Қавлаи таъолӣ : ллаҳи мо фии алсмоўот ва мо фии алأрз дар ҳамаи қуръони самовоти блФз ҷамъаст ,у арзи блФзи вҳдон , аммо гуфт ва ман алأрзи мслҳн дар қуръони ҳамин як ҷойаст ки ҳафт замини дарав мсмӣаст . Ва низ дар ҳамаи қуръони самъи блФз вҳдонасту абсори блФзи ҷамъ , ҳамчун зулмоту нуру إни тбдўои мо фии أнФскми أўи тхФўаҳи уламои тафсир мухталифанд ки ин хосаст ё ом , гуруҳе гуфтанд хосаст , он гуҳ дар тахсӣси он низ мухталиф шуданд . Муҷоҳид гуфт ин дар иқомату китмони шаҳодат махсӯсаст , ки дар абтдоءи ояти зикри он рафта ва гуфтау лои тктмўои алшҳодаҳ мақотил гуфт ин оят хусусан бидон омад ки гуруҳеи муъминон майл доштанд бкоФрон ,у дӯстии эшон дар дили гирифта , раб Алъоламин гуфт агар ошкоро кунед ончӣ дар дил доред аз дӯстии кофарон ё пинҳон доред ва берун надаед , аллоҳи шуморо бон шумор кунад , ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт қул إни тхФўои мо фии сдўркми أўи тбдўаҳи иълмаҳи аллоҳу фии алхбр « ани аллоҳи таъолии ахзи алмисоқи алии кули муъмини ани ибғзи кули мунофиқ ,у алии кули мунофиқи ани ибғзи кули муъмин »у қол « ман аҳби қўмоу алоҳми ҳашари мъҳми явми алқимаҳ . »

قوله تعالی: لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ در همه قرآن سماوات بلفظ جمع است، و ارض بلفظ وحدان، اما گفت وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ در قرآن همین یک جای است که هفت زمین درو مسمّی است. و نیز در همه قرآن سمع بلفظ وحدان است و ابصار بلفظ جمع، همچون ظلمات و نور وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ علماء تفسیر مختلف‌اند که این خاص است یا عام، گروهی گفتند خاص است، آن گه در تخصیص آن نیز مختلف شدند. مجاهد گفت این در اقامت و کتمان شهادت مخصوص است، که در ابتداء آیت ذکر آن رفته و گفته وَ لا تَکْتُمُوا الشَّهادَةَ مقاتل گفت این آیت خصوصا بدان آمد که گروهی مؤمنان میل داشتند بکافران، و دوستی ایشان در دل گرفته، رب العالمین گفت اگر آشکارا کنید آنچه در دل دارید از دوستی کافران یا پنهان دارید و بیرون ندهید، اللَّه شما را بآن شمار کند، همانست که جای دیگر گفت قُلْ إِنْ تُخْفُوا ما فِی صُدُورِکُمْ أَوْ تُبْدُوهُ یَعْلَمْهُ اللَّهُ و فی الخبر «ان اللَّه تعالی اخذ المیثاق علی کل مؤمن ان یبغض کل منافق، و علی کل منافق ان یبغض کل مؤمن» و قال «من احب قوما و الاهم حشر معهم یوم القیمة.»

Аммо эшон ки оят бар умуми ронданд : қавмӣ гуфтанд ки мансӯхаст , чун ибни масъӯду абӯи ҳрираҳу Оишау ривояти Саиди бен ҷбир аз ибни аббосу атоу қтодаҳу клбӣ , ва ҷамоатӣ гуфтанд ки оят муҳкамаст на мансӯх , чун ҳасану рабиъу Қайси бен абии ҳозму ривояти заҳҳок аз ибни аббос . Аммо эшон ки мансӯх гуфтанд мигўинди он рӯз ки ин оят фурӯ омаду إни тбдўои мо фии أнФскми أўи тхФўаҳи ҷамоатӣ аз ёрон чун абӯи бикру умру абди арраҳмони ъўФу маози ҷабал ,у қавмӣ аз ансор бар расӯл худо омаданд гуфтанд ё расӯли аллоҳи клФнои ман алъамали мо лои нтиқи ани аҳднои лиҳдс нафса бмои лои иҳби ани исбти фии қалбаи Фнҳни нҳосби бзлк . Фқол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « Флълкми тқўлўни комаи қолати бнўи Исроили смъноу ъсинои қўлўои смъноу атъно » Фқолўои смъноу атъно , Фонзли аллоҳи субҳонаи алФрҷи бқўлаҳ : лои иклФ аллоҳ наФасо إлои вусъҳо Фнсхти ҳзаҳи алоиаҳ .

اما ایشان که آیت بر عموم راندند: قومی گفتند که منسوخ است، چون ابن مسعود و ابو هریره و عایشه و روایت سعید بن جبیر از ابن عباس و عطا و قتاده و کلبی، و جماعتی گفتند که آیت محکم است نه منسوخ، چون حسن و ربیع و قیس بن ابی حازم و روایت ضحاک از ابن عباس. اما ایشان که منسوخ گفتند میگویند آن روز که این آیت فرو آمد وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ جماعتی از یاران چون ابو بکر و عمر و عبد الرحمن عوف و معاذ جبل، و قومی از انصار بر رسول خدا آمدند گفتند یا رسول اللَّه کلفنا من العمل ما لا نطیق ان احدنا لیحدّث نفسه بما لا یحب ان یثبت فی قلبه فنحن نحاسب بذلک. فقال النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم «فلعلّکم تقولون کما قالت بنو اسرائیل سمعنا و عصینا قولوا سمعنا و اطعنا» فقالوا سمعنا و اطعنا، فانزل اللَّه سبحانه الفرج بقوله: لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها فنسخت هذه الآیة.

