Қавлаи таъолӣ :у атқўои иўмои трҷъўни фӣаи إлии аллоҳи абӯи Амри ёқӯби трҷъўни бФтҳ тоу каср ҷим хонанд , маънӣ онаст ки битарсед аз рӯзӣ ки шумо дар он рӯз бо аллоҳ гардид . Боқии трҷъўни бзм тоу фатҳ ҷим хонанд , яъне ки шуморо дар он рӯз бо аллоҳ баранд : сами тўФии кули нафаси мо касбати пас ҳар таниро подош ончӣ кард дар дунё , агар некӣ кард ва агар бадӣ , агар дар салоҳ кушед ва агар дар фасод , подоши он бтмомӣ буи диҳанд ва ҳам лои излмўн ва аз он ҳеҷ бнкоҳнд . Инси молики рз ривоят кард аз

قوله تعالی: وَ اتَّقُوا یَوْماً تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَی اللَّهِ ابو عمرو یعقوب تُرْجَعُونَ بفتح تا و کسر جیم خوانند، معنی آنست که بترسید از روزی که شما در آن روز با اللَّه گردید. باقی تُرْجَعُونَ بضم تا و فتح جیم خوانند، یعنی که شما را در آن روز با اللَّه برند: ثُمَّ تُوَفَّی کُلُّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ پس هر تنی را پاداش آنچه کرد در دنیا، اگر نیکی کرد و اگر بدی، اگر در صلاح کوشید و اگر در فساد، پاداش آن بتمامی بوی دهند وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ و از آن هیچ بنکاهند. انس مالک رض روایت کرد از

Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силами қол « ани аллоҳи лои излми алмؤмни ҳасанаи исоби алайҳои алрзқи фии алднёу иҷрии баҳои фии алохраҳ , ва аммо алкоФри Фитъми бҳснотаҳи фии алднё , ҳатто азои аФзии илои алохраҳи лами ткни ?лаи ҳасанаи иътии баҳои хиро »

مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم قال «ان اللَّه لا یظلم المؤمن حسنة یثاب علیها الرزق فی الدنیا و یجری بها فی الآخرة، و اما الکافر فیطعم بحسناته فی الدنیا، حتی اذا افضی الی الآخرة لم تکن له حسنة یعطی بها خیرا»

Ва рӯй ибни аббоси қоли қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ани аллоҳи таъолии кутуби алҳсноту алсиӣот , ман ҳам бҳснаҳи Флми иъмлҳои кутубати ?лаи ҳасана , ?фони амалҳо кутубати ъшрои илои сбъмоӣаҳи илои азъоФи касӣра ва ман ҳам бсиӣаҳи Флми иъмлҳои кутубати ?лаи ҳасана , ?фони амалҳо кутубати воҳида , ӯ мҳоҳои аллоҳи ъзу ҷлу лои иҳлки алии аллоҳи таъолии алои ҳолк »

و روی ابن عباس قال قال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلم «ان اللَّه تعالی کتب الحسنات و السیئات، من همّ بحسنة فلم یعملها کتبت له حسنة، فان عملها کتبت عشرا الی سبعمائة الی اضعاف کثیرة و من هم بسیّئة فلم یعملها کتبت له حسنة، فان عملها کتبت واحدة، او محاها اللَّه عز و جل و لا یهلک علی اللَّه تعالی الّا هالک»

Муфассирон гуфтанд пасини оят аз осмони ин оят омад , Ҷабраил гуфт зъўҳои алии раъси смонин .

مفسران گفتند پسین آیت از آسمان این آیت آمد، جبرئیل گفت ضعوها علی رأس ثمانین.

Ва моӣтини ман сӯраи албқраҳу Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силами баъд аз он ҳафт рӯз бизӣаст , ва гуфтаанд бист ва як рӯзи пас аз он бизӣаст , ва гуфтаанд ҳаштод ва як рӯз . Ибн аббос гуфт пасини оёт ки аз осмон фурӯ омад ин буду авоили сӯраи алмоӣдаҳи алиўми أкмлти лаками динкми лақади ҷоءкми расӯли ман أнФскму муфассиронро хилофаст ки охиртар кадом буд , абӣ каъб гуфт охиртар лақади ҷоءкми расӯл буд . Броء ъозб гуфт « исФтўнк » буд , садӣу заҳҳок ва ҷамоатӣ гуфтанд «у атқўои иўмои трҷъўни фӣаи إлии аллоҳ » буд .

و مائتین من سورة البقرة و مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم بعد از آن هفت روز بزیست، و گفته‌اند بیست و یک روز پس از آن بزیست، و گفته‌اند هشتاد و یک روز. ابن عباس گفت پسین آیات که از آسمان فرو آمد این بود و اوائل سورة المائدة الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ و مفسران را خلافست که آخرتر کدام بود، ابی کعب گفت آخرتر لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ بود. براء عازب گفت «یسفتونک» بود، سدی و ضحاک و جماعتی گفتند «وَ اتَّقُوا یَوْماً تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَی اللَّهِ» بود.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои إзои тдоинтми бад-ӣни إлии أҷли мсмии алоиаҳ . . . Ин оят далеласт ки силам додан дар шаръ ҷоизаст , ҳамон силам ки Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силам шарҳ дод ва баён кард ва гуфт « аслФўои фии кили маълуму вазни маълуму аҷали маълум » .

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا تَدایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلی‌ أَجَلٍ مُسَمًّی الآیة... این آیت دلیل است که سلم دادن در شرع جایز است، همان سلم که مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم شرح داد و بیان کرد و گفت‌ «اسلفوا فی کیل معلوم و وزن معلوم و اجل معلوم».

