Қавлаи таъолӣу إз қлно маътӯфаст бар ояи пеш , ва дар мавзе насбаст факонаи қоли азкр ё Муҳамад : إзи қоли рбки ллмлоӣкаҳи аллоҳи таъолии неъматҳои хешу мунтаҳо бар бандагон май шуморад ва дар ёд эшон медиҳад , эшон ки дар аҳди расӯл худо буданд ва пас аз эшон то бқёмт . Мегуяд ман он худовандам ки ҳар чаҳ дар замин аз баҳри шумо офаридаму манофеу мъоиши шумо дар замин падед кардам чунонк гуфт ҳўи алзии халқи лаками мо фии алأрзи ҷмиъои пас бо одам ки падари шумо буд кароматҳо кардам ва навохтҳо афзудам . Аз он кароматҳо яке онаст ки аз баҳри вай бо Фриштгони ин хитоб кардам ки إнии ҷоъили фии алأрзи Халифаи дигари онкии Фриштгонро фармудам ки вайро суҷуд кунед , Фзлки қавлау إзи қлнои ллмлоӣкаҳи асҷдўои лодм . ӣнҷо гуфт суҷуд кунед одамро , ҷой дигар гуфт Фқъўои ?лаи соҷдин ӯро бсҷўди афтиди шумо ки Фриштгонид . Фсҷди алмлоӣкаҳи каллаами аҷмъўни Фриштгони ҳама суҷуд карданд أклҳм гуфт то халқ донанд ки ҳамгинон суҷуд карданд на ҷўкӣ азишон . Ва أҷмъўн гуфту ҳамаи баҳам , то донанд ки бикбори бик оҳанг буданд на пароканда ва дар ҳангомҳои гусаста .

قوله تعالی وَ إِذْ قُلْنا معطوفست بر آیه پیش، و در موضع نصب است فکانه قال اذکر یا محمد: إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ اللَّه تعالی نعمتهای خویش و منتها بر بندگان می‌شمارد و در یاد ایشان میدهد، ایشان که در عهد رسول خدا بودند و پس از ایشان تا بقیامت. میگوید من آن خداوندم که هر چه در زمین از بهر شما آفریدم و منافع و معایش شما در زمین پدید کردم چنانک گفت هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً پس با آدم که پدر شما بود کرامتها کردم و نواختها افزودم. از آن کرامتها یکی آنست که از بهر وی با فریشتگان این خطاب کردم که إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً دیگر آنکه فریشتگان را فرمودم که وی را سجود کنید، فذلک قوله وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ. اینجا گفت سجود کنید آدم را، جای دیگر گفت فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ او را بسجود افتید شما که فریشتگانید. فسجد الملائکة کلّهم اجمعون فریشتگان همه سجود کردند أَکْلِهِمْ گفت تا خلق دانند که همگنان سجود کردند نه جوکی ازیشان. و أَجْمَعُونَ گفت و همه بهم، تا دانند که بیکبار بیک آهنگ بودند نه پراکنده و در هنگامهای گسسته.

Аз умри абд алъзиз овардаанд ки аввал касе ки суҷуд кард аз Фриштгони исрофил буд Фособаҳи аллоҳи ъзу ҷли ани кутуби алқуръони фии ҷбҳтаҳ . Ва ҳикмат дар суҷуд фармудан он буд то фазли одам бар Фриштгон пайдо шаваду нофармонии Иблис ошкоро гардад . Муфассирон гуфтанд суҷуди таъзиму тҳит буд на суҷуди тоъату ибодат . Чунонк бародарони Юсуфро гуфт дар пеши тахти Юсуфу хрўои ?лаи сҷдоу злки анҳноءи идли алии алтўозъи пушти хам додан буд бар сиблати тавозуъ на рӯй бар замин ниҳодан . Ва ин тҳити бад-ӣни сифати расму ойини аҷам буд дар ҷоҳилият .

از عمر عبد العزیز آورده‌اند که اول کسی که سجود کرد از فریشتگان اسرافیل بود فاثابه اللَّه عزّ و جلّ ان کتب القرآن فی جبهته. و حکمت در سجود فرمودن آن بود تا فضل آدم بر فریشتگان پیدا شود و نافرمانی ابلیس آشکارا گردد. مفسران گفتند سجود تعظیم و تحیت بود نه سجود طاعت و عبادت. چنانک برادران یوسف را گفت در پیش تخت یوسف وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً و ذلک انحناء یدل علی التواضع پشت خم دادن بود بر سبیل تواضع نه روی بر زمین نهادن. و این تحیّت بدین صفت رسم و آئین عجم بود در جاهلیّت.