Маънӣ хабар онаст ки ёрон гуфтанд ё расӯли аллоҳ бар мо он ниҳоданд ки моро тоқати кашиш он набӯд , басии суханон дар дили мо фароз ояд ки мо нахоҳем ки он дар дил бимонад ва собит шавад , агар моро дар он ҳисоб хоҳад буд кор дшхўораст , расӯл гуфт шумо ҳамон мегуед ки бнў Исроил гуфтанд смъноу ъсино , шумо чунон магӯӣед балки гўӣиди смъноу атъно , ҳама бигуфтанд смъноу атъно , пас аз он оят омад лои иклФ аллоҳ наФасо إлои вусъҳо ва ин оят бидон мансӯх шуд . Ва Мустафо ъ бар вифқи ин оят гуфт « ман ҳам бҳснаҳи Флми иъмлҳои кутубати ?лаи ҳасана , ?фони амалҳо кутубати ?лаи ъушраи амсолҳо илои сабъи моӣаҳу сабъи амсолҳо , ва ман ҳам бсиӣаҳи Флми иъмлҳои лами тктби алайҳи ?фони амалҳо кутубати алайҳи сиӣаҳи воҳида »у қол « ани аллоҳи ъзу ҷли қади таҷовузи ломтии мо ҳдсўо ба анФсҳми мо лами иълмўо ӯ итклмўо ба » раб Алъоламин донист ки мусулмононро всўсҳо буд ки дар он бонафаси худ бар нёинд азишон он фурӯи ниҳод ,у кор бо кирдору гуфтори афканд . Ва эшон ки гуфтанд оят муҳкамаст ва аз он ҳеҷ чизи мансӯх на , гуфтанд маънии муҳосибат на мؤохзт ва мъоқбтаст ки таърифи ҳол эшонасту тақрири гуноҳи барояшон . Мигўинди рӯзи қиёмати раби Алъоламин гуноҳи банда бар банда муқарар кунад ва яке яке бо ёд вай диҳад , гуфтори забону кирдори ҷавориҳу андешаи дил , он гуҳи онро ки хоҳад биёмурзад бФзли худ , ва онро ки хоҳад азоб кунад бъдли худ , чунонк гуфт ФиғФри лмни ишоءу иъзби ман ишоء ҳамонаст ки Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт дар хабари саҳеҳ « ани аллоҳи иднии алмؤмни Физъи алайҳи кнФаҳу истраҳу иқўли أи търФи занби кзо ? أи търФи занби кзо ? Фиқўли нъм эй раб , ҳатто қрраҳи бзнўбаҳу раъии фӣ нафса анаи ҳлк , қоли стртҳои алейк фии алднё ,у анои ағФрҳои алиўми Фиътии китоби ҳснотаҳ , ва аммо алкоФрўну алмноФқўни Финодии баҳами алии рؤси алхлоӣқ , ҳؤлоءи аллазӣнаи кзбўои алии рбҳм , алои лаънаи аллоҳи алии алзолмин »

معنی خبر آنست که یاران گفتند یا رسول اللَّه بر ما آن نهادند که ما را طاقت کشش آن نبود، بسی سخنان در دل ما فراز آید که ما نخواهیم که آن در دل بماند و ثابت شود، اگر ما را در آن حساب خواهد بود کار دشخوار است، رسول گفت شما همان می‌گویید که بنو اسرائیل گفتند سمعنا و عصینا، شما چنان مگویید بلکه گوئید سمعنا و اطعنا، همه بگفتند سمعنا و اطعنا، پس از آن آیت آمد لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها و این آیت بدان منسوخ شد. و مصطفی ع بر وفق این آیت گفت‌ «من هم بحسنة فلم یعملها کتبت له حسنة، فان عملها کتبت له عشرة امثالها الی سبع مائة و سبع امثالها، و من هم بسیئة فلم یعملها لم تکتب علیه فان عملها کتبت علیه سیئة واحدة» و قال «ان اللَّه عز و جل قد تجاوز لامتی ما حدثوا به انفسهم ما لم یعلموا او یتکلموا به» رب العالمین دانست که مسلمانان را وسوسها بود که در آن بانفس خود بر نیایند ازیشان آن فرو نهاد، و کار با کردار و گفتار افکند. و ایشان که گفتند آیت محکم است و از آن هیچ چیز منسوخ نه، گفتند معنی محاسبت نه مؤاخذت و معاقبت است که تعریف حال ایشان است و تقریر گناه برایشان. میگویند روز قیامت رب العالمین گناه بنده بر بنده مقرر کند و یکی یکی با یاد وی دهد، گفتار زبان و کردار جوارح و اندیشه دل، آن گه آن را که خواهد بیامرزد بفضل خود، و آن را که خواهد عذاب کند بعدل خود، چنانک گفت فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ همانست که مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم گفت در خبر صحیح «ان اللَّه یدنی المؤمن فیضع علیه کنفه و یستره و یقول أ تعرف ذنب کذا؟ أ تعرف ذنب کذا؟ فیقول نعم ای ربّ، حتی قرّره بذنوبه و رأی فی نفسه انه هلک، قال سترتها علیک فی الدنیا، و انا اغفرها الیوم فیعطی کتاب حسناته، و اما الکافرون و المنافقون فینادی بهم علی رؤس الخلائق، هؤلاء الذین کذبوا علی ربهم، الا لعنة اللَّه علی الظالمین»

ФиғФру иъзби шомӣу ъосму ёқӯб ҳар ду клмт брФъ хонанд бар маънии ибтидо , эй Фҳўи иғФру иъзби дигарон биҷузам хонанд « ФиғФр » ва « иъзб » бар нсқу атф бар аввал , аънии иҳосбкм : Сафён саврӣ гуфт иғФри лмни ишоءи алзнби алъзиму иъзби ман ишоءи алии занби алсғири лои исӣли ъмои иФъл ва ҳам исӣлўн , сами қол :у аллоҳи алии кули шайъи ءи қадири ман алмғФраҳу алъзоб .

فَیَغْفِرُ و یُعَذِّبُ شامی و عاصم و یعقوب هر دو کلمت برفع خوانند بر معنی ابتدا، ای فهو یغفر و یعذب دیگران بجزم خوانند «فیغفر» و «یعذب» بر نسق و عطف بر اول، اعنی یحاسبکم: سفیان ثوری گفت یغفر لمن یشاء الذنب العظیم و یعذب من یشاء علی ذنب الصغیر لا یسئل عما یفعل و هم یسئلون، ثم قال: وَ اللَّهُ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ من المغفرة و العذاب.

Омн алрасул бмои أнзли إлиаҳи ман рабаи алоиаҳ . . . эй ман китобау дайна , барост дошт ва имон оварад расӯли бончаҳ фурӯ фиристоданд буи аз китоби худоу дайни ҳақу шаръи рост .

آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ الآیة... ای من کتابه و دینه، براست داشت و ایمان آورد رسول بآنچه فرو فرستادند بوی از کتاب خدا و دین حق و شرع راست.