Ибн аббос гуфт ашҳади ани алслФи алмзмўни илои аҷали мсмии қади аҳлаҳи аллоҳи фии китобау изни фӣа , Фқол ё أиҳои аллазӣнаи омнўои إзои тдоинтми бад-ӣни إлии أҷли мсмии маънии силаму салаф ҳар ду яксонаст , ва дар ақди силам на шартаст : аввали онк дар вақт ақд гуяд ин сим ё ин зар ё ин ҷомаи бисил ам бтў додам бчндини гандум ё бчндини ҷӯ ё бчндини абрешим , ё ончӣ буд ва сифат кунад он гандуму ҷӯу абрешим , ва ҳар сифат ки мақсӯд буд ва қимат бидон бигардад , ва дар одати бон мсомҳт наравад , ҳама бигӯед то маълум шавад . Ва он кас ки силам буи медиҳад , гуяд фарои пазируфтам , ва агар биҷои лафз силам гуяд аз ту харидами чизеи бад-ӣни сифати ҳам раво буд . Шарт дувум онаст ки ончӣ фаро диҳад , бгзоФи надиҳад , бал ки вазну миқдори он маълум кунад . Шарти сеюм онки ҳам дар маҷлиси ақди раъси алмол таслим кунад шарти чаҳоруми онк дар чизе силам диҳад ки бўсФ маълум гардад чун ҳубубу пунбау абрешиму ҷомау мивау гӯшту ҳайвон , аммо ҳар чаҳ маъҷун буд , ё мураккаб аз чанд чиз ки миқдори он маълум нашавад , чун ғолияу камону кафшу музей ва наълин ва монанди он силам дар он ботил буд ки васф напазирад . Ва дуруст онаст ки силам дар нон равост агар чаҳ омехтааст ба намаку об , ки он миқдори намаку об мақсӯд нест ва ҷаҳолат наёрад . Шарт панҷум онаст ки агар дайни мؤҷл буд вақти ҳулӯли аҷал бояд ки маълум буд . Агар гуяд то наврӯзу наврӯз маърӯф бошад , ё гуяд то ҷамодии дуруст буд ва бар аввал ҳамл кунанд . Шарти шашум дар чизе силам диҳад ки дар вақти ақди мавҷӯд буд , агар он дайни ҳол буд , пас агар дайни мؤҷл буд буқати ҳулӯли аҷал бояд ки мавҷӯд буд , ва агар дар мива силам диҳад то вақте ки дар он мива нарасида бошад ботил буд . Шарти ҳафтуми онки ҷои таслим муайян кунад бшҳр ё брўсто , ва эҳтироз кунад аз ҳар чаҳ дар он хусумат ва хилоф равад . Шарти ҳаштуми онки бҳичи айн ишорат накунад нагӯяд ангури фалони бустон , ё гандуми ин замин , ки ин ботил буд , агар гуяд аз миваи фалони шаҳри ин раво бошад . Шарт нуҳум онаст ки силам дар чизе ки азизи алўҷўд ва ноёфт буд надиҳад , чун лؤлؤи нафису канизаки обистан ,у канизаки некӯ бо фарзанди баҳам , ва ҳар чанд бар ин усӯл тФриъот бисёраст , аммо шарт мо ихтисораст . Ва ончӣ дар муомилот муҳим аст бидон ишоратӣ карда шуд , агар касеро зёдтии шарҳ бояд , бктби фиқҳи нишон бояд дод .

ابن عباس گفت اشهد ان السلف المضمون الی اجل مسمی قد احلّه اللَّه فی کتابه و اذن فیه، فقال یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا تَدایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلی‌ أَجَلٍ مُسَمًّی معنی سلم و سلف هر دو یکسانست، و در عقد سلم نه شرط است: اول آنک در وقت عقد گوید این سیم یا این زر یا این جامه بسلم بتو دادم بچندین گندم یا بچندین جو یا بچندین ابریشم، یا آنچه بود و صفت کند آن گندم و جو و ابریشم، و هر صفت که مقصود بود و قیمت بدان بگردد، و در عادت بآن مسامحت نرود، همه بگوید تا معلوم شود. و آن کس که سلم بوی میدهد، گوید فرا پذیرفتم، و اگر بجای لفظ سلم گوید از تو خریدم چیزی بدین صفت هم روا بود. شرط دوم آنست که آنچه فرا دهد، بگزاف ندهد، بل که وزن و مقدار آن معلوم کند. شرط سوم آنک هم در مجلس عقد رأس المال تسلیم کند شرط چهارم آنک در چیزی سلم دهد که بوصف معلوم گردد چون حبوب و پنبه و ابریشم و جامه و میوه و گوشت و حیوان، اما هر چه معجون بود، یا مرکب از چند چیز که مقدار آن معلوم نشود، چون غالیه و کمان و کفش و موزه و نعلین و مانند آن سلم در آن باطل بود که وصف نپذیرد. و درست آنست که سلم در نان رواست اگر چه آمیخته است به نمک و آب، که آن مقدار نمک و آب مقصود نیست و جهالت نیارد. شرط پنجم آنست که اگر دین مؤجّل بود وقت حلول اجل باید که معلوم بود. اگر گوید تا نوروز و نوروز معروف باشد، یا گوید تا جمادی درست بود و بر اول حمل کنند. شرط ششم در چیزی سلم دهد که در وقت عقد موجود بود، اگر آن دین حال بود، پس اگر دین مؤجل بود بوقت حلول اجل باید که موجود بود، و اگر در میوه سلم دهد تا وقتی که در آن میوه نرسیده باشد باطل بود. شرط هفتم آنک جای تسلیم معین کند بشهر یا بروستا، و احتراز کند از هر چه در آن خصومت و خلاف رود. شرط هشتم آنک بهیچ عین اشارت نکند نگوید انگور فلان بستان، یا گندم این زمین، که این باطل بود، اگر گوید از میوه فلان شهر این روا باشد. شرط نهم آنست که سلم در چیزی که عزیز الوجود و نایافت بود ندهد، چون لؤلؤ نفیس و کنیزک آبستن، و کنیزک نیکو با فرزند بهم، و هر چند بر این اصول تفریعات بسیارست، اما شرط ما اختصارست. و آنچه در معاملات مهم است بدان اشارتی کرده شد، اگر کسی را زیادتی شرح باید، بکتب فقه نشان باید داد.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои إзои тдоинтми бад-ӣни тдоину мдоинаҳ бо якдигари ?уфаам додан ва стднаст , адони ядин , ?уфаам дод , адони ядони ?уфаами ситад . Баъд аз онк тдоинтм гуфта буд « бад-ӣн » дар афзуд то гумон науфтад ки ин тдоини бмънӣ мҷозоаҳаст , бал ки бмънӣ мъототаст ?уфаам додану стдн . Фоктбўаҳ яъне аддӣни илои злки алаҷал . Хилофаст миёни уламо ки ин амр вуҷубаст ё амри тхиру абоҳт . Қавмӣ гуфтанд ки амр вуҷубаст , ва ин нбштн фарзаст , ва ҳамчунин ашҳод гуфтанд ки фарзаст , чунонк аллоҳ гуфт :у أшҳдўои إзои тбоиътму далели қавли вуҷуб аз хабар онаст ки расӯли слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт « салосаи идъўни аллоҳи Флои истҷоби ?лаам . Раҷули кони ?лаи дайни Флми ишҳд ,у раҷули аътии сФиҳои молоу қади қоли таъолӣ :у лои тؤтўои алсФҳоءи أмўолкму раҷули канти ъндаҳи амрأаҳи сиӣаҳи алхлқи Флми итлқҳо »