Ва имрӯз дар ислом нест балки расму ойини мусулмонон саломаст Мустафои алайҳ ассалом гуфт : ассаломи тҳиаҳи лмлтноу амони лзмтно

و امروز در اسلام نیست بلکه رسم و آئین مسلمانان سلام است مصطفی علیه السّلام گفت: السلام تحیّة لملّتنا و امان لذمّتنا

Ва рӯй ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами лмои сҷдти ?лаи алшҷраҳу алҷмли алшорду ғайри ҳумои қоли ?лаи асҳоба ё расӯли аллоҳи нҳни аввалии болсҷўди лаки ман алшҷраҳу алҷмли Фқоли анаи лои инбғии алсҷўди алои ллаҳи раби Алъоламин ,у қоли лои инбғии лмхлўқи ани исҷди лоҳди алои аллоҳ ,у луи ҷаззи أни исҷди аҳади лоҳди алои аллоҳи ломрти алмрأаҳи ани тсҷди лбълҳои лъзими ҳуққаи алайҳо .

و روی انّ النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم لما سجدت له الشجرة و الجمل الشارد و غیر هما قال له اصحابه یا رسول اللَّه نحن اولی بالسجود لک من الشجرة و الجمل فقال انه لا ینبغی السجود الّا للَّه رب العالمین، و قال لا ینبغی لمخلوق ان یسجد لاحد الا اللَّه، و لو جاز أن یسجد احد لاحد الّا اللَّه لامرت المرأة ان تسجد لبعلها لعظیم حقه علیها.

Ва рӯй ани маози бен ҷабали рҷъи ман алимн , Фсҷд алрасул слии аллоҳи алайҳу ?алау силам , Фтғири ваҷҳи расӯли аллоҳу қоли мо ҳозо ? Фқоли раъйати алиҳўди исҷдўни лоҳборҳму алнсории исҷдўни лқсисҳм , Фқоли расӯли аллоҳи ма ё маози кизбати алиҳўду алнсорӣ , анмои алсҷўди ллаҳи ъзу ҷл .

و روی انّ معاذ بن جبل رجع من الیمن، فسجد الرسول صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم، فتغیر وجه رسول اللَّه و قال ما هذا؟ فقال رأیت الیهود یسجدون لاحبارهم و النصاری یسجدون لقسیسهم، فقال رسول اللَّه مه یا معاذ کذبت الیهود و النصاری، انما السجود للَّه عز و جل.

Қавмӣ муфассирон гуфтанд муқтазии лафз мутлақ онаст ки бар суҷуд ҳақиқӣ ниҳанд . Рӯй бар замин ниҳодан ду маънӣ дорад . Яке онки одами қибла буд ҳамчун каъбау суҷуди худоиро буд ъзу ҷл . Дигари онки одами худоиро суҷуд мекарду Фриштгон аз пас одам буданд худоиро бмтобъти одам суҷуд карданд . Ва ин як қавл гуфт ибни масъӯди рз . Қтодаҳ гуфт канти алтоъаҳи ллаҳу алсҷўди лодм ,у ҳўи алосҳу илои алсўоби ақрб .

قومی مفسران گفتند مقتضی لفظ مطلق آنست که بر سجود حقیقی نهند. روی بر زمین نهادن دو معنی دارد. یکی آنک آدم قبله بود همچون کعبه و سجود خدای را بود عزّ و جلّ. دیگر آنک آدم خدای را سجود میکرد و فریشتگان از پس آدم بودند خدای را بمتابعت آدم سجود کردند. و این یک قول گفت ابن مسعود رض. قتاده گفت کانت الطاعة للَّه و السجود لآدم، و هو الاصح و الی الصواب اقرب.

Пас Иблисро аз Фриштгон мустасно кард гуфт إлои إблис ва ин истисно на аз ҷинс гӯйанд ки дуруст онаст ки Иблис на аз ҷинси Фриштгон буд балки аз ҷин буд , чунонк гуфт ҷои дигари кони ман алҷни ФФсқи ани أмри раба . Шуъабӣ гуфт Иблиси абӯи алҷни комаи ани одами абӯи алонсу қили абӯи алҷни ҳўи алҷон ,у Иблиси абӯи алшётини Фолшётини авлоди Иблису каллаами фии алнори алои шайтони расӯли аллоҳи ?фони аллоҳи аъонаи алайҳи Фослм .