Ва алмؤмнўни кули омни биллоҳу млоӣктаҳу муъминон ҳар яке азишон имон оварад бхдоӣ ки ягона ва яктосту маъбуди биҳмтост , бФрштгони вай ки ҳамаи бандагон ва рҳикон вайанд , чунонк гуфт бали ибоди мкрмўну кутуба ва баномҳои вай ки аз осмони бпиғомброн фурӯ фиристод . Ва китобаи бтўҳиди қроءаҳи Ҳамза ва ксоиӣаст , ва мурод бидон қуръонаст , зеро ки ҳар ки бқрон имон оварад бҷмлаҳи кутуб имон оварад , ки дар қуръони баён равшанаст ки он ҳама ҳақаст , ва раво бошад ки китоби исми ҷинс буд бмънии касрат , чунонк гӯйанд ксри алдрҳму алдинору аҳлки Флоно дар ҳама . Ва фии алҳдис « манъати алъроқи дарҳамҳоу қФизҳо »у муроди бад-ӣни ҳама касратаст . Боқии қроء ва кутуба хонанд бҷмъ , зеро ки мо қабл он ва мо баъди он ҷамъаст , то мшокли мо қабл ва мо баъд бошаду бмънии тамомтар буд ,у русулау бФрстодгони вай ки ҳама поконанду баргузидагону ваҳии гзорндгону хонандагони бароаи ҳақ . Ва тамомтар хабарӣ ки дар адади пайғомбарону расӯлон ва китобҳои худои омадаи хабари абӯ зраст : қоли абӯи зри рзи фии саёқи алҳдиси қиллат кам алонбёء ? қоли моӣаҳи алифу арбаъау ъшрўни алФо , қиллат кам алрсл ? қоли слосмоӣаҳу салосаи ъушри ҷмои ғФиро яъне ксирои тибо , қиллати ман кони аўлҳм ? қоли одам . Қиллати أи набии мурсал ? қоли нъм , халқаи аллоҳи бедау нафхи фӣаи ман рӯҳаи сами сўоаҳ қаблан . Сами қол ё абои зри арбаъаи срёниўн : одаму шису Идрӣсу ҳўи аввали ман хати болқлму Нӯҳ ,у арбаъаи ман алъараб : ҳуду солеҳу Шуайб ва набик , ё абои зри аввали анбёء банӣ Исроили Мӯсоу охрҳми исо ,у аввали алрсли одаму охрҳми Муҳамад , қиллати факами ктобои анзлаҳи аллоҳ ? қоли моӣаҳи китобу арбаъаи кутуби анзли аллоҳи таъолии алии шиси хумсин саҳифау анзли аллоҳи алии Идрӣси сулсин саҳифа ,у анзли аллоҳи алии иброҳӣми ъушри сҳоӣФ ,у алии Мӯсо қабл ани инзли алайҳи алтўриаҳи ъушри сҳоӣФ . Ва анзли аллоҳи алтўриаҳу алонҷилу алзбўру алФрқон ,у соқи алҳдиси батӯлиа . Ва ани абди аллоҳи бен динору кони иқрأи алктби қоли анзлти алтўриаҳи фии сети мзини ман шаҳри рамазон ,у анзли алзбўри фии аснтии ъушраи ман шаҳри рамазони баъдҳо борубъи моӣаҳи санау аснтин ва сулсин сана ,у анзли алонҷили фии смонии ъушраи ман алшҳри баъдаи болФи ому хумсаи ъушри ъомо ,у анзли алқуръони фии арбъ ва ъушрин баъдаи бсмонии моӣаҳи ом . Ло нафарқ байни أҳди ман русула ло нафарқ бнўни қироати қроء сабъааст бар азмори қавл , тақдира : қолўо ло нафарқ байни аҳади ман русулаи байни аҳаду алохрини ман русула . Гуфтанд ҷудо накунем миёни яке аз фиристодагони вайу миёни дигарон , чунонк ҷуҳудон карданду тарсоён ки ббъзӣ имон овараданду ббъзӣ нау ҳўи кФрҳми бмҳмди слии аллоҳи алайҳу ?алау силам , ва ҳам иҷдўнаҳи мктўбои ъндҳми фии алтўриаҳу алонҷили ёқӯби ло иФрқ хонд биё , ва ин мҳмўласт бар лафзи кул , ва чунонк омни блФз воҳид биравӣ мҳмўласт , конаи қоли кули лои иФрқи байни аҳади ман русула , ҳамонаст ки онҷо гуфт ло нафарқ байн أҳд манеҳам ҷой дигар гуфту лами иФрқўои байн أҳд манеҳам .

وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ و مؤمنان هر یکی ازیشان ایمان آورد بخدای که یگانه و یکتاست و معبود بیهمتاست، بفرشتگان وی که همه بندگان و رهیکان ویند، چنانک گفت بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ وَ کُتُبِهِ و بنامهای وی که از آسمان بپیغامبران فرو فرستاد. و کِتابَهُ بتوحید قراءة حمزه و کسایی است، و مراد بدان قرآن است، زیرا که هر که بقرآن ایمان آورد بجمله کتب ایمان آورد، که در قرآن بیان روشن است که آن همه حق است، و روا باشد که کتاب اسم جنس بود بمعنی کثرت، چنانک گویند کثر الدرهم و الدینار و اهلک فلانا در همه. و فی الحدیث «منعت العراق درهمها و قفیزها» و مراد بدین همه کثرت است. باقی قراء وَ کُتُبِهِ خوانند بجمع، زیرا که ما قبل آن و ما بعد آن جمع است، تا مشاکل ما قبل و ما بعد باشد و بمعنی تمامتر بود، وَ رُسُلِهِ و بفرستادگان وی که همه پاکان‌اند و برگزیدگان و وحی گزارندگان و خوانندگان براه حق. و تمامتر خبری که در عدد پیغامبران و رسولان و کتابهای خدای آمده خبر ابو ذر است: قال ابو ذر رض فی سیاق الحدیث قلت کم الانبیاء؟ قال مائة الف و اربعة و عشرون الفا، قلت کم الرسل؟ قال ثلاثمائة و ثلاثة عشر جمّا غفیرا یعنی کثیرا طیبا، قلت من کان اولهم؟ قال آدم. قلت أ نبیّ مرسل؟ قال نعم، خلقه اللَّه بیده و نفخ فیه من روحه ثم سوّاه قبلا. ثم قال یا ابا ذر اربعة سریانیون: آدم و شیث و ادریس و هو اول من خط بالقلم و نوح، و اربعة من العرب: هود و صالح و شعیب و نبیک، یا ابا ذر اول انبیاء بنی اسرائیل موسی و آخرهم عیسی، و اول الرسل آدم و آخرهم محمد، قلت فکم کتابا انزله اللَّه؟ قال مائة کتاب و اربعة کتب انزل اللَّه تعالی علی شیث خمسین صحیفة و انزل اللَّه علی ادریس ثلثین صحیفه، و انزل اللَّه علی ابراهیم عشر صحائف، و علی موسی قبل ان ینزل علیه التوریة عشر صحائف. و انزل اللَّه التوریة و الانجیل و الزبور و الفرقان، و ساق الحدیث بطوله. و عن عبد اللَّه بن دینار و کان یقرأ الکتب قال انزلت التوریة فی ست مضین من شهر رمضان، و انزل الزبور فی اثنتی عشرة من شهر رمضان بعدها باربع مائة سنة و اثنتین و ثلثین سنة، و انزل الانجیل فی ثمانی عشرة من الشهر بعده بالف عام و خمسة عشر عاما، و انزل القرآن فی اربع و عشرین بعده بثمانی مائة عام. لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ لا نفرق بنون قرائت قراء سبعه است بر اضمار قول، تقدیره: قالوا لا نفرق بین احد من رسله بین احد و الآخرین من رسله. گفتند جدا نکنیم میان یکی از فرستادگان وی و میان دیگران، چنانک جهودان کردند و ترسایان که ببعضی ایمان آوردند و ببعضی نه و هو کفرهم بمحمد صلّی اللَّه علیه و آله و سلم، و هم یجدونه مکتوبا عندهم فی التوریة و الانجیل یعقوب لا یفرق خواند بیا، و این محمول است بر لفظ کل، و چنانک آمن بلفظ واحد بروی محمول است، کانه قال کلّ لا یفرق بین احد من رسله، همانست که آنجا گفت لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ جای دیگر گفت وَ لَمْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ.