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا تَدایَنْتُمْ بِدَیْنٍ تداین و مداینة با یکدیگر افام دادن و ستدن است، ادان یدین، افام داد، ادان یدان افام ستد. بعد از آنک تداینتم گفته بود «بدین» در افزود تا گمان نیفتد که این تداین بمعنی مجازاة است، بل که بمعنی معاطات است افام دادن و ستدن. فاکتبوه یعنی الدّین الی ذلک الاجل. خلافست میان علما که این امر وجوب است یا امر تخیر و اباحت. قومی گفتند که امر وجوب است، و این نبشتن فرض است، و همچنین اشهاد گفتند که فرض است، چنانک اللَّه گفت: وَ أَشْهِدُوا إِذا تَبایَعْتُمْ و دلیل قول وجوب از خبر آنست که رسول صلّی اللَّه علیه و آله و سلم گفت «ثلاثة یدعون اللَّه فلا یستجاب لهم. رجل کان له دین فلم یشهد، و رجل اعطی سفیها مالا و قد قال تعالی: وَ لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَکُمُ و رجل کانت عنده امرأة سیئة الخلق فلم یطلّقها»

Ва қавли бештарин муфассирон онаст ки ин дар абтдоءи исломи фарз буд пас мансӯх шуд , бончаҳ гуфт : Фإни أмни бъзкм баъзан Флиؤди алзии аؤтмни أмонтаҳ аммо имрӯзи ҳукми ин китобату ашҳод дар анвоъи бёъот бар истиҳбобаст на бар вуҷуб , агар хоҳад кунад ва агар хоҳад на .

و قول بیشترین مفسران آنست که این در ابتداء اسلام فرض بود پس منسوخ شد، بآنچه گفت: فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ اما امروز حکم این کتابت و اشهاد در انواع بیاعات بر استحباب است نه بر وجوب، اگر خواهد کند و اگر خواهد نه.

Ва ликтби бинкм эй байни албоиъу алмштрӣу алмстдину алмдини котиби болъдл эй болҳқу алонсоФ , лои язиди фии алмолу алаҷалу лои инқси мнҳмоу лои иأби котиби أни иктби комаи илмаи аллоҳ заҳҳок гуфт дар абтдоءи ислом бар дабири воҷиб буд ин нбштн чун аз вай дар хостандед , ва ҳамчунин бар гувоҳи воҷиб буд , пас мансӯх шуд бончаҳ гуфту лои изори котибу ло шаҳид мегуяду лои иأби котиби мабодо ки сарбоз занад дабир аз нбштн , чунонк аллоҳи вайро дар омухт ва бо вай фазл кард ва бар дигарон афзӯнӣ дод бдбирӣ , пас гуфту лимлли алзии алайҳ алҳақ амлолу имло якеаст , мегуяд то он кас ки дайн бар вайаст имло кунаду бзбон иқрор диҳад бар хештан ва аз худоӣ битарсад , ва аз ончӣ бар вайаст аз мол дар имло кардану иқрор додан ҳеҷ чизи бнкоҳд .

وَ لْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ ای بین البایع و المشتری و المستدین و المدین کاتِبٌ بِالْعَدْلِ ای بالحق و الانصاف، لا یزید فی المال و الاجل و لا ینقص منهما وَ لا یَأْبَ کاتِبٌ أَنْ یَکْتُبَ کَما عَلَّمَهُ اللَّهُ ضحاک گفت در ابتداء اسلام بر دبیر واجب بود این نبشتن چون از وی در خواستندید، و همچنین بر گواه واجب بود، پس منسوخ شد بآنچه گفت وَ لا یُضَارَّ کاتِبٌ وَ لا شَهِیدٌ میگوید وَ لا یَأْبَ کاتِبٌ مبادا که سرباز زند دبیر از نبشتن، چنانک اللَّه وی را در آموخت و با وی فضل کرد و بر دیگران افزونی داد بدبیری، پس گفت وَ لْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ املال و املا یکی است، میگوید تا آن کس که دین بر وی است املا کند و بزبان اقرار دهد بر خویشتن و از خدای بترسد، و از آنچه بر وی است از مال در املا کردن و اقرار دادن هیچ چیز بنکاهد.