پس ابلیس را از فریشتگان مستثنی کرد گفت إِلَّا إِبْلِیسَ و این استثنا نه از جنس گویند که درست آنست که ابلیس نه از جنس فریشتگان بود بلکه از جنّ بود، چنانک گفت جای دیگر کانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ. شعبی گفت ابلیس ابو الجنّ کما انّ آدم ابو الانس و قیل ابو الجنّ هو الجان، و ابلیس ابو الشیاطین فالشیاطین اولاد ابلیس و کلهم فی النّار الّا شیطان رسول اللَّه فان اللَّه اعانه علیه فاسلم.

Ва аммо авлоди алҷони мслмҳми фии алҷнаҳу кофари ҳам фии алнор ,у маъаи кули ҷинии шайтони комаи ани маъаи кули одамии шайтон ,у алҷони халқи ман Хизраи алнору алшитони ман иҳмўмҳоу алмлоӣкаҳи ман нурҳо . Ва маънии Иблис навмедаст яъне аблси ман раҳмаи аллоҳу пеш аз онки лаънат бар вай ошкоро шуд номи ваии ъзозил буд гуфтаанд ҳорис буд ва кунят ваии абӯи крдўс буд أбӣу асткбр савол кунанд ки Иблис аз фармони сари возди мустаҳаққи лоӣмаҳу уқубати гашту осмону замин аз фармони сар во заданд , гуфт Фأбини أни иҳмлнҳоу бқўли баъзе муфассирони аҳли осмону замини сар во заданд ва он гуҳи дарин абои мустуҷиб уқубат нагаштанд чаҳ фарқаст ? ҷавоб онаст ки абоءи Иблиси абоءи истикбору аҷаб буду лиҳозои қоли таъолии أбӣу асткбру мустакбири мазмум буд ,у абоءи осмону замину аҳли он абоءи ашФоқу тарс буд чунонк гуфту أшФқни минҳоу тарсндаи маъзӯр буд .

و امّا اولاد الجانّ مسلمهم فی الجنّة و کافر هم فی النار، و مع کل جنّی شیطان کما انّ مع کل آدمی شیطان، و الجانّ خلق من خضرة النار و الشیطان من یحمومها و الملائکة من نورها. و معنی ابلیس نومید است یعنی ابلس من رحمة اللَّه و پیش از آنک لعنت بر وی آشکارا شد نام وی عزازیل بود گفته‌اند حارث بود و کنیت وی ابو کردوس بود أَبی‌ وَ اسْتَکْبَرَ سؤال کنند که ابلیس از فرمان سر وازد مستحق لائمه و عقوبت گشت و آسمان و زمین از فرمان سر وا زدند، گفت فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَها و بقول بعضی مفسران اهل آسمان و زمین سر وا زدند و آن گه درین ابا مستوجب عقوبت نگشتند چه فرقست؟ جواب آنست که اباء ابلیس اباء استکبار و عجب بود و لهذا قال تعالی أَبی‌ وَ اسْتَکْبَرَ و مستکبر مذموم بود، و اباء آسمان و زمین و اهل آن اباء اشفاق و ترس بود چنانک گفت وَ أَشْفَقْنَ مِنْها و ترسنده معذور بود.

Гуфтанд одамро фармуданд ки гирди шаҷараи магаради Фрмонро хилоф карду Иблисро фармуданд ки суҷуд кун накарду фармонраво хилоф кард , ҳар ду нофармонӣ карданд пас Иблиси мустуҷиби лаънати гашту одам на , чаҳ ҳикматаст ? ҷавоб онаст ки нофармонии одам аз ҷиҳати шаҳват буду нофармонии Иблис аз аҷабу такаббур ,у тҷбру такаббури музоҳимати рубубияту ваҷаб нқмтаст . Гуфтанд аз одами як зулат омад дар ҳоли вайро аз биҳишт берун карданд , ва аз фарзандонаш ҳар рӯзи чандини маосӣ ва зулот ояд ва он гуҳи уқубати нмирсд ? ҷавоб онаст ки одам бар бисоти қурбат маъсият овараду фарзандон бар бисоти меҳнат , ва як зулат бар бисоти қурби саъб тараст аз ҳазорон гуноҳ бар бисоти меҳнат ,у лиҳозои қоли иброҳӣм « ё раби лами ахрҷти одами ман алҷнаҳ ? » Фқоли أмои илмати ани ҷФоءи алҳбиби шадид »у қили ахрҷи одами ман алҷнаҳи лأни алҷнаҳ лист бидор алтўбаҳи Фороди ани иأтии алднёи Фитўби сами ирдаҳи илои алҷнаҳ .