Ва қолўои смъноу أтъно эй смънои қўлку атънои амрк , мегуяд : расӯл гуфту муъминони ҳама смъно бишунидем , яъне бсмъи қабул , бигӯаш пзирФторӣ , чунонк гӯйанд , самъи аллоҳи лмни ҳамда , эй қабл аллоҳ . Смоъўни ллкзби азин бобаст , эй қоблўни ?ла ,у иқоли мо самъи фалони каломӣ , эй мо қибла . Ва дар дуо гӯйанд аллоҳами асмъу астҷб , яъне аллоҳам , ақбл . Фарқаст миёни ин уммату миёни уммати Мӯсо , эшон гуфтанд смъноу ъсино , ва ин уммат гуфтанд смъноу атъно , мегуяд шунидем ончии моро бар он хондӣ ва дар ончӣ шунидем фармонбардорем , бҷони пазируфтау гардани ниҳода . ҒФронк насб навен бар саволаст яъне нсأлки ғФронк , аз ту омурзиш май хоҳеми худованди мо . Ва إлики алмсири бозгашти пас марг бо туаст , Фтҷоўзи аллоҳи ани знўбҳму рҳмҳму аътоҳми алзии сأлўаҳ .

وَ قالُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا ای سمعنا قولک و اطعنا امرک، میگوید: رسول گفت و مؤمنان همه سمعنا بشنیدیم، یعنی بسمع قبول، بگوش پذیرفتاری، چنانک گویند، سمع اللَّه لمن حمده، ای قبّل اللَّه. سماعون للکذب ازین باب است، ای قابلون له، و یقال ما سمع فلان کلامی، ای ما قبله. و در دعا گویند اللهم اسمع و استجب، یعنی اللهم، اقبل. فرق است میان این امت و میان امت موسی، ایشان گفتند سمعنا و عصینا، و این امت گفتند سمعنا و اطعنا، میگوید شنیدیم آنچه ما را بر آن خواندی و در آنچه شنیدیم فرمانبرداریم، بجان پذیرفته و گردن نهاده. غُفْرانَکَ نصب نون بر سؤال است یعنی نسألک غفرانک، از تو آمرزش می‌خواهیم خداوند ما. وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ بازگشت پس مرگ با تو است، فتجاوز اللَّه عن ذنوبهم و رحمهم و اعطاهم الذی سألوه.

Раби Алъоламин бойени омурзиш ки муъминон аз вай хостанд , эшонро биёмурзед , ва бар эшон раҳмат кард ,у мурод эшон бидод , ки худовандӣ Каримаст , дӯст дорад ки аз вай хоҳанд ва биёмурзад онро ки омурзиш хоҳад ,у фии ҳозои алмънии мо

رب العالمین باین آمرزش که مؤمنان از وی خواستند، ایشان را بیامرزید، و بر ایشان رحمت کرد، و مراد ایشان بداد، که خداوندی کریم است، دوست دارد که از وی خواهند و بیامرزد آن را که آمرزش خواهد، و فی هذا المعنی ما

Рӯй абӯи ҳрираҳ : қоли самъати расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами иқўл « ани ъбдои асоби знбои Фқол ё раби азнбти знбои ФоғФри лӣ , Фқоли рабаи ъзу ҷли илми абдии ани ?лаи рибои иғФри алзнбу иأхз ба ФғФри ?ла , сами макси мо шоءи аллоҳи сами азнби знбои охир , Фқол эй раб ! азнбти знбои ФоғФри лӣ , Фқоли рабаи ъзу ҷли илми абдии ани ?лаи рибои иғФри алзнбу иأхз ба ФғФри ?лаи сами макси мо шоءи аллоҳи сами азнби знбои охири Фқол эй раб ! азнбти знбои ФоғФри лии Фқоли рабаи ъзу ҷли илми абдии ани ?лаи рибои иғФри алзнбу иأхз ба қади ғФрти лъбдии Флиъмли мо шоء

روی ابو هریرة: قال سمعت رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلم یقول «ان عبدا اصاب ذنبا فقال یا رب اذنبت ذنبا فاغفر لی، فقال ربه عز و جل علم عبدی انّ له ربّا یغفر الذنب و یأخذ به فغفر له، ثم مکث ما شاء اللَّه ثم اذنب ذنبا آخر، فقال ای ربّ! اذنبت ذنبا فاغفر لی، فقال ربّه عز و جل علم عبدی ان له ربا یغفر الذنب و یأخذ به فغفر له ثم مکث ما شاء اللَّه ثم اذنب ذنبا آخر فقال ای ربّ! اذنبت ذنبا فاغفر لی فقال ربه عز و جل علم عبدی ان له ربا یغفر الذنب و یأخذ به قد غفرت لعبدی فلیعمل ما شاء