Бахс нақсаст чунонк гуфт « ва ҳам фӣҳо лои ибхсўн » Фإни кони алзии алайҳ алҳақ сФиҳои сафеҳ ҷома бошад бади бофтау суст , мегуяд агар он кас ки биравӣ мол бошад нодону нозираку сусти хирад буд , тифлӣ буд но , أўи зъиФо ё ҷоҳилии нодрёбндаҳ , أўи лои исттиъи أни имли ҳў ё худ натавонад ки имло кунад ки лол буд бе забони Флимлл валеа болъдл аллоҳ мегуяд фармудам то қайии эшон ё мироси дороишон , ё он кас ки биҷои эшон буд имло кунад ва бар дабир диҳад баростӣу инсоф . Ва астшҳдўои шаҳидин эйу ашҳдўои шоҳидин ман рҷолкм эй ман аҳли млткм , ва ду гувоҳ хоҳед то бар шумо гувоҳ бошанд дар он мъомлт ки кардед . Он гуҳ гуфт : ман рҷолкм аз мардони шумо ки аҳл ислом ояд , яъне ки то донанд ки гувоҳи мусулмон бояд .

بخس نقص است چنانک گفت «وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ» فَإِنْ کانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً سفیه جامه باشد بد بافته و سست، می گوید اگر آن کس که بروی مال باشد نادان و نازیرک و سست خرد بود، طفلی بود نا، أَوْ ضَعِیفاً یا جاهلی نادریابنده، أَوْ لا یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ یا خود نتواند که املا کند که لال بود بی زبان فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ اللَّه میگوید فرمودم تا قیم ایشان یا میراث دارایشان، یا آن کس که بجای ایشان بود املا کند و بر دبیر دهد براستی و انصاف. وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ ای و اشهدوا شاهدین مِنْ رِجالِکُمْ ای من اهل ملتکم، و دو گواه خواهید تا بر شما گواه باشند در آن معاملت که کردید. آن گه گفت: مِنْ رِجالِکُمْ از مردان شما که اهل اسلام آید، یعنی که تا دانند که گواه مسلمان باید.

Фإни лами икўно раҷулин нагуфт ?фони лами икни раҷулон , ки он гуҳ то мард будӣ гувоҳии зан раво набӯдӣ . Гуфт : Фإни лами икўнои раҷулин маънӣ онаст ки ин ду гувоҳ агар на мардон бошанд ки мардӣ ва ду зан бошад , бо вуҷӯди мардони ҳам раво бошад ммни трзўни ман алшҳдоءи азин гувоҳон ки шумо бипасандед бъдолту сқт аз мардону занон . Ҷои дигари азин кушода тар гуфту أшҳдўои зўии адли мнкм .

فَإِنْ لَمْ یَکُونا رَجُلَیْنِ نگفت فان لم یکن رجلان، که آن گه تا مرد بودی گواهی زن روا نبودی. گفت: فَإِنْ لَمْ یَکُونا رَجُلَیْنِ معنی آنست که این دو گواه اگر نه مردان باشند که مردی و دو زن باشد، با وجود مردان هم روا باشد مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ ازین گواهان که شما بپسندید بعدالت و ثقت از مردان و زنان. جای دیگر ازین گشاده‌تر گفت وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ.

Фасли фии алошҳод

فصل فی الاشهاد

Бдонки ашҳод дар ъқуд муомилотаст ё дар ъқуди мнокҳот , аммо дар ъқуди мнокҳот : бмзҳби шофиии ашҳод фарзаст . Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт « кули никоҳи лами иҳзраҳи арбаъаи Фҳўи саффоҳ : хотб ва валеу шоҳидон . » ва рӯй анаи қол « лои никоҳи алои бўлӣу шоҳидии адл » ва дар ъқуди муомилот мустаҳабасту амр дар он амри ндб ва истиҳбобаст , на амри фарзу эҷоб . Ва дар ҷумлаи аҳли шаҳодати даҳ касанд : аввали болиғ ки кӯдакро шаҳодат нест . Ва дигари оқил ки девонаро нест . Сдигри озод ки бандаро нест , агар чаҳ қн бошад ва агар макотиб , ё баъзе озод ва баъзе банда , бҳичи ваҷҳи эшонро шаҳодат нест . Чаҳоруми мусулмон ки кофарро нест , на бар кофар ва на бар мусулмон . Панҷуми дрёбндаҳи қавии ҳифз ки мғФлро нест агар чаҳ оқил буд . Шашуми адл ки фосиқро нест , ва адл ӯст ки аз кабоир парҳез кунад ,у тоъоти вай бар сғоӣр ғалаба дорад . Ҳафтум касе ки бо мурувват буд ки бемурувватро шаҳодат нест . Ва бемурувват онаст ки дар миёни бозор таом хӯрд ва бок надорад , ё на бар зии муътоди худ берун ояд . Ҳаштум касе ки вайро дар он шаҳодат ҳаззӣ набӯд , на ҷазби манфиат на дафъи музират , азин ҷиҳати шаҳодати фарзанди падарро мақбул нест , ва на шаҳодати падари фарзандро , ва на шаҳодати хасм бар хасм ва на душман бар душман , ва на дар маҳали таассубу кӣна .

