائن حتی یقضی دینه ما لم تکن فیما یکره اللَّه عز و جل»

Ва кони абди аллоҳи бен ҷаъфари ровии ҳозои алҳдиси иқўли лхознаҳ : азҳби Фхзи лнои бад-ӣни фонии акраҳи ани абяти лайлаи алоу аллоҳи маъаии мнзи самъати ҳозои алҳдиси ман расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам , ва бидон ки ҳуқуқи мардумон бар ду қисмаст : яке онк воҷиб шавад бъўзи молӣ , дигари он ки воҷиб шавад бе ивази молӣ ,у ҳукм ҳар ду мутафовитаст , аммо ончии бъўз воҷиб шавад чунонк ?уфаам диҳад бксӣ ё слътии буи фурӯ шуд , агар он каси даъвӣ эъсор кунад аз вай напазиранд , то он гуҳ ки бинтии шаръӣ иқомат кунад бар эъсори худ , ки асл онаст ки вай мўсраст бақадр ?уфаам ки гирифт ,у ани слът ки харид , то он гуҳ ки эъсор ба байнат дуруст кунад ,у қисм дигар онаст ки бе ивазии молӣ воҷиб шавад , чунонк меҳри зану змони дайгарӣ кардан бимолӣ ки бар вайаст , ӣнҷо агар даъвӣ эъсор кунад аз вай пазиранд , ки асл ноёфтасту нотавонӣ , то он гуҳ ки соҳиби ҳақи бинтии шаръӣ иқомат кунад бар ясори вай .

و کان عبد اللَّه بن جعفر راوی هذا الحدیث یقول لخازنه: اذهب فخذ لنا بدین فانّی اکره ان ابیت لیلة الّا و اللَّه معی منذ سمعت هذا الحدیث من رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلم، و بدان که حقوق مردمان بر دو قسم است: یکی آنک واجب شود بعوض مالی، دیگر آن که واجب شود بی عوض مالی، و حکم هر دو متفاوت است، اما آنچه بعوض واجب شود چنانک افام دهد بکسی یا سلعتی بوی فرو شد، اگر آن کس دعوی اعسار کند از وی نپذیرند، تا آن گه که بینتی شرعی اقامت کند بر اعسار خود، که اصل آنست که وی موسر است بقدر افام که گرفت، و ان سلعت که خرید، تا آن گه که اعسار به بیّنت درست کند، و قسم دیگر آنست که بی عوضی مالی واجب شود، چنانک مهر زن و ضمان دیگری کردن بمالی که بر وی است، اینجا اگر دعوی اعسار کند از وی پذیرند، که اصل نایافت است و ناتوانی، تا آن گه که صاحب حق بیّنتی شرعی اقامت کند بر یسار وی.

Ва أни тсдқўои хайри лаками қроءаҳи ъосми тахфиф содаст : боқӣ бтшдид хонанд ,у асли он ттсдқўоаст , ташдиди сод аз тоаст ки дарав ниҳон шуд идғомро , ва он тоء дувумасту тахфифи сод аз ҳазфи ин тоаст . إни кантами тълмўн эй ани кантами тсдқўни бсўоби аллоҳи фии алохраҳ , мегуяд агар ончӣ бар он мъср нотавон доред бсдқаҳ буи бахшед он шуморо беҳтар буд , агар ваъдаи худоӣ дар савоби он ҷаҳонӣ барост медоред ва майдонед ки аллоҳ он бипасандаду подош бникӣ диҳад .

وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَیْرٌ لَکُمْ قراءة عاصم تخفیف صاد است: باقی بتشدید خوانند، و اصل آن تتصدقوا است، تشدید صاد از تا است که درو نهان شد ادغام را، و آن تاء دوم است و تخفیف صاد از حذف این تا است. إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ای ان کنتم تصدقون بثواب اللَّه فی الآخرة، میگوید اگر آنچه بر آن معسر ناتوان دارید بصدقه بوی بخشید آن شما را بهتر بود، اگر وعده خدای در ثواب آن جهانی براست میدارید و میدانید که اللَّه آن بپسندد و پاداش بنیکی دهد.