Лои иклФ аллоҳ наФасо إлои вусъҳо кулуфт нотоўстасту таклифи нотавон бар ниҳодану ранҷи намӯдан , қоли зуҳайр :

لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها کلفت ناتاوست است و تکلیف ناتوان بر نهادن و رنج نمودن، قال زهیر:

Вусъ номӣаст тавқроу тоқатро , мегуяд бар наниҳад худоӣ бар ҳеҷ каси магари он тавон ки вайро дод . Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт лои иклФ аллоҳ наФасо إлои мо отоҳои худоӣ бар ҳечкас бор наниҳад магари он тавон ки вайро дод , ибн аббос гуфт ҳам алмؤмнўни вусъи аллоҳи алайҳими амри динҳму лами иклФҳми алои мо ҳам ?лаи мсттиъўн , Фқоли ириди аллоҳи бкми алисру лои ириди бкми алъсру қоли мо ҷаъли алайкуми фии аддӣни ман ҳараҷу қоли Фотқўои аллоҳи мо асттътм .

وسع نامی است طوق را و طاقت را، میگوید بر ننهد خدای بر هیچ کس مگر آن توان که وی را داد. همانست که جای دیگر گفت لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا ما آتاها خدای بر هیچکس بار ننهد مگر آن توان که وی را داد، ابن عباس گفت هم المؤمنون وسع اللَّه علیهم امر دینهم و لم یکلفهم الّا ما هم له مستطیعون، فقال یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ و قال ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ و قال فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ.

Лҳои мо касбат ҳамчунонаст ки гуфт лӣси ллإнсони إлои мо саъй нест мардумро ҷуз аз он ки кунад , яъне ончӣ кунад аз некии вайро дар он муздасту алайҳои мо актсбт ва ончӣ кунад аз бадӣ бар ваии визру ваболи он кирдораст . Лҳо далеласт бар хезу кирдори некӯ ,у алайҳо далеласт бар шару кирдори бад . Касбу актсб якеаст ки ҷой дигар гуфт касби сиӣаҳ чунонк гуфт лкл амрӣ манеҳам мо актсби ман алإсми ҷои дигари ҷзоءи бмои конўои иксбўн ва гуфтаанд , касб онаст ки бнФъи дигарон машғӯл шавад , ва иктисоб онаст ки бнФъ худ кӯшад , пас ӯ ки бахуд машғӯласт , алайҳи фии злки алҳсоб , ва ӯ ки бнФъи дигарон машғӯласт , ?ла ба алсўобу лӣси алайҳи фӣаи алҳсоб .

لَها ما کَسَبَتْ همچنانست که گفت لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعی‌ نیست مردم را جز از آن که کند، یعنی آنچه کند از نیکی وی را در آن مزد است وَ عَلَیْها مَا اکْتَسَبَتْ و آنچه کند از بدی بر وی وزر و وبال آن کردار است. لَها دلیل است بر خیز و کردار نیکو، و عَلَیْها دلیل است بر شر و کردار بد. کسب و اکتسب یکی است که جای دیگر گفت کَسَبَ سَیِّئَةً چنانک گفت لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ جای دیگر جَزاءً بِما کانُوا یَکْسِبُونَ و گفته‌اند، کسب آنست که بنفع دیگران مشغول شود، و اکتساب آنست که بنفع خود کوشد، پس او که بخود مشغول است، علیه فی ذلک الحساب، و او که بنفع دیگران مشغول است، له به الثواب و لیس علیه فیه الحساب.

Рбнои лои тؤохзно маънӣ онаст ки расӯл ва муъминон гуфтанд рбнои лои тؤохзнои ин дуо ва ҳар чаҳ дарин даъвоатаст то охири сурати Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силам хостааст шаби миъроҷ , пас ин умматро бидоданд ва дар омухтанд ки чунин гўӣид ва чунин хоҳед , лои тؤохзнои мгири моро агар фаромӯш кунем ё беқасд чизе кунем , моро бФромўшкорӣу бхтои мгир , мؤохзти ӣнҷо аз якеаст яъне аз аллоҳ , ҳамчун лои иؤохзкми аллоҳи боллғўи фии أимонкм яъне лои иأхзкми аллоҳ ,у иқоли қотлҳми аллоҳ эй қтлҳми аллоҳ . Ва араби мФоълт аз як тан раво доранд , чунонк шоир гуфт :

رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا معنی آنست که رسول و مؤمنان گفتند رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا این دعا و هر چه درین دعوات است تا آخر سورت مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم خواسته است شب معراج، پس این امت را بدادند و در آموختند که چنین گوئید و چنین خواهید، لا تُؤاخِذْنا مگیر ما را اگر فراموش کنیم یا بی قصد چیزی کنیم، ما را بفراموشکاری و بخطا مگیر، مؤاخذت اینجا از یکی است یعنی از اللَّه، همچون لا یُؤاخِذُکُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمانِکُمْ یعنی لا یأخذکم اللَّه، و یقال قاتلهم اللَّه ای قتلهم اللَّه. و عرب مفاعلت از یک تن روا دارند، چنانک شاعر گفت:

Ириди штмнӣ . Ва иҷобати ин дуо аз Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силам ривоят карданд , гуфт : рафъи ани умматии алхтоءу алнсён ва мо асткрҳўои алайҳ , ва дар қуръонасту лӣси алайкуми ҷиноҳи Фимои أхтأтм бау локини мо тааммудати қлўбкми умри хитоби мардиро дид ки мегуфт аллоҳами ағФри лӣ хатоёӣ гуфт ани алхтоءи мғФўру локини қул аллоҳами ағФри лии амдии ахтأи ихтии бмънии зулу ҳўи зиди асоб , яъне ки хато кард беқасд . Ва хтأи ихтأи хтأу хтоء дар бадӣ буд ҳамчун асоء . Агар аз касе корӣ ояд хитобии қасд , мхтӣаст , ва агар бадӣ ояд бқсд хотӣаст . Қоли аллоҳи таъолии إни фиръавн ваҳомону ҷнўдҳмои конўои хотӣину қоли лои иأклаҳи إлои алхотؤн .