بدانک اشهاد در عقود معاملات است یا در عقود مناکحات، اما در عقود مناکحات: بمذهب شافعی اشهاد فرض است. مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم گفت‌ «کل نکاح لم یحضره اربعة فهو سفاح: خاطب و ولی و شاهدان.» و روی انه قال «لا نکاح الّا بولی و شاهدی عدل» و در عقود معاملات مستحبّ است و امر در آن امر ندب و استحباب است، نه امر فرض و ایجاب. و در جمله اهل شهادت ده کس‌اند: اول بالغ که کودک را شهادت نیست. و دیگر عاقل که دیوانه را نیست. سدیگر آزاد که بنده را نیست، اگر چه قنّ باشد و اگر مکاتب، یا بعضی آزاد و بعضی بنده، بهیچ وجه ایشان را شهادت نیست. چهارم مسلمان که کافر را نیست، نه بر کافر و نه بر مسلمان. پنجم دریابنده قوی حفظ که مغفل را نیست اگر چه عاقل بود. ششم عدل که فاسق را نیست، و عدل اوست که از کبائر پرهیز کند، و طاعات وی بر صغائر غلبه دارد. هفتم کسی که با مروّت بود که بی مروّت را شهادت نیست. و بی مروّت آنست که در میان بازار طعام خورد و باک ندارد، یا نه بر زیّ معتاد خود بیرون آید. هشتم کسی که وی را در آن شهادت حظی نبود، نه جذب منفعت نه دفع مضرت، ازین جهت شهادت فرزند پدر را مقبول نیست، و نه شهادت پدر فرزند را، و نه شهادت خصم بر خصم و نه دشمن بر دشمن، و نه در محل تعصب و کینه.

Қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « лои иҷўзи шҳодаҳи хоину ло зону лои хоинау лои зониаҳу лои зии ғмзи алии ахиаҳ . »

قال النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم «لا یجوز شهادة خائن و لا زان و لا خائنة و لا زانیة و لا ذی غمز علی اخیه.»

Нуҳум касе ки бар суннату ҷамоат буд , ки шаҳодати аҳли аҳўоءу бидъати дорон мардӯдаст . Даҳуми онк мард бошад , ки шаҳодати зан дар баъзе аҳком чун ҳудӯду никоҳу талоқу ътоқу раҷъату васияту тўкилу қатли амд мардӯдаст . Аммо дар байъу аҷорту раҳну змони вҳбаҳ ва ҳар чаҳ сар бо мол дорад , гувоҳии занон бо мардон дар он мақбуласт . Ва ончии мардонро бар он итилоъ набӯд , чун айби занону вилодату рзоъ , шаҳодати занони маҳз дар он мақбуласт , чаҳор зани биҷои ду мард . Ва ҳуқуқи мардум ки собит мешавад дар шаръи бадви марди адл ё бики марду савганди хасм собит шавад . Ва имоди шаҳодат маърифатаст . Расӯли худоиро пурседанд ки гувоҳӣ чун диҳем

نهم کسی که بر سنت و جماعت بود، که شهادت اهل اهواء و بدعت داران مردود است. دهم آنک مرد باشد، که شهادت زن در بعضی احکام چون حدود و نکاح و طلاق و عتاق و رجعت و وصیت و توکیل و قتل عمد مردود است. اما در بیع و اجارت و رهن و ضمان وهبه و هر چه سر با مال دارد، گواهی زنان با مردان در آن مقبول است. و آنچه مردان را بر آن اطلاع نبود، چون عیب زنان و ولادت و رضاع، شهادت زنان محض در آن مقبول است، چهار زن بجای دو مرد. و حقوق مردم که ثابت میشود در شرع بدو مرد عدل یا بیک مرد و سوگند خصم ثابت شود. و عماد شهادت معرفت است. رسول خدای را پرسیدند که گواهی چون دهیم‌

« Фқолтарӣ алшмс ? қоли нъми қол « алии мислҳо Фошҳд ӯ дъ »

«فقال تری الشمس؟ قال نعم قال «علی مثلها فاشهد او دع»

Ва фии алхбр « акрмўои алшҳўди ?фони аллоҳи истхрҷи баҳами алҳқўқу идФъи баҳами алзлм » .

و فی الخبر «اکرموا الشهود فان اللَّه یستخرج بهم الحقوق و یدفع بهم الظلم».

أни тзли إҳдоҳмои Фтзкри қроءаҳ Ҳамзааст касри алиф дар аввалу рафъи роء дар охир бар маънии шарту ҷазо , дигарон ҳамаи бФтҳ алиф хонанд أни тзлу насби роءи Фтзкру қроءаҳи ?маккейу басарии Фтзкр мухаффафасту қроءаҳи дигарон бтшдиди коф , ва дар маънӣ тафовут нест ки зикру азкр ҳар ду яксонаст чун назулу анзлу караму акрам . Ва залоли ӣнҷои бмънии нисён ва ғалатаст чунонк онҷо гуфт лои изли рабӣу лои инсӣу маънии алоиаҳи Фрҷлу амрأтон кӣ тазаккури аҳдиҳмои алأхрии ан злт мегуяд то он гуҳ ки яке аз он ду зани гувоҳӣ фаромӯш кунад , он дигари зан бо ёд вай диҳад . Ва лои иأби алшҳдоءи إзои мо даъвои ин ҳам дар таҳаммуласт ва ҳам дар адо , аммо дар таҳаммул мухайяраст ва дар адоءи фарзи кифоят , магар ки дар адади гувоҳон қиллат бошад ки он гуҳи адоءи фарзи айн буд . Мегуяд фармудам то гувоҳон сарбоз назананд , он гуҳ ки эшонро бо гувоҳӣ хонанд .

أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَکِّرَ قراءة حمزه است کسر الف در اول و رفع راء در آخر بر معنی شرط و جزا، دیگران همه بفتح الف خوانند أَنْ تَضِلَّ و نصب راء فَتُذَکِّرَ و قراءة مکی و بصری فَتُذَکِّرَ مخفف است و قراءة دیگران بتشدید کاف، و در معنی تفاوت نیست که ذکّر و اذکر هر دو یکسانست چون نزّل و انزل و کرّم و اکرم. و ضلال اینجا بمعنی نسیان و غلط است چنانک آنجا گفت لا یَضِلُّ رَبِّی وَ لا یَنْسی‌ و معنی الآیة فرجل و امرأتان کی تذکر احدیهما الأخری ان ضلت میگوید تا آن گه که یکی از آن دو زن گواهی فراموش کند، آن دیگر زن با یاد وی دهد. وَ لا یَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا ما دُعُوا این هم در تحمل است و هم در ادا، اما در تحمل مخیر است و در اداء فرض کفایت، مگر که در عدد گواهان قلت باشد که آن گه اداء فرض عین بود. میگوید فرمودم تا گواهان سرباز نزنند، آن گه که ایشان را با گواهی خوانند.