گفتند آدم را فرمودند که گرد شجره مگرد فرمانرا خلاف کرد و ابلیس را فرمودند که سجود کن نکرد و فرمانروا خلاف کرد، هر دو نافرمانی کردند پس ابلیس مستوجب لعنت گشت و آدم نه، چه حکمت است؟ جواب آنست که نافرمانی آدم از جهت شهوت بود و نافرمانی ابلیس از عجب و تکبر، و تجبر و تکبر مزاحمت ربوبیت و وجب نقمت است. گفتند از آدم یک زلّت آمد در حال وی را از بهشت بیرون کردند، و از فرزندانش هر روز چندین معاصی و زلّات آید و آن گه عقوبت نمیرسد؟ جواب آنست که آدم بر بساط قربت معصیت آورد و فرزندان بر بساط محنت، و یک زلت بر بساط قرب صعب تر است از هزاران گناه بر بساط محنت، و لهذا قال ابراهیم «یا ربّ لم اخرجت آدم من الجنّة؟» فقال أما علمت ان جفاء الحبیب شدید» و قیل اخرج آدم من الجنّة لأنّ الجنة لیست بدار التوبة فاراد ان یأتی الدنیا فیتوب ثم یردّه الی الجنّة.

Рӯй ани аллоҳи ъзу ҷли қол ё одами луи ғФрти лаки фии алҷнаҳи лғФрти лрҷли воҳиди ФкиФи итбини Карамӣу раҳматӣ , ахрҷи илои алднёу аӣти болъсоаҳи ман зритк ҳатто ағФри лаки мъҳми литбини Карамӣу ҷўдӣу раҳматӣ .

روی انّ اللَّه عزّ و جلّ قال یا آدم لو غفرت لک فی الجنّة لغفرت لرجل واحد فکیف یتبیّن کرمی و رحمتی، اخرج الی الدنیا و ائت بالعصاة من ذریتک حتی اغفر لک معهم لیتبیّن کرمی و جودی و رحمتی.

أбӣ ва асткбр мегуяд нофармонӣ кард Иблис ва бар одами бартарии ҷуст ки ӯро суҷуд накард ва гуфт ано хайр манеҳ абӯ алъолӣа гуфт лмои ркби Нӯҳи алсФинаҳи азои ҳўи боблиси алии кўслҳоу ҳаии мؤхри алсФинаҳ . Фқоли ?лаи виҳки қади ғарқи анноси ман аҷлки қоли Фмои тأмрнии қоли таби қоли сили рбки ҳилли лии ман тавбаи қоли Фқили ?лаи ани тўбтаҳи ани исҷди лқбри одам , Фқоли трктаҳи ҳаёу асҷд ?ла мето ?у қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами азои қрأи ибни одами алсҷдаҳи Фсҷди аътзли алшитони ибкии иқўл ё ?вилаи أмри ибни одами болсҷўди Фсҷди фалаи алҷнаҳ ,у амрати болсҷўди Фъсити Флии алнор

أَبی‌ وَ اسْتَکْبَرَ میگوید نافرمانی کرد ابلیس و بر آدم برتری جست که او را سجود نکرد و گفت انا خیر منه ابو العالیة گفت لمّا رکب نوح السفینة اذا هو بابلیس علی کوثلها و هی مؤخّر السفینة. فقال له ویحک قد غرق الناس من اجلک قال فما تأمرنی قال تب قال سل ربّک هل لی من توبة قال فقیل له انّ توبته ان یسجد لقبر آدم، فقال ترکته حیّا و اسجد له میّتا؟ و قال النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم اذا قرأ ابن آدم السّجدة فسجد اعتزل الشیطان یبکی یقول یا ویله أمر ابن آدم بالسجود فسجد فله الجنّة، و امرت بالسجود فعصیت فلی النّار

Ва кони ман алкоФрин мегуяд дар илми худои пеш аз офариниши вай аз ҷумлаи кофарон буд ,у қил , сори ман алкоФрини ҳайни абии алсҷўду маънии кон дар қуръон бар вуҷӯҳаст бмънии мстқбл чунонк гуфту кони иўмои алии алкоФрини ъсирои фии явми кони миқдораи أлФи санау бмънии ҳол чунонк гуфт кантами хайри أмаҳи Киеви нклми ман кони фии алмҳди сбёу бмънии вуқуъ чунонк гуфту إни кони зўи ъусрау бмънии сирўрт чунонк гуфт факони ман алмғрқин . Ва кони ман алкоФрину бмънии мозӣу ҳолу мстқбл чунонк гуфту кони аллоҳи ғФўрои рҳимоу кони аллоҳи смиъои ълимо .

وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ میگوید در علم خدا پیش از آفرینش وی از جمله کافران بود، و قیل، صار من الکافرین حین ابی السجود و معنی کان در قرآن بر وجوه است بمعنی مستقبل چنانک گفت وَ