یرید شتمنی. و اجابت این دعا از مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم روایت کردند، گفت: رفع عن امتی الخطاء و النسیان و ما استکرهوا علیه، و در قرآن است وَ لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ فِیما أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَ لکِنْ ما تَعَمَّدَتْ قُلُوبُکُمْ عمر خطاب مردی را دید که میگفت اللهم اغفر لی خطایای گفت ان الخطاء مغفور و لکن قل اللهم اغفر لی عمدی اخطأ یخطئ بمعنی زلّ و هو ضد اصاب، یعنی که خطا کرد بی قصد. و خطأ یخطأ خطأ و خطاء در بدی بود همچون اساء. اگر از کسی کاری آید خطابی قصد، مخطی است، و اگر بدی آید بقصد خاطی است. قال اللَّه تعالی إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما کانُوا خاطِئِینَ و قال لا یَأْکُلُهُ إِلَّا الْخاطِؤُنَ.

Рбноу лои таҳаммули ълинои إсрои ин ваов атфаст бар лои тؤохзноу ончии пас ин ояд ҳамчунин мегуяд худои мо ! бар мо манеҳ гронборӣ , чунонк бар пешинён наҳодӣ , ва он чунонаст : ки ҷуҳудонро фармуд дар уқубат парастидани гӯсола ки хештанро бикашед , он аср буд . Ва ҳамчунонк аз ҳавориюни исои дархост , то як тан азишон иҷобат кунад то шабаҳи исо бар ваии афканд то ҷуҳудони вайро бурдор кунанд . Ва гуфтаанд панҷоҳ намоз ки бар эшон буд ,у рубъи мол дар зкоаҳ ,у наҷосат аз ҷома баридан , ва ҳар кас ки бшб гуноҳ кардӣ , бомдод зоҳир биравӣ набишта будӣ , он ҳамаи аср буд . Ва иҷобати он дуо онаст ки аллоҳ гуфт «у изъи анҳуам إсрҳм »у паймони бузурги гарон ки миёни қавм ва қабӣла бошад араби онро осраҳ хонанд . Қоли алшоър :

رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَیْنا إِصْراً این واو عطف است بر لا تُؤاخِذْنا و آنچه پس این آید همچنین میگوید خدای ما! بر ما منه گرانباری، چنانک بر پیشینیان نهادی، و آن چنانست: که جهودان را فرمود در عقوبت پرستیدن گوساله که خویشتن را بکشید، آن اصر بود. و همچنانک از حواریون عیسی درخواست، تا یک تن ازیشان اجابت کند تا شبه عیسی بر وی افکند تا جهودان وی را بردار کنند. و گفته‌اند پنجاه نماز که بر ایشان بود، و ربع مال در زکاة، و نجاست از جامه بریدن، و هر کس که بشب گناه کردی، بامداد ظاهر بروی نبشته بودی، آن همه اصر بود. و اجابت آن دعا آنست که اللَّه گفت «وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ» و پیمان بزرگ گران که میان قوم و قبیله باشد عرب آن را آصره خوانند. قال الشاعر:

Рбноу лои тҳмлнои лои тҳмлноу лои таҳаммул ълино яксонаст ,у лои тҳмлнои ғоят тараст . Мо лои тоқаи лно ба алтоқаҳу алтўқи воҳиду ҳаии алқўаҳ . Мегуяд бар мо манеҳ ончӣ тоўстн нест моро бон , яъне аъмолу аҳкоми гарони дарин ҷаҳон ,у азоби дӯзах дар он ҷаҳон . Ва гуфтаанд ҳадиси нафас ва васвасааст ,у иҷобати ин дуо онаст ки аллоҳ гуфт лои иклФ аллоҳ наФасо إлои вусъҳо . Қавмӣ аз мутакаллимон ки таклифи мо лои итоқ ҷоӣз доранд , ин оят гӯйанд , дуо кардани ббоздошти таклифи мо лои итоқ далеласт ки он мутасаввирасту ҷоӣз , ки агар мутасаввир набӯдӣ ин дархости маҳол будӣ , хасми эшон ҷавоб медиҳад ки ончӣ мехоҳанд на боздошти таклифи мо ло итоқаст , ва на таклифи номумкин , бал ки аъмолу шароеъ гаронаст , ки тоқа он доранд , локини биринҷу дшхўорӣ , аз аллоҳ мехоҳанд , то он ранҷу дшхўорӣ бар эшон наниҳад , чунонк бар пешинёни ниҳод . Ин ҳамчунонаст ки касе гуяд мо атиқи каломи фалон , ман тоқати сухан фалон надорам , на он хоҳад ки дар қудрат ман нест шунидани сухани вай ,у локин маънӣ онаст ки шунидани сухани вай бар ман гаронаст , ин ҳамчунинаст . Ва аъФи ъноу фарохи гузор аз мо , аз ӣнҷост ки гӯйанд феълии алднёи алъФоء яъне фарохи фарои гузор то шавад ,у фии алхбр : « ё бен ҷъсми азои асбҳти омнои фии србк , мъоФои фии бднк , ъндки қӯти иўмк , феълии алднёи алъФоء »

رَبَّنا وَ لا تُحَمِّلْنا لا تحمّلنا و لا تحمّل علینا یکسانست، وَ لا تُحَمِّلْنا غایت تر است. ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ الطّاقة و الطوق واحد و هی القوة. میگوید بر ما منه آنچه تاوستن نیست ما را بآن، یعنی اعمال و احکام گران درین جهان، و عذاب دوزخ در آن جهان. و گفته‌اند حدیث نفس و وسوسه است، و اجابت این دعا آنست که اللَّه گفت لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها. قومی از متکلمان که تکلیف ما لا یطاق جائز دارند، این آیت گویند، دعا کردن ببازداشت تکلیف ما لا یطاق دلیل است که آن متصور است و جائز، که اگر متصور نبودی این درخواست محال بودی، خصم ایشان جواب می دهد که آنچه میخواهند نه بازداشت تکلیف ما لا یطاق است، و نه تکلیف ناممکن، بل که اعمال و شرایع گران است، که طاقة آن دارند، لکن برنج و دشخواری، از اللَّه میخواهند، تا آن رنج و دشخواری بر ایشان ننهد، چنانک بر پیشینیان نهاد. این همچنانست که کسی گوید ما اطیق کلام فلان، من طاقت سخن فلان ندارم، نه آن خواهد که در قدرت من نیست شنیدن سخن وی، و لکن معنی آنست که شنیدن سخن وی بر من گرانست، این همچنین است. وَ اعْفُ عَنَّا و فراخ گذار از ما، از اینجاست که گویند فعلی الدنیا العفاء یعنی فراخ فرا گذار تا شود،و فی الخبر: «یا بن جعثم اذا اصبحت آمنا فی سربک، معافا فی بدنک، عندک قوت یومک، فعلی الدنیا العفاء»