Рӯй ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами қоли фии тафсири ҳзаҳи алоиаҳ « лои иأби алшоҳди азои ашҳади алии шҳодаҳи идъии илоҳо ани иқўми баҳо » .

روی ان النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم قال فی تفسیر هذه الآیة «لا یأب الشاهد اذا اشهد علی شهادة یدعی الیها ان یقوم بها».

Сами қол :у лои тсӣмўои أни тктбўаҳ эй лои имнъкми алзҷру алмлоли ани тктбўои мо шҳдтми алайҳи ман алҳақ , сғрам кибри илои аҷал алҳақ злкм أқст ъанд аллоҳу أқўми ллшҳодаҳ эй алкитоба аъдл ъанд аллоҳи фии ҳукмау аблғи фии алостқомаҳи ллшҳодаҳ , лони алкитоби изкри алшҳўд , Фикўн . Лшҳодтҳми ақўму أднии أлои тртобўо эй ақрби илои ани лои тшкўои фии маблағ алҳақу алаҷали إлои أни ткўни туҷҷораи ҳозираи бнсб ъосм хонд аз баҳри он ки ӯ кони ӣнҷои ноқиссаи минҳд ки бхбрши ҳоҷат буду туҷҷораи бнсб хабар ӯст ,у ҳозираи сифат тиҷорат бошад ,у аъроби сифат чун аъроби мавсуф буд ,у исми кони бад-ӣни қроءаҳ мзмраст ва он мдоинаҳаст ё мубояъа . Ва тақдираш чунонаст ки алои ани ткўни алмдоинаҳу алмбоиъаҳи туҷҷораи ҳозираи боқии қроءаҳи туҷҷораи ҳозира брФъ хонанд , ки эшон кони бмънӣ вақъ мениҳанд , ва чун чунин буд тома бошад ва хабар нахоҳад , ва мо баъди он бФъли хеши брФъ буд тақдираи алои ани тқъи туҷҷора ва ин ҳамчунонаст ки онҷо гуфту إни кони зўи ъусраеу ани вақъи мъср , пас туҷҷораи бад-ӣни қроءаҳ муртафаъаст бФъли худу феълаш тқъасту ҳозира сифат ӯст .

ثمّ قال: وَ لا تَسْئَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ ای لا یمنعکم الضجر و الملال ان تکتبوا ما شهدتم علیه من الحق، صغر ام کبر الی اجل الحق ذلِکُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَ أَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ ای الکتابة اعدل عند اللَّه فی حکمه و ابلغ فی الاستقامة للشهادة، لان الکتاب یذکّر الشهود، فیکون. لشهادتهم اقوم وَ أَدْنی‌ أَلَّا تَرْتابُوا ای اقرب الی ان لا تشکّوا فی مبلغ الحق و الاجل إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجارَةً حاضِرَةً بنصب عاصم خواند از بهر آن که او کان اینجا ناقصه مینهد که بخبرش حاجت بود و تِجارَةً بنصب خبر اوست، و حاضِرَةً صفت تجارت باشد، و اعراب صفت چون اعراب موصوف بود، و اسم کان بدین قراءة مضمر است و آن مداینه است یا مبایعه. و تقدیرش چنان است که الّا ان تکون المداینة و المبایعة تجارة حاضرة باقی قراءة تِجارَةً حاضِرَةً برفع خوانند، که ایشان کان بمعنی وقع می‌نهند، و چون چنین بود تامّه باشد و خبر نخواهد، و ما بعد آن بفعل خویش برفع بود تقدیره الا ان تقع تجارة و این همچنانست که آنجا گفت وَ إِنْ کانَ ذُو عُسْرَةٍ ای و ان وقع معسر، پس تِجارَةً بدین قراءة مرتفع است بفعل خود و فعلش تقع است و حاضِرَةً صفت اوست.

Қавла :у أшҳдўои إзои тбоиътми ин ашҳод ки миФрмоид мансӯхаст бони оят ки гуфт Фإни أмни бъзкм баъзан Флиؤди алзии аؤтмни أмонтаҳу лои изори котибу лои шаҳиди изори бмънии фоил буду бмънии мафъӯл буд , бмънӣ фоил онаст ки дабирро фармудам то наранҷоанд ки ӯро гӯйанд банавис , напечад ва аз ҳақ ва доду насиҳат чизе накоҳад ,у бмънии мафъӯлу лои изор котиб фармудам то ин дабирро нрнҷоннд , агар даст дар корӣ дорад аз он худ ӯро нштобоннд , ва агар музд хоҳад музд аз вай боз нагиранд . Ва ло шаҳид фармудам гувоҳро то наранҷоанд ва на гзоёнд , ки бгўоаҳ бӯдан хонанд ояд ва чун бгўоҳӣ додан хонанд ояд ва албата ҳеҷ сар напечад , ки бгўоаҳ бӯдан хонанд омадани вайро ттўъаст ,у вайро бар он музд ва чун бгўоҳӣ додан хонанд омадани бтъҷил бар вай воҷибасту дирангӣ бар вайу бол , магар ки вайро шаккӣ уфтад ки май ёди орад , ё рибтӣ уфтад ки мебасират ҷӯяд . Дигар ваҷҳ фармудам то гувоҳро нрнҷоннд , агар аз он худ корӣ дорад ,у вайро нштобоннд .

