Қавлаи таъолӣу إзи қол ҳар ҷо ки дар қуръон ва إз гуфт биҷой онаст ки гӯйанд нюаш то гӯям ки чаҳ буд , ва ин ишорати ббдўи халқ одамаст яъне абтдоءи офариниши шумо он буд ки раби Алъоламин Фриштгонро хабар дод ва гуфт ман офаридагор хлиФтӣам дар замин яъне одам ва ин изҳори шарафи одамро гуфту фазилати вай ки аллоҳи таъолӣ чун бандаро ташриф диҳад пеш аз офариниши вай хабар диҳад , чунонк Фариштагонроу анбиёро хабар дод аз Мустафои слъи пеш аз офаридани вайу злки фии қавлаи таъолӣу إзи أхзи аллоҳи мисоқи алнабӣин лмои отиткми ман китобу ҳукма . . . Илои охири алоиаҳу исоро фармуд то аз вай хабар диҳад пеш аз офариниши вайу злки фии қавла « إнии расӯли аллоҳи إликми мсдқои лмои байни ядии ман алтўроаҳу мбшрои брсўли иأтии ман баъдии исмаи أҳмд »у асҳоби вайро дар тӯрӣау Инҷил сифат кард пеш аз офариниши эшону злки фии қавлаи таъолии злки мслҳми фии алтўроаҳу мслҳми фии алإнҷил эй сФтҳму зкрҳм . Ва қили анмои ахбрҳми бкўнаҳ қабл эҷодаи ттбибои лқлўби алмлоӣкаҳ ,у ани лои инозъҳми болъзли ани алўлоиаҳ . Кқўли иброҳӣми анӣ арӣ фии алмноми ании азбҳки ттбибои лқлбаҳи ликўни мстъдои ллмأмўр ба мтأҳбо .

قوله تعالی وَ إِذْ قالَ هر جا که در قرآن وَ إِذْ گفت بجای آنست که گویند نیوش تا گویم که چه بود، و این اشارت ببدو خلق آدم است یعنی ابتداء آفرینش شما آن بود که رب العالمین فریشتگان را خبر داد و گفت من آفریدگار خلیفتی‌ام در زمین یعنی آدم و این اظهار شرف آدم را گفت و فضیلت وی که اللَّه تعالی چون بنده را تشریف دهد پیش از آفرینش وی خبر دهد، چنانک فرشتگان را و انبیا را خبر داد از مصطفی صلع پیش از آفریدن وی و ذلک فی قوله تعالی وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ النَّبِیِّینَ لَما آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتابٍ وَ حِکْمَةٍ... الی آخر الآیة و عیسی را فرمود تا از وی خبر دهد پیش از آفرینش وی و ذلک فی قوله «إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْراةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ» و اصحاب وی را در توریة و انجیل صفت کرد پیش از آفرینش ایشان و ذلک فی قوله تعالی ذلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ ای صفتهم و ذکرهم. و قیل انما اخبرهم بکونه قبل ایجاده تطبیبا لقلوب الملائکة ، و ان لا ینازعهم بالعزل عن الولایة. کقول ابراهیم انّی اری فی المنام انّی اذبحک تطبیبا لقلبه لیکون مستعدّا للمأمور به متأهبا.

Ва إзи қоли рбки ллмлоӣкаҳи номи фиришта дар арабят аз пайғом гирифтаанд араби пайғомро мأлкаҳ гӯйанд ва мأлкаҳ гӯйанд ва алўк гӯйанд иқоли алки лӣу алкнӣ эй арслнӣ . Ва бар қиёси ин иштиқоқ молкаҳаст на малоика бар вазни мФоълаҳ , локини алҳмзаҳи манқӯлаи ман мавзеҳо Фқили малоика . Муфассирон гуфтанд ин Фариштагон эшон буданд ки замин доштанд пас аз ҷон ,у сабаби он буд ки аллоҳи таъолии он гуҳ ки заминро бёФриди ҷонроу фарзандони вайро аз оташи дӯди омиғи бёФрид чунонк гуфту халқи алҷони ман морҷи ман нор ва эшонро сокинон замин карду қавмӣ шаҳвонӣ буданд ва дар роҳи шаръи мукаллаф , эшон тбоҳкорӣ карданд дар замин ва хӯнҳо рехтанд , раби Алъоламин Иблисро ки хозини биҳишт буд он ҳангом бо лашкарӣ аз Фриштгон базмин фиристоду авлоди ҷонро бҷзираҳҳои дарёи ронданд ва худ биҷой эшон нишастанду аллоҳро ибодат мекарданду тасбеҳ ва тҳлил меовараданд Иблиси аҷабӣ дар худ оварад ки ман аллоҳро он ҳама ибодат кардам ҳам дар осмони ҳам дар замин , аз ман беҳтар ва муҳимтар ҳамоно ки кас нест . Рост ки такаббуру аҷаб бар худ ниҳод ӯро маъзул карданд . Абтдоءи азли ваии ин буд ки қоли рбки ллмлоӣкаҳи إнии ҷоъили фии алأрзи Халифаи одамро Халифа ном кард аз баҳри он ки бар ҷой эшон нишаст ки пеш аз вай буданд дар замину фарзандонаш ҳар қарн ки оянд халафу бадал эшон бошанд ки аз пеш буданд ва ба иқўли аллоҳи листхлФнҳми фии алأрзи комаи астхлФи аллазӣнаи ман қиблааму фарқи миёни Халифа ва малик онаст ки салмон гуфт он гуҳ ки аз вай пурседанд : мо алхлиФаҳи ман алмалики Фқоли алхлиФаҳи алзии иъдли фии алръиаҳу иқсми бинҳми болсўиаҳу ишФқи алайҳими шафақаи алрҷли алии аҳлау иқзии бктоби аллоҳи ъзу ҷл . Ва умри хитоби рӯзии салмонро гуфт амлк аноам Халифа ?

وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ نام فرشته در عربیت از پیغام گرفته‌اند عرب پیغام را مألَکه گویند و مألِکه گویند و الوک گویند یقال الک لی و الکنی ای ارسلنی. و بر قیاس این اشتقاق مآلکه است نه ملائکة بر وزن مفاعله، لکن الهمزة منقولة من موضعها فقیل ملائکة. مفسّران گفتند این فرشتگان ایشان بودند که زمین داشتند پس از جان، و سبب آن بود که اللَّه تعالی آن گه که زمین را بیافرید جانّ را و فرزندان وی را از آتش دود آمیغ بیافرید چنانک گفت وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ و ایشان را ساکنان زمین کرد و قومی شهوانی بودند و در راه شرع مکلّف، ایشان تباهکاری کردند در زمین و خونها ریختند، ربّ العالمین ابلیس را که خازن بهشت بود آن هنگام با لشکری از فریشتگان بزمین فرستاد و اولاد جانّ را بجزیره‌های دریا راندند و خود بجای ایشان نشستند و اللَّه را عبادت میکردند و تسبیح و تهلیل می‌آوردند ابلیس عجبی در خود آورد که من اللَّه را آن همه عبادت کردم هم در آسمان هم در زمین، از من بهتر و مهمتر همانا که کس نیست. راست که تکبر و عجب بر خود نهاد او را معزول کردند. ابتداء عزل وی این بود که قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً آدم را خلیفه نام کرد از بهر آن که بر جای ایشان نشست که پیش از وی بودند در زمین و فرزندانش هر قرن که آیند خلف و بدل ایشان باشند که از پیش بودند و به یقول اللَّه لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ و فرق میان خلیفه و ملک آنست که سلمان گفت آن گه که از وی پرسیدند: ما الخلیفة من الملک فقال الخلیفة الّذی یعدل فی الرعیّة و یقسم بینهم بالسّویّة و یشفق علیهم شفقة الرّجل علی اهله و یقضی بکتاب اللَّه عزّ و جلّ. و عمر خطاب روزی سلمان را گفت املک انا ام خلیفة؟

Фқоли салмони ани анати ахзати ман арзи алмуслимӣни дрҳмо ӯ ақал ӯ аксару взътаҳи фии ғайри ҳуққаи ?фонати малики қоли Фостъбри умр . Ва кони Муъовияи иқўли алии алмнбр ё аиҳо анноси ани алхлоФаҳи листи бҷмъи алмолу лои тафреқау локини алхлоФаҳи алъамали болҳқу алҳкми болъдлу ахзи анноси бомари аллоҳи ъзу ҷл . Ва қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « алхлоФаҳи баъдии слосўни санаи сами икўни малико » .

فقال سلمان ان انت اخذت من ارض المسلمین درهما او اقلّ او اکثر و وضعته فی غیر حقّه فانت ملک قال فاستعبر عمر. و کان معاویة یقول علی المنبر یا ایّها النّاس انّ الخلافة لیست بجمع المال و لا تفریقه و لکنّ الخلافة العمل بالحقّ و الحکم بالعدل و اخذ النّاس بامر اللَّه عزّ و جلّ. و قال النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «الخلافة بعدی ثلاثون سنة ثمّ یکون ملکا».

Қолўои أи тҷъли фӣҳо ман иФсди фӣҳо Фриштгон гуфтанд : худовандо мехоҳӣ офарид дар замин касеро ки тбоҳкорӣ кунад чунонк бнў алҷон карданд қосўои алшоҳди алии алғоӣби баъзе муфассирон гуфтанд ӣнҷои замирии мҳзўФст яъне : أи тҷъли фӣҳо ман иФсд фӣҳоам тҷъли фӣҳо ман лои иФъли ҳозо , кқўлаҳи таъолии أмни ҳўи қонти оноءи аллил яъне кмни ҳўи ғайри қонт . Садӣ гуфт чун раби Алъоламин эшонро гуфт إнии ҷоъили фии алأрзи Халифа эшон гуфтанд ва мо икўни ман алхлиФаҳу асҳоба ? аз он Халифау асҳоби вай чаҳ ояд ? аллоҳ гуфт ъзи ҷалола икўн манеҳам сФки алдмоءу алҳсду алФсод азишон хӯни рехтану ҳасад ва тбоҳкорӣ ояд , он гуҳ эшон гуфтанд أи тҷъли фӣҳо ман иФсди фӣҳо аз баҳри онкии эшон илм ғайб надонистанд то аллоҳи эшонро аз он хабари надодии нгФтндӣ . Ва ба қоли ъзу ҷли лои исбқўнаҳи болқўл ва ҳам бأмраҳи иъмлўну қоли таъолии ихоФўни рбҳми ман Фўқҳму иФълўни мо иؤмрўну ишорати фасоду хӯни рехтан ҳар чанд ки аз рӯй лафз бо одам мешавад аммо аз рӯй маънӣ бо фарзандон шавад , ки одам на хӯни рехт ва на тбоҳкорӣ кард балки фарзандон карданд . Ва ин дар луғат араб равост чунонк гуфт ҳўи алзии хлқкми ман тини лафз омасту одами бони махсӯс , ?фонаи халқи ман алтину алхлқи баъдаи ман алнтФ .