Ва аншдўо :

و انشدوا:

Ва кули рафиқи фӣаи ғайри мроФқ

و کلّ رفیق فیه غیر مرافق

ЪФоءи алии ҳозо алзмон ?фона

عفاء علی هذا الزّمان فانّه

Замони ъқўқи лои замони ҳуқуқ

زمان عقوق لا زمان حقوق

Ва кули садиқи фӣаи ғайри садуқ

و کلّ صدیق فیه غیر صدوق

Ва афв номӣаст аз номҳои худованди ъзу ъло , нас қуръон бидон омада . Ва дар хабараст ки Оиша гуфт ё расӯли аллоҳ агар шаб қадар дарёбам ва бидонам , чаҳ гӯям ? ва аз худо чаҳ хоҳам ? гуфт « қавлии аллоҳами анки афви тҳби алъФў , ФоъФи анӣ »

و عفوّ نامی است از نامهای خداوند عز و علا، نص قرآن بدان آمده. و در خبر است که عایشه گفت یا رسول اللَّه اگر شب قدر دریابم و بدانم، چه گویم؟ و از خدا چه خواهم؟ گفت «قولی اللهم انک عفو تحبّ العفو، فاعف عنی»

Ва маънии афви дргзорндаҳ гуноҳонасту стрндаҳи айби узри хоҳон ,у нопидокунанда ҷурми аўоҳон . Иҷобати ин дуо онаст ки раб алъзаҳ гуфт «у иъФўои ани алсиӣот » .

و معنی عفو درگذارنده گناهان است و سترنده عیب عذر خواهان، و ناپیدا کننده جرم اوّاهان. اجابت این دعا آنست که رب العزة گفت «وَ یَعْفُوا عَنِ السَّیِّئاتِ».

Ва ағФри лнои асли ғФр стараст , ғФру мағфирату ғуфрон омурзишаст , яъне ки чизе бар касе фарои пӯшад , ғаффора сарпӯшасту мғФри худ , ҷами ғФир аз он гӯйанд ки аз анбӯҳии якдигарро пӯшида медоранд , ғоФру ғафуру ғаффор ҳар се ном худост .

وَ اغْفِرْ لَنا اصل غفر ستر است، غفر و مغفرت و غفران آمرزش است، یعنی که چیزی بر کسی فرا پوشد، غفاره سرپوش است و مغفر خود، جم غفیر از آن گویند که از انبوهی یکدیگر را پوشیده میدارند، غافر و غفور و غفار هر سه نام خداست.

Дар нсўси китобу суннат , ғоФри омрзгорсту пўшндаҳ . Ғаффору ғафури бноء маболиғатаст яъне фарохи омурзандау фарохи пўшндаҳ ,у иҷобати ин дуо онаст ки раб алъзаҳ гуфт إни аллоҳи иғФри алзнўби ҷмиъоу фии алхбр : иқўли аллоҳи ъзу ҷл « ман лқинии бқроби аларзи хтиӣаҳи лои ишрк бе шиӣои лқитаҳи бмслҳои мғФраҳ » .

در نصوص کتاب و سنت، غافر آمرزگارست و پوشنده. غفار و غفور بناء مبالغت است یعنی فراخ آمرزنده و فراخ پوشنده، و اجابت این دعا آنست که رب العزة گفت إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً و فی الخبر: یقول اللَّه عز و جل «من لقینی بقراب الارض خطیئة لا یشرک بی شیئا لقیته بمثلها مغفرة».

Ва арҳмнои маънии раҳмат бахшоишасту меҳрбонӣу меҳри намое , на иродати неъмат , чунонк аҳл таъвил гӯйанд : эътиқод онаст ки раб Алъоламин меҳрбонасту бахшояндаи дарин ҷаҳон бар ҳамагон , ошноёну бегонагон , ва дар он ҷаҳони хосса бар ошноёну муъминон .

وَ ارْحَمْنا معنی رحمت بخشایش است و مهربانی و مهر نمایی، نه ارادت نعمت، چنانک اهل تأویل گویند: اعتقاد آنست که رب العالمین مهربانست و بخشاینده درین جهان بر همگان، آشنایان و بیگانگان، و در آن جهان خاصه بر آشنایان و مؤمنان.

Ва дар хабараст ки аллоҳ бар бандагон меҳрбон тараст аз модар бар фарзанд , ва аз меҳрбонӣ вайаст ки бандагонро бар якдигар меҳрбонӣ фармуд ,у меҳрбонии худ самараи меҳрбонӣ эшон кард ва дар он баст , чунонк дар хабар аст

و در خبر است که اللَّه بر بندگان مهربان ترست از مادر بر فرزند، و از مهربانی وی است که بندگان را بر یکدیگر مهربانی فرمود، و مهربانی خود ثمره مهربانی ایشان کرد و در آن بست، چنانک در خبر است‌

« алроҳмўни ирҳмҳми арраҳмон . » « арҳмўои ман фии аларзи ирҳмкми ман фии алсмоء »

«الراحمون یرحمهم الرّحمن.» «ارحموا من فی الارض یرحمکم من فی السماء»

Ва иҷобати ин дуо онаст ки аллоҳ гуфт ъсии рбкми أни ирҳмкм « кутуби рбкми алӣ нафса алрҳмаҳ »у иқолу аъФи ънои ман алоФъолу ағФри лнои ман алоқўолу арҳмнои ман алъқду алозмор ,у аъФи ънои фии сакароти аламуту ағФри лнои фии зулмаи алқбр ,у арҳмнои фии аҳўоли алқимаҳ . Ва гуфтаанд ҳикмат дар он ки аввал афв гуфт , пас мағфират , пас раҳмат онаст ки афви уқубат нокарданаст бар гуноҳ , ҳар чанд ки гуноҳи зоҳир буд ,у мағфирати пӯшидаи доштан гуноҳаст ва бо чашм наёвардан ,у раҳмат навохтанасту меҳрбонии намӯдан , пас мағфирати балиғтар аз афваст ,у раҳмати тамомтар аз мағфират , азин ҷиҳати бовел афв гуфту бохри раҳмат .