قوله: وَ أَشْهِدُوا إِذا تَبایَعْتُمْ این اشهاد که میفرماید منسوخ است بآن آیت که گفت فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ وَ لا یُضَارَّ کاتِبٌ وَ لا شَهِیدٌ یضارّ بمعنی فاعل بود و بمعنی مفعول بود، بمعنی فاعل آنست که دبیر را فرمودم تا نرنجاند که او را گویند بنویس، نپیچد و از حق و داد و نصیحت چیزی نکاهد، و بمعنی مفعول وَ لا یُضَارَّ کاتِبٌ فرمودم تا این دبیر را نرنجانند، اگر دست در کاری دارد از آن خود او را نشتابانند، و اگر مزد خواهد مزد از وی باز نگیرند. وَ لا شَهِیدٌ فرمودم گواه را تا نرنجاند و نه گزایاند، که بگواه بودن خوانند آید و چون بگواهی دادن خوانند آید و البته هیچ سر نپیچد، که بگواه بودن خوانند آمدن وی را تطوّع است، و وی را بر آن مزد و چون بگواهی دادن خوانند آمدن بتعجیل بر وی واجب است و درنگی بر وی و بال، مگر که وی را شکی افتد که می‌یاد آرد، یا ریبتی افتد که می‌بصیرت جوید. دیگر وجه فرمودم تا گواه را نرنجانند، اگر از آن خود کاری دارد، و وی را نشتابانند.

Ва إни тФълўо ва агар кунед ки дар дабирии чизе дар нбштн аз ҳақ бакоҳед , ё он гуҳ ки қайи бошед дар амлоء ҳақ бакоҳед , ё бгўоҳӣ додан хонанд бозншиниди Фإнаҳи Фсўқи бкми он бшмо фисқаст , берун шудан аз ростӣу нофармонӣ . Сами хўФҳми Фқолу атқўои аллоҳи фии алзрору иълмкми аллоҳу аллоҳи бакули шайъи ءи ман аъмолкми алӣами ин ояти дайни сад ва сӣ клмтаст , ва дар ваии чаҳордаҳ ҳукмаст , ва дар ваии сӣ ва як мемаст ва чиҳил ваов .

وَ إِنْ تَفْعَلُوا و اگر کنید که در دبیری چیزی در نبشتن از حق بکاهید، یا آن گه که قیم باشید در املاء حق بکاهید، یا بگواهی دادن خوانند بازنشینید فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ آن بشما فسق است، بیرون شدن از راستی و نافرمانی. ثم خوّفهم فقال وَ اتَّقُوا اللَّهَ فی الضرار وَ یُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ من اعمالکم عَلِیمٌ این آیت دین صد و سی کلمت است، و در وی چهارده حکم است، و در وی سی و یک میم است و چهل واو.

Ва إни кантами алии сафари ин алии бмънӣ фӣасту сафари онро сафар ном кардаанд лонаи исФри ани тўоёи алрҷол . Маънӣ оят онаст ки агар дар сафар бошед ва нависанда наёбед Фрҳони мқбўзаҳи онро мқбўзаҳ гуфт ки раҳн беқабз дуруст набошад , азинҷоаст ки раҳни дайн дуруст набошад , ки қабзи рукн раҳнаст ,у қабзи ҷуз дар айн сӯрат набандад . Қроءаҳи ?маккейу абӯи Амри Фрҳн ,у раҳн ҷамъ Раҳонаст , каҷдору ҷдру китобу кутубу ҳмору ҳмр . Ва гуфтаанд раҳни бзми роءу ҳоء ,у қроءти боқии Фрҳони болФу каср роء Раҳон ҷамъ раҳнаст кҳблу ҳбол ,у баҳру баҳору раҳн ҷамъ Раҳонаст каҷдору ҷдру китобу кутубу хумору хамр ва гуфтаанд раҳн , ҷамъ раҳнаст ксқФу сақф . Зҷоҷ гуфт феъл дар ҷамъи феъл андакаст , локин дурустаст . Абӯ убайд гуфт дар сухан араб наёфтем феъл ки ҷамъи он феъласт алои ин ду клмт , раҳну сақф , иқоли раҳну раҳну сақфу сақф . Ва марои ҳнти грўстдн ва додан буд , раҳнат гарав додам , артҳнти гарави ситадам ,у арҳнти биҷои раҳнати истеъмол кардан фасеҳ нест , агар чаҳ овардаанд . Қоли ибни Форс .

وَ إِنْ کُنْتُمْ عَلی‌ سَفَرٍ این علی بمعنی فی است و سفر آن را سفر نام کرده‌اند لانه یسفر عن طوایا الرجال. معنی آیت آنست که اگر در سفر باشید و نویسنده نیابید فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ آن را مقبوضه گفت که رهن بی قبض درست نباشد، ازینجا است که رهن دین درست نباشد، که قبض رکن رهن است، و قبض جز در عین صورت نبندد. قراءة مکی و ابو عمرو فرهن، و رهن جمع رهان است، کجدار و جدر و کتاب و کتب و حمار و حمر. و گفته‌اند رهن بضم راء و حاء، و قراءت باقی فرهان بالف و کسر راء رهان جمع رهن است کحبل و حبال، و بحر و بحار و رهن جمع رهان است کجدار و جدر و کتاب و کتب و خمار و خمر و گفته‌اند رهن، جمع رهن است کسقف و سقف. زجاج گفت فعل در جمع فعل اندک است، لکن درست است. ابو عبید گفت در سخن عرب نیافتیم فعل که جمع آن فعل است الّا این دو کلمت، رهن و سقف، یقال رهن و رهن و سقف و سقف. و مرا هنت گروستدن و دادن بود، رهنت گرو دادم، ارتهنت گرو ستدم، و ارهنت بجای رهنت استعمال کردن فصیح نیست، اگر چه آورده‌اند. قال ابن فارس.

Иқоли раҳнати алшии ءу лои иқоли арҳнтаҳ . Ва арраони бмънии аслоф дурустаст . Иқоли арҳнти фии кзо , эй аслФти фӣа . Ва алрҳну алрҳину алрҳинаҳи гаравгон буд ,у алмрҳўн гаравгон карда буд . Фإни أмни бъзкм баъзан бмънӣ аӣтмнаст , мегуяд агар касе аз шумо касеро амин кунаду амонати пеши вай наад , Флиؤди алзии аؤтмни أмонтаҳи раво буд киҳо боз стонндаҳ шавад ки ӯ амини он амонатаст , пас он амонат ӯст бостўорӣ бо вай мансӯбаст на бхдоўндӣ , ва бо худованд мансӯбаст бхдоўндӣу литқи аллоҳи раба ва фармудам ин амонати дорро ки аз хашму азоб аллоҳ бипарҳез ,у амонати биҷои ор , ва бе хиёнати бозрасон .

یقال رهنت الشی‌ء و لا یقال ارهنته. و ارهان بمعنی اسلاف درست است. یقال ارهنت فی کذا، ای اسلفت فیه. و الرّهن و الرهین و الرهینه گروگان بود، و المرهون گروگان کرده بود. فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً بمعنی ائتمن است، میگوید اگر کسی از شما کسی را امین کند و امانت پیش وی نهد، فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ روا بود که ها باز ستاننده شود که او امین آن امانت است، پس آن امانت اوست باستواری با وی منسوب است نه بخداوندی، و با خداوند منسوب است بخداوندی وَ لْیَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ و فرمودم این امانت دار را که از خشم و عذاب اللَّه بپرهیز، و امانت بجای آر، و بی خیانت بازرسان.

Қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ояи алмноФқи слосу ани сому слӣу заъми анаи мусаллам , азои ҳдси кизб ,у азои въди ахлФ . Ва азои аؤтмни хон . »

قال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلم «آیة المنافق ثلاث و ان صام و صلی و زعم انه مسلم، اذا حدث کذب، و اذا وعد اخلف. و اذا اؤتمن خان.»

Ва рӯй анаи қол « лои имони лмн лоамона ?лау лои дайни лмни лои аҳди ?ла »

و روی انه قال «لا ایمان لمن لا امانة له و لا دین لمن لا عهد له»

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « арбъ азо кун Фики лои тболи мо Фотки ман алднё ҳифзамонау сидқи ҳадису иффати фии туъмау ҳасани хлиқаҳ »

و قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلم «اربع اذا کن فیک لا تبال ما فاتک من الدنیا حفظ امانة و صدق حدیث و عفت فی طعمة و حسن خلیقة»

Ва қол « адоءи алҳқўқу ҳифзи аломоноти динӣу дайни алнабӣин ман қаблӣ . »

و قال «اداء الحقوق و حفظ الامانات دینی و دین النبیین من قبلی.»

Пас хитоб бо гувоҳон гардонид ва гуфту лои тктмўои алшҳодаҳ , ибни аббос дар тафсири ин оят гуфт ман алкбоӣри китмони алшҳодаҳ . Ва фии алхбр « ман ктми шҳодаҳи ази дъии кони кмни шаҳди болзўр »

پس خطاب با گواهان گردانید و گفت وَ لا تَکْتُمُوا الشَّهادَةَ، ابن عباس در تفسیر این آیت گفت من الکبائر کتمان الشهادة. و فی الخبر «من کتم شهادة اذ دعی کان کمن شهد بالزور»

Ва қол « адлати шҳодаҳи алзўри болошроки биллоҳи слоси марот , сами қрء : Фоҷтнбўои алрҷси ман алоўсону аҷтнбўои қавли алзўр »

و قال «عدلت شهادة الزور بالاشراک باللّه ثلاث مرات، ثم قرء: فاجتنبوا الرجس من الاوثان و اجتنبوا قول الزور»

Мегуяд гувоҳӣ пинҳон мадоред агар соҳиб ҳақ надонад ки ту вайро гувоҳӣ , пеш аз пурсидани гувоҳӣ бояд дод , бҳкми хабар ки Мустафо гуфт ъ

میگوید گواهی پنهان مدارید اگر صاحب حق نداند که تو وی را گواهی، پیش از پرسیدن گواهی باید داد، بحکم خبر که مصطفی گفت ع‌

« хайри алшҳўди алзии иأтии болшҳодаҳ қабл ани исأлҳо »

«خیر الشهود الذی یأتی بالشهادة قبل ان یسألها»

Ва агар соҳиб ҳақ донад ки ту вайро гувоҳӣ , пас то аз ту гувоҳӣ додан дар нахоҳад гувоҳӣ набояд дод , бҳкми он хабар ки гуфт « хиркми қарнии сами аллазӣнаи илўнҳми сами аллазӣнаи илўнҳм , сами иФшўои алкзб ҳатто ишҳди алрҷл қабл ани истшҳд »

و اگر صاحب حق داند که تو وی را گواهی، پس تا از تو گواهی دادن در نخواهد گواهی نباید داد، بحکم آن خبر که گفت «خیرکم قرنی ثم الذین یلونهم ثم الذین یلونهم، ثم یفشوا الکذب حتی یشهد الرجل قبل ان یستشهد»

Ва ман иктмҳои Фإнаҳи осми қалбаи қоли муҷоҳид эй кофари қалба , гуфт ҳар ки гувоҳӣ пинҳон дорад дили вай кофар шуд ,у аллоҳи бмои тъмлўни алӣами ман баёни алшҳодаҳ ва китмонҳо .

وَ مَنْ یَکْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ قال مجاهد ای کافر قلبه، گفت هر که گواهی پنهان دارد دل وی کافر شد، وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ من بیان الشهادة و کتمانها.