قالُوا أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها فریشتگان گفتند: خداوندا میخواهی آفرید در زمین کسی را که تباهکاری کند چنانک بنو الجانّ کردند قاسوا الشاهد علی الغائب بعضی مفسران گفتند اینجا ضمیری محذوفست یعنی: أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها ام تجعل فیها من لا یفعل هذا، کقوله تعالی أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّیْلِ یعنی کمن هو غیر قانت. سدی گفت چون رب العالمین ایشان را گفت إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً ایشان گفتند و ما یکون من الخلیفة و اصحابه؟ از آن خلیفه و اصحاب وی چه آید؟ اللَّه گفت عزّ جلاله یکون منهم سفک الدّماء و الحسد و الفساد ازیشان خون ریختن و حسد و تباهکاری آید، آن گه ایشان گفتند أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها از بهر آنکه ایشان علم غیب ندانستند تا اللَّه ایشان را از آن خبر ندادی نگفتندی. و به قال عزّ و جلّ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ و قال تعالی یَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ و اشارت فساد و خون ریختن هر چند که از روی لفظ با آدم میشود اما از روی معنی با فرزندان شود، که آدم نه خون ریخت و نه تباهکاری کرد بلکه فرزندان کردند. و این در لغت عرب رواست چنانک گفت هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ طِینٍ لفظ عام است و آدم بآن مخصوص، فانّه خلق من الطّین و الخلق بعده من النّطف.

Ва нҳни нсбҳи бҳмдки ҳасан басарӣ гуфт субҳони аллоҳ ва бҳмдаҳ мегуфтанд » бӯи зр аз Мустафо пурсед

وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ حسن بصری گفت سبحان اللَّه و بحمده میگفتند» بو ذر از مصطفی پرسید

эй алкломи афзали қоли мо астФоаҳи ллмлоӣкаҳи субҳони аллоҳу бҳмдаҳ

ایّ الکلام افضل قال ما اصطفاه للملائکة سبحان اللَّه و بحمده

Ва гуфтаанд тасбеҳи ӣнҷо намозасту ҳамди бмънии амр эй : ( нслии лаки бомрк ) кқўлаҳи явми идъўкми Фтстҷибўни бҳмдаҳ эй бомраҳ , ва гуфтаанд нсбҳи бҳмдки ин бобмўзъ ҳоласт эй : ( нсбҳи ҳомидин лаки комаи иқоли харҷи зайди бслоҳаҳ эй мтслҳо .

و گفته‌اند تسبیح اینجا نماز است و حمد بمعنی امر ای: (نصلّی لک بامرک) کقوله یَوْمَ یَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ ای بامره، و گفته‌اند نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ این بابموضع حال است ای: (نسبّح حامدین لک کما یقال خرج زید بسلاحه ای متسلّحا.

Ва нақудс эй ннзҳки ъмои лои илиқи бк ?у қили нтҳри лаки қлўбнои ман алшрку абдоннои ман алмъсиаҳу злки бҳмдки лои бонФсно . Тасбеҳ дар луғати араб тнзиаҳаст чизеро назиҳ ва бе айби хондану тақдис татҳираст поки доштан дар донишу поки гуфтан дар ёд .

وَ نُقَدِّسُ ای ننزّهک عمّا لا یلیق بک؟ و قیل نطهّر لک قلوبنا من الشرک و ابداننا من المعصیة و ذلک بحمدک لا بانفسنا. تسبیح در لغت عرب تنزیه است چیزی را نزه و بی عیب خواندن و تقدیس تطهیر است پاک داشتن در دانش و پاک گفتن در یاد.

Ва аз бас ки Фриштгону пайғомбарони базмин муқаддаса фурӯ омаданду халқро аз залолату маъсият пок мекарданд ва бар худои ъз ва ҷл мехонданд онро байти алмуқаддас ном карданд .

و از بس که فریشتگان و پیغامبران بزمین مقدسه فرو آمدند و خلق را از ضلالت و معصیت پاک میکردند و بر خدای عزّ و جلّ میخواندند آن را بیت المقدس نام کردند.

Ва тасбеҳу тақдис ду номаст худоиро ъзу ҷли сбўҳу қуддуси сбўҳ дар хабарасту қуддус дар қуръон , сбўҳ эй тнзиаҳи ллаҳу қуддус эй тҳораҳи ллаҳи ҷли сноؤаҳу қуддуси бнсби қофу рафъи он ҳар ду гӯйанд қоли рؤбаҳ .

و تسبیح و تقدیس دو نامست خدای را عزّ و جل سبّوح و قدّوس سبّوح در خبر است و قدّوس در قرآن، سبّوح ای تنزیه للَّه و قدّوس ای طهارة للَّه جلّ ثناؤه و قدّوس بنصب قاف و رفع آن هر دو گویند قال رؤبه.

Ва нҳни нсбҳи бҳмдк ва нақудс лак . Ин сухан аз Фриштгон на изҳор миннатаст ки ин ғоят тавозуъаст . Чунонк араб гуяд бхдмт дар хостан . أи тстъини бғирӣу анои маҷди фии хдмтк ?у алии злки қавлау إнои лнҳни алсоФўну إнои лнҳни алмсбҳўн .

وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ. این سخن از فریشتگان نه اظهار منّت است که این غایت تواضع است. چنانک عرب گوید بخدمت در خواستن. أ تستعین بغیری و انا مجد فی خدمتک؟ و علی ذلک قوله وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَ إِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ.

Чун Фриштгон чунин гуфтанд , аллоҳи таъолии эшонро ҷавоб дод : إнии أълми мо лои тълмўни ман он донам ки шумо ндонед , аз одам тавба донист ва аз Иблиси маъсият . Ва эшонро бойени ду ҳеҷ илм набӯд ва гуфтаанд ании аълам яъне медонам ки аз одами пайғомбарону расӯлону солеҳони фарзандон дар вуҷӯд оянд ки марои тасбеҳ ва тақдис кунанд . Ва қили ании аълами мо лои тълмўни лонкми тълмўни фасоди ҷўорҳҳму анои аълами муҳибаи қлўбҳму муҳибаи қлўбҳми шафиъи фасоди ҷўорҳҳму фии злки иқўли алқоӣл :

چون فریشتگان چنین گفتند، اللَّه تعالی ایشان را جواب داد: إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ من آن دانم که شما ندانید، از آدم توبه دانست و از ابلیس معصیت. و ایشان را باین دو هیچ علم نبود و گفته‌اند انّی اعلم یعنی میدانم که از آدم پیغامبران و رسولان و صالحان فرزندان در وجود آیند که مرا تسبیح و تقدیس کنند. و قیل انّی اعلم ما لا تعلمون لانّکم تعلمون فساد جوارحهم و انا اعلم محبّة قلوبهم و محبّة قلوبهم شفیع فساد جوارحهم و فی ذلک یقول القائل:

Ва иқоли ании аълами мо лои тълмўни ман инкисори қлўбҳму ани арткбўои қабеҳи аФъолҳму сўлаҳ қлўбкм ъанд изҳори тсбиҳкму тқдискми Фонтми фии тӣаи вФоқкму фии ъсмаҳи аФъолкму фии таҳаммули тсбиҳкм , ва ҳам мнксрўни ани шўоҳдҳми мтзллўни бқлўбҳм . Ва ани лонксори қлўбҳми ънднои змомо қавӣян . Қоли таъолии лбъзи анбёӣаҳ أно ъанд алмнксраҳи қлўбҳми ман аҷалӣ .

و یقال انّی اعلم ما لا تعلمون من انکسار قلوبهم و ان ارتکبوا قبیح افعالهم و صولة قلوبکم عند اظهار تسبیحکم و تقدیسکم فانتم فی تیه وفاقکم و فی عصمة افعالکم و فی تحمّل تسبیحکم، و هم منکسرون عن شواهدهم متذلّلون بقلوبهم. و انّ لانکسار قلوبهم عندنا ذماما قویّا. قال تعالی لبعض انبیائه أنا عند المنکسرة قلوبهم من اجلی.

Ва илми одами алأсмоءи кулҳо . Фриштгон чун ин хитоб бишуниданд ки ании ҷоъили фии алأрзи Халифа бо якдигар гуфтанд лни ихлқи хлқои аълами мно ҳар касро ки офарид аз мо оламтар набошад . Пас раби Алъоламин одамро бёФрид ва ӯро баришон афзӯнӣ дод бълму ном ҳар чиз ӯро дар омухти Фзлки қавлау илми одами алأсмоءи кулҳоу саммии одами лонаи халқи ман адими аларзи идли алайҳи мо

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها. فریشتگان چون این خطاب بشنیدند که انّی جاعل فی الأرض خلیفة با یکدیگر گفتند لن یخلق خلقا اعلم منّا هر کس را که آفرید از ما عالمتر نباشد. پس ربّ العالمین آدم را بیافرید و او را بریشان افزونی داد بعلم و نام هر چیز او را در آموخت فذلک قوله وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها و سمّی آدم لانّه خلق من ادیم الارض یدلّ علیه ما

Қол алнабӣ ани аллоҳи таъолии халқи алодми ман қабзаи қабзҳо ман ҷамеъи адими аларз , Фҷоءти бнўи одами алии қадари аларз , манеҳам алоҳмру алأбизу алосўду байни злк ,у алсҳлу алҳзну алхбису алтиб

قال النبی انّ اللَّه تعالی خلق الآدم من قبضة قبضها من جمیع ادیم الارض، فجاءت بنو آدم علی قدر الارض، منهم الاحمر و الأبیض و الاسود و بین ذلک، و السّهل و الحزن و الخبیث و الطیب

Хабари Мустафо дар офариниши одам ва бардоштан хоки одам аз замин инаст . Аммо асар саҳоба онаст ки абди аллоҳи масъӯду ҷамоатӣ аз саҳоба гуфтанд лмои Фрғи аллоҳи ман халқи мо аҳби астўии алии алърш ,у қоли ллмлоӣкаҳи إнии ҷоъили фии алأрзи Халифаи илои қавлаи إнии أълми мо лои тълмўни ман шаъни Иблиси Фбъси ҷбрили илои аларзи лиأтиаҳи бтини минҳои Фқолти аларзи ании аъўзи биллоҳи мнки أни тнқси манӣ ӯ тшинӣ , Фрҷъу лами иأхз . Фқол ё раби анҳо қади ъозти бки Фоъзтҳо . Фбъси Микоили Фқолт мисли злк , Фрҷъ . Фбъси малики аламут Фъозт манеҳ . Фқолу анои аъўзи биллоҳи ани арҷъу лами анФзи амра , Фохзи ман ваҷҳи аларзу хилт , Флми иأхзи ман макони воҳиду ахзи ман трбаҳи ҳмроءу бизоءу сўдоء , Флзлки харҷи бнўи одами мухталифин , Фсъд ба Фбли туроба ҳатто оди тинои лозбоу аллозби ҳўи алзии илтзқи баъзаи ббъз , сами лами изл ҳатто антну тағайюр .

خبر مصطفی در آفرینش آدم و برداشتن خاک آدم از زمین اینست. اما اثر صحابه آنست که عبد اللَّه مسعود و جماعتی از صحابه گفتند لمّا فرغ اللَّه من خلق ما احبّ استوی علی العرش، و قال للملائکة إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً الی قوله إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ من شأن ابلیس فبعث جبریل الی الارض لیأتیه بطین منها فقالت الارض انّی اعوذ باللّه منک أن تنقص منّی او تشینی، فرجع و لم یأخذ. فقال یا ربّ انّها قد عاذت بک فاعذتها. فبعث میکائیل فقالت مثل ذلک، فرجع. فبعث ملک الموت فعاذت منه. فقال و انا اعوذ باللّه ان ارجع و لم انفذ امره، فاخذ من وجه الارض و خلط، فلم یأخذ من مکان واحد و اخذ من تربة حمراء و بیضاء و سوداء، فلذلک خرج بنو آدم مختلفین، فصعد به فبلّ ترابه حتّی عاد طینا لازبا و اللّازب هو الّذی یلتزق بعضه ببعض، ثم لم یزل حتی انتن و تغیّر.

Фзлки ҳайни иқўли ман ҳмоءи мснўни қоли мнтн . Қоли ллмлоӣкаҳи ании холиқи бшрои ман тини Фозои сўитаҳу нафхати фӣаи ман рӯҳии Фқъўои ?лаи соҷдини Фхлқаҳи аллоҳи бидиаҳи лкилои иткбри Иблиси алайҳи лиқўли аллоҳи такаббури ъмои амалати бедӣу лами أи тткбри анҳу Фхлқтаҳи бшро , факони ҷсдои ман тини арбаъӣни санаи ман миқдори явми алҷмъаҳ , Фмрт ба алмлоӣкаҳ ФФзъўо манеҳ лмои рأўаҳ ,у кони ашдҳм Фзъо манеҳ Иблис . Факони имр бау изр ба Фисўти алҷсди комаи исўти алФхор .

فذلک حین یقول من حماء مسنون قال منتن. قال للملائکة انّی خالق بشرا من طین فاذا سوّیته و نفخت فیه من روحی فقعوا له ساجدین فخلقه اللَّه بیدیه لکیلا یتکبّر ابلیس علیه لیقول اللَّه تکبّر عمّا عملت بیدیّ و لم أ تتکبّر عنه فخلقته بشرا، فکان جسدا من طین اربعین سنة من مقدار یوم الجمعة، فمرّت به الملائکة ففزعوا منه لمّا رأوه، و کان اشدّهم فزعا منه ابلیس. فکان یمرّ به و یضر به فیصوّت الجسد کما یصوّت الفخّار.

Фткўни ?лаи слслаҳи Фзлки ҳайни иқўли ман слсоли колФхору иқўли ломри мо хилқат ,у дахли фии фӣау харҷи ман дбраҳ . Фқоли ллмлоӣкаҳи лои трҳбўои ман ҳозои Фҳўи аҷўФу лӣни слтти алайҳи лоҳлкнаҳ . Флмои блғи алҳини алзии ириди аллоҳи ани инФхи фӣаи алрўҳи қоли ллмлоӣкаҳи азои нафхати фӣаи ман рӯҳии Фосҷдўои ?лаи Флмои нафхи фӣаи алрўҳи Фдхли алрўҳи фии раъсаи ътси Фқолти ?лаи алмлоӣкаҳи қул алҳмди ллаҳи Фқоли алҳмди ллаҳ . Фқоли аллоҳи ъзу ҷли рҳмки рбки Флмои дахли алрўҳи фии Айнӣаи назари илои смори алҷнаҳ , Флмои дахли фии ҷўФаҳи аштҳии ман алтъом , Фўсб қабл ани иблғи алрўҳи фии рҷлиаҳи аҷҷалони илои смори алҷнаҳ , Фзлки ҳайни иқўли халқи алонсони ман аҷҷал .

فتکون له صلصلة فذلک حین یقول من صلصال کالفخّار و یقول لامر ما خلقت، و دخل فی فیه و خرج من دبره. فقال للملائکة لا ترهبوا من هذا فهو اجوف و لئن سلّطت علیه لاهلکنّه. فلمّا بلغ الحین الّذی یرید اللَّه ان ینفخ فیه الروح قال للملائکة اذا نفخت فیه من روحی فاسجدوا له فلمّا نفخ فیه الروح فدخل الروح فی رأسه عطس فقالت له الملائکة قل الحمد للَّه فقال الحمد للَّه. فقال اللَّه عزّ و جلّ رحمک ربک فلمّا دخل الرّوح فی عینیه نظر الی ثمار الجنّة، فلمّا دخل فی جوفه اشتهی من الطّعام، فوثب قبل ان یبلغ الرّوح فی رجلیه عجلان الی ثمار الجنّة، فذلک حین یقول خلق الانسان من عجل.

Ва илми одами алأсмоءи кулҳо . Ибн аббос гуфт ҳатто алқсъаҳу алқсиъаҳу алФсўаҳу алФсиўаҳи аллоҳ дар одами омухти номҳои ҳамаи чизҳо то косаи бузургу косаи кучаку бод ки аз ҷонвар равад нарм ва ним нарм . Рабиъ гуфт номҳои Фриштгон дар ваии омухт .

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها. ابن عباس گفت حتی القصعة و القصیعة و الفسوة و الفسیوة اللَّه در آدم آموخت نامهای همه چیزها تا کاسه بزرگ و کاسه کوچک و باد که از جانور رود نرم و نیم نرم. ربیع گفت نامهای فریشتگان در وی آموخت.

Ибн зайд гуфт номҳои зрити одам ва луғатҳо ки дар он сухани мигўинди арабӣу порсӣу ъбронӣу сурёнӣу ғайри он , ҳар луғат ки фарзанди одам дар он сухани мигўинд . Заҳҳок аз ибн аббос гуфт асмои аҷнос буд чун мардуму парӣ ва чаҳор пои мурғону дадони биёбону дарахтону замину осмон ва монанди он . Мақотил гуфт ҷонварону ҷамодотро ҳамаи фаро одам намӯд ки ҳамаи офарӣда буд дар он шаш рӯз аз пеш ,у одамро аз пас ҳамаи офарид дар охири рӯзи ҷумъа , чунонк дар хабараст он гуҳи номи як як вайро дар омухт ва гуфт ё одами ҳозои фарсу ҳозои бағалу ҳозои ҳмори илои охирҳо ътиаҳи бен башар гуфт илмаи алифи ҳирфаи сами қоли қул лоўлодки ани أрдтми алднёи Фотлбўҳои бҳзаҳи алҳрФу лои ттлбўҳои боладин . Аҳл ишорат гуфтанд муқтазии лафз умум онаст ки ҳар чаҳ асмо буд одамро дар омухти ҳам асмоءи холиқи ҳам асмоءи махлуқот , пас одами бдонстни асмоءи махлуқот аз Фариштагон мтмиз шуду мутахассис ,у афзӯнии вай баришон пайдо шуду илми ваии баномҳои офаридагори худ сиррӣ буду мутахассису афзӯнии вай баришон пайдо ,у илми ваии баномҳои офаридагори худ сиррӣ буд миёни вайу миёни ҳақ ки Фриштгонро бар он итилоъ набӯд , пас самараи илми номи махлуқ дар ҳақи одами он буд ки масҷуди Фриштгони гашт ,у самараи илми холиқи онки бмшоҳдаҳ ҳақ раседу калом ҳақ шунид .

ابن زید گفت نامهای ذریّت آدم و لغتها که در آن سخن میگویند عربی و پارسی و عبرانی و سریانی و غیر آن، هر لغت که فرزند آدم در آن سخن میگویند. ضحاک از ابن عباس گفت اسمای اجناس بود چون مردم و پری و چهار پای مرغان و ددان بیابان و درختان و زمین و آسمان و مانند آن. مقاتل گفت جانوران و جمادات را همه فرا آدم نمود که همه آفریده بود در آن شش روز از پیش، و آدم را از پس همه آفرید در آخر روز جمعه، چنانک در خبرست آن گه نام یک یک وی را در آموخت و گفت یا آدم هذا فرس و هذا بغل و هذا حمار الی آخرها عطیة بن بشر گفت علّمه الف حرفة ثم قال قل لاولادک ان أردتم الدّنیا فاطلبوها بهذه الحرف و لا تطلبوها بالدّین. اهل اشارت گفتند مقتضی لفظ عموم آنست که هر چه اسما بود آدم را در آموخت هم اسماء خالق هم اسماء مخلوقات، پس آدم بدانستن اسماء مخلوقات از فرشتگان متمیّز شد و متخصّص، و افزونی وی بریشان پیدا شد و علم وی بنامهای آفریدگار خود سرّی بود و متخصص و افزونی وی بریشان پیدا، و علم وی بنامهای آفریدگار خود سرّی بود میان وی و میان حق که فریشتگان را بر آن اطلاع نبود، پس ثمره علم نام مخلوق در حق آدم آن بود که مسجود فریشتگان گشت، و ثمره علم خالق آنک بمشاهده حق رسید و کلام حق شنید.

Сами арзаами алии алмлоӣкаҳи пас он мсмёту ашхосро фаро Фриштгон намӯд ва дар миёни эшон уқало буданд аз малоикау инсу ҷину шаётин аз баҳр он гуфт : сами арзаам . Ибн зайд гуфт раби Алъоламин фарзандони одамро аз пушти одам берун оварад ва бФриштгон гуфт : أнбӣўнии бأсмоءи ҳؤлоءи маро хабар кунед ки номҳои эшон чист ?

ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلائِکَةِ پس آن مسمّیات و اشخاص را فرا فریشتگان نمود و در میان ایشان عقلا بودند از ملائکة و انس و جن و شیاطین از بهر آن گفت: ثُمَّ عَرَضَهُمْ. ابن زید گفت رب العالمین فرزندان آدم را از پشت آدم بیرون آورد و بفریشتگان گفت: أَنْبِئُونِی بِأَسْماءِ هؤُلاءِ مرا خبر کنید که نامهای ایشان چیست؟

Агар май рости гўӣиди إни кантами содиқин ки аз шумо оламтар кас наёфаридам . Ин амр тъҷиз гӯйанд , аллоҳи таъолии хост то аҷзи эшон баришон пайдо шавад дар шинохти номҳои ончӣ мебенанд бичишам сар , чун оҷиз ояд аз илм ончӣ надиданд ва дар ончӣ ғайбаст аўлитр ки оҷиз бошанд . Пас Фариштагони бзбони аътзор ва аҷз гуфтанд : сбҳонки лои илми лнои إлои мо ълмтнои покӣу биъибии туроу касро бар илми ғайби ҷуз аз ту итилоъ нест , ва моро дониш нест магари ончии ту омухтии моро , донои бҳқиқти туе , ки бе тааллуми доноӣ ва дар дониши биҳмтоиӣу худовандиро сазое , ки рости донишу рости корӣ , ту доне ки хилофатро ки сазост ва он пиндошти мо ҷумла хатост .

اگر می‌راست گوئید إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ که از شما عالمتر کس نیافریدم. این امر تعجیز گویند، اللَّه تعالی خواست تا عجز ایشان بریشان پیدا شود در شناخت نامهای آنچه می‌بینند بچشم سر، چون عاجز آید از علم آنچه ندیدند و در آنچه غیب است اولیتر که عاجز باشند. پس فرشتگان بزبان اعتذار و عجز گفتند: سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا پاکی و بیعیبی ترا و کس را بر علم غیب جز از تو اطلاع نیست، و ما را دانش نیست مگر آنچه تو آموختی ما را، دانا بحقیقت تویی، که بی تعلّم دانایی و در دانش بیهمتایی و خداوندی را سزایی، که راست دانش و راست کاری، تو دانی که خلافت را که سزاست و آن پنداشت ما جمله خطاست.

Он гуҳи одамро гуфт : أнбӣҳми бأсмоӣҳми Фриштгонро хабар кун аз номҳои эшон ин оят далеласт ки одами пайғомбарӣ буд мурсали бФриштгону қили кони рсўлои илои валада . Бӯи эмома боҳиллӣ гуяд мардии пеш расӯл омад гуфт : ё расӯли аллоҳ а набиё кони одам ? қоли нъм , мклм .

آن گه آدم را گفت: أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فریشتگان را خبر کن از نامهای ایشان این آیت دلیل است که آدم پیغامبری بود مرسل بفریشتگان و قیل کان رسولا الی ولده. بو امامه باهلی گوید مردی پیش رسول آمد گفت: یا رسول اللَّه ا نبیّا کان آدم؟ قال نعم، مکلم.

Пас чун одами номҳои эшон Фриштгонро боз гуфт , аллоҳ гуфт Фариштагонро бар сиблати тавбих ва маломат фармуд : أи лами أқли лакам на гуфтам шуморо ки ман ғайби осмон ва замин донам , чунонк ин номҳо надонистеду ашхосро нашнохтед ва аз шумо пинҳон кардаму одамро дар омухтам . Аҳволи одаму зриту сари хилофати эшону маъсияту тоъати эшон ман донам ва шумо ндонед , чаро гуфтед ? أи тҷъли фӣҳо ман иФсди фӣҳо пас гуфт :у أълми мо тбдўн ва мо кантами тктмўн ва чунонк ғайби осмонҳо ва заминҳо донам ниҳону ошкорои шумо низ донам , ончӣ ошкоро гуфтед ки أи тҷъли фӣҳо ман иФсд фӣҳо донистам ,у ончӣ пинҳон гуфтед бо якдигар ки лни ихлқи хлқои аълам мно донистам ,у ончии Иблис бо худ андешед лӣни фазлати алайҳи лоҳлкнаҳу лӣни фазли алии лоъминаҳ ҳам донистам , ки он гуфт ва ин андеша кард ҳама офарӣда манаст ,у офарӣдаи ман аз ман пинҳон набошад . Дарин қисса боз намӯд ки фазли илми бартар аз фазл амаласт ки Фриштгон бар одам фазл доштанд бдрозии айёми тоъату фаровонии тоъату ибодат бефатрат ,у одам баришон фазл дошт бики илм , ва он як илм аз ибодати эшон бҳкми аллоҳ ма омаду Фриштгон бо он ҳамаи ибодати фазли одам бар худ бсбби он як илми асмоءи бдонстнд . Ва Мустафо гуфт « фазли алълми хайри ман фазли алъбодаҳ »у қол алнабӣ « фақиҳи воҳидашад алии алшитони ман алифи обид » ,у қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « масаълаи воҳидаи итълмҳои алмؤмни хайри ?лаи ман ибодаи санау хайри ?лаи ман ътқи рқбаҳи ман валади Исмоил ,у ани толиби алълму алмрأаҳи алмтиъаҳи лзўҷҳоу алўлди албори бўолдиаҳи идхлўни алҷнаҳи маъаи алонбёءи бғири ҳисоб »

پس چون آدم نامهای ایشان فریشتگان را باز گفت، اللَّه گفت فرشتگان را بر سبیل توبیخ و ملامت فرمود: أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ نه گفتم شما را که من غیب آسمان و زمین دانم، چنانک این نامها ندانستید و اشخاص را نشناختید و از شما پنهان کردم و آدم را در آموختم. احوال آدم و ذریت و سر خلافت ایشان و معصیت و طاعت ایشان من دانم و شما ندانید، چرا گفتید؟ أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها پس گفت: وَ أَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ و چنانک غیب آسمانها و زمینها دانم نهان و آشکارای شما نیز دانم، آنچه آشکارا گفتید که أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها دانستم، و آنچه پنهان گفتید با یکدیگر که لن یخلق خلقا اعلم منا دانستم، و آنچه ابلیس با خود اندیشید لئن فضّلت علیه لاهلکنّه و لئن فضّل علی لاعمینّه هم دانستم، که آن گفت و این اندیشه کرد همه آفریده منست، و آفریده من از من پنهان نباشد. درین قصه باز نمود که فضل علم برتر از فضل عمل است که فریشتگان بر آدم فضل داشتند بدرازی ایام طاعت و فراوانی طاعت و عبادت بی فترت، و آدم بریشان فضل‌ داشت بیک علم، و آن یک علم از عبادت ایشان بحکم اللَّه مه آمد و فریشتگان با آن همه عبادت فضل آدم بر خود بسبب آن یک علم اسماء بدانستند. و مصطفی گفت‌ «فضل العلم خیر من فضل العبادة» و قال النّبی «فقیه واحد اشدّ علی الشیطان من الف عابد»، و قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «مسئلة واحدة یتعلّمها المؤمن خیر له من عبادة سنة و خیر له من عتق رقبة من ولد اسماعیل، و انّ طالب العلم و المرأة المطیعة لزوجها و الولد البارّ بوالدیه یدخلون الجنّة مع الانبیاء بغیر حساب»

Ва гуфтаанд илм бар амал шараф дорад аз чаҳор ваҷҳ : яке онаст ки мақоми илми мақом набувватасту уламои биҷои пиғмброннд ва ба қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « алълмоءи варасаи алонбёء »

و گفته‌اند علم بر عمل شرف دارد از چهار وجه: یکی آنست که مقام علم مقام نبوت است و علما بجای پیغمبرانند و به‌ قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «العلماء ورثة الانبیاء»

Ва мақоми амали мақом вилоятасту соҳиби амал бар мақом авлиёст , чндонки миёни анбёءу авлиёъ фарқаст низ ҳамчандон миёни оламу омил фарқаст . Ваҷҳ дигар онаст ки амал лозимаст , аз омил фаротар нашаваду бадӣгарӣ сироят накунад ,у илм мутаъаддӣаст нафъи ону асари он бадӣгарон таъаддӣ кунад , рост ҳамчун чароғаст ки худ равшанаст ва дигаронро равшан дорад , равшанои худ бадӣгарон диҳад ва аз вай чизе накоҳад , олам ҳамчунонаст . Ваҷҳ сеюм онаст ки амал беилм бакор наёяд ва ибодат набӯду илм беамал бакор ояду ибодат буд . Ваҷҳ чаҳорум онаст ки амал аз мосту илм аз худост . Ва рӯй ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами анаи қол « алълмоءи мафотеҳи алҷнаҳу хлФоءи алонбёء »

و مقام عمل مقام ولایت است و صاحب عمل بر مقام اولیاست، چندانک میان انبیاء و اولیاء فرق است نیز همچندان میان عالم و عامل فرق است. وجه دیگر آنست که عمل لازم است، از عامل فراتر نشود و بدیگری سرایت نکند، و علم متعدی است نفع آن و اثر آن بدیگران تعدی کند، راست همچون چراغست که خود روشن است و دیگران را روشن دارد، روشنایی خود بدیگران دهد و از وی چیزی نکاهد، عالم همچنانست. وجه سوم آنست که عمل بی علم بکار نیاید و عبادت نبود و علم بی عمل بکار آید و عبادت بود. وجه چهارم آنست که عمل از ماست و علم از خداست. و روی عن النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم انه قال «العلماء مفاتیح الجنّة و خلفاء الانبیاء»

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « أи тдрўни мо қоли лии Ҷабраил ? қол ё Муҳамади лои тҳқрни ъбдои атоаҳи аллоҳи уламоу ани аллоҳи лами иҳқраҳи ҳайни илма , ани аллоҳи ҷомеъи алълмоءи фии бақиъи воҳиди Фиқўли ?лаами ании лами астўдъкми илмии алои лхири ардтаҳи бкм , қади ғФрти лаками алии мо кони мнкм »

و قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «أ تدرون ما قال لی جبرئیل؟ قال یا محمد لا تحقرنّ عبدا اتاه اللَّه علما و ان اللَّه لم یحقره حین علّمه، انّ اللَّه جامع العلماء فی بقیع واحد فیقول لهم انی لم استودعکم علمی الّا لخیر اردته بکم، قد غفرت لکم علی ما کان منکم»

Ва фии рўоиаҳи ахрӣ « лами астўдъкми ҳикматӣ ва ано аред ани аъзбкми адхлўои алҷнаҳи брҳмтӣ » .

و فی روایة اخری «لم استودعکم حکمتی و انا ارید ان اعذّبکم ادخلوا الجنّة برحمتی».