و اجابت این دعا آنست که اللَّه گفت عَسی‌ رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ «کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلی‌ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ» و یقال وَ اعْفُ عَنَّا من الافعال وَ اغْفِرْ لَنا من الاقوال وَ ارْحَمْنا من العقد و الاضمار، وَ اعْفُ عَنَّا فی سکرات الموت وَ اغْفِرْ لَنا فی ظلمة القبر، وَ ارْحَمْنا فی اهوال القیمة. و گفته‌اند حکمت در آن که اول عفو گفت، پس مغفرت، پس رحمت آنست که عفو عقوبت ناکردن است بر گناه، هر چند که گناه ظاهر بود، و مغفرت پوشیده داشتن گناه است و با چشم نیاوردن، و رحمت نواختن است و مهربانی نمودن، پس مغفرت بلیغ‌تر از عفو است، و رحمت تمام تر از مغفرت، ازین جهت باول عفو گفت و بآخر رحمت.

أнти мавлоно дар луғати араби мавлоро маъонӣаст : алмўлии ҳўи аллоҳ ,у алмўлии ибни алъм ,у алмўлии ҳўи алмътқу кзлки алмътқ ,у алмўлии алноср ,у алмўлии алзўҷ , ва аслҳо кулҳо ман алўлӣ , Фҳўи мФъли ман алўлӣу ҳўи алқрб , Фолмўлии мо лзмки ман шайъи ء ӯ лзмтаҳ . Ва манеҳ қавлаи таъолии мأўокми алнор , ҳаии мўлокму алмўлии фии асмоءи аллоҳи таъолии маъноаи алносри алъотФи алқрибу кзлки алўлӣ . أнти мавлоно маънӣ онаст ки ту худованду ёри мое , дорандау бози дорандау нигаҳи дори мое , пазирндау дастгиру доварии дори мое . Фонсрнои нусрату наср дар луғати араби ёрӣ додан буду рӯзӣ додан буд , арзи Мансурае ммтўраҳ . Ман кони изни ани лни инсраҳи аллоҳ эй лни ирзқаҳи аллоҳ . Ва Носир ва насир ёрасту мнтсри кӣнаи каш .

أَنْتَ مَوْلانا در لغت عرب مولا را معانیست: المولی هو اللَّه، و المولی ابن العم، و المولی هو المعتق و کذلک المعتق، و المولی الناصر، و المولی الزوج، و اصلها کلها من الولی، فهو مفعل من الولی و هو القرب، فالمولی ما لزمک من شی‌ء او لزمته. و منه قوله تعالی مَأْواکُمُ النَّارُ، هِیَ مَوْلاکُمْ و المولی فی اسماء اللَّه تعالی معناه الناصر العاطف القریب و کذلک الولیّ. أَنْتَ مَوْلانا معنی آنست که تو خداوند و یار مایی، دارنده و باز دارنده و نگه دار مایی، پذیرنده و دستگیر و داوری دار مایی. فَانْصُرْنا نصرت و نصر در لغت عرب یاری دادن بود و روزی دادن بود، ارض منصورة ای ممطورة. من کان یظن ان لن ینصره اللَّه ای لن یرزقه اللَّه. و ناصر و نصیر یارست و منتصر کینه کش.

Ва маънии куфру куфрон носипосӣаст ,у кофару кФўр носипосаст ,у кофари зиди мусулмон аз он гирифтаанд , на он азин , аз баҳри онки кофари носипоси неъмат худоӣ омад , неъмат аз вай ёфту дайгариро парастед ,у носипосии бади подошӣ буд , Флои куфрони лсъиаҳ , азинаст . Аллоҳ мегуяд бнздики ман бад подошӣ нест . Ҷой дигар гуфт Флни икФрўаҳ яъне бо шумо дар кирдори шумо бад подошӣ нест . Ва асли куфр стараст , неъмати бпўшидн ки аз манъам ба спосдорӣ бар ту падед наёяд , ва аз баҳри ин барзигарро кофар хонанд , ки тухми бипушад дар замин . Ва араби шабро кофар хонд , ки ҷаҳони бипушад ,у дияро куфр хонд ки мардумро бипушади бдиўор . Ва дар хабараст « сокини алкФўри ксокни алқбўр » яъне сокини алрсотиқ .

و معنی کفر و کفران ناسپاسی است، و کافر و کفور ناسپاس است، و کافر ضد مسلمان از آن گرفته‌اند، نه آن ازین، از بهر آنک کافر ناسپاس نعمت خدای آمد، نعمت از وی یافت و دیگری را پرستید، و ناسپاسی بد پاداشی بود، فلا کفران لسعیه، ازین است. اللَّه میگوید بنزدیک من بد پاداشی نیست. جای دیگر گفت فَلَنْ یُکْفَرُوهُ یعنی با شما در کردار شما بد پاداشی نیست. و اصل کفر ستر است، نعمت بپوشیدن که از منعم به سپاسداری بر تو پدید نیاید، و از بهر این برزگر را کافر خوانند، که تخم بپوشد در زمین. و عرب شب را کافر خواند، که جهان بپوشد، و دیه را کفر خواند که مردم را بپوشد بدیوار. و در خبر است «ساکن الکفور کساکن القبور» یعنی ساکن الرساتیق.

Овардаанд ки маози ҷабали рз ҳар гуҳи ин сӯра албқраҳ хондӣ , чун бохр раседӣ ки Фонсрнои алии алқўм алкоФрин гуфтӣ омин ! ва рӯй ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами қол « алоитони ман охири сӯраи албқраҳи ман қрأҳмои фии лайлаи кФтоаҳ »

آورده‌اند که معاذ جبل رض هر گه این سورة البقره خواندی، چون بآخر رسیدی که فَانْصُرْنا عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرِینَ گفتی آمین! و روی ان النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم قال «الآیتان من آخر سورة البقرة من قرأهما فی لیلة کفتاه»

Яъне кФтоаҳи қиёми аллил . Ва рӯй « лои тқрӣони фии дори сулси лёли Фиқрбҳои шайтон »

یعنی کفتاه قیام اللیل. و روی «لا تقرئان فی دار ثلث لیال فیقربها شیطان»

Ва қоли қтодаҳи ани аллоҳи таъолии кутуби ктобо қабл ани ихлқи алсмоўоту аларзи болФии оми Фўзъаҳи ъндаҳ ва анзл манеҳ оятин , хатми баҳои сӯраи албқраҳи Фоимои байти қрӣтои фӣаи лами идхлаҳи шайтони сулси лёл .

و قال قتاده ان اللَّه تعالی کتب کتابا قبل ان یخلق السماوات و الارض بالفی عام فوضعه عنده و انزل منه آیتین، ختم بها سورة البقرة فایّما بیت قرئتا فیه لم یدخله شیطان ثلث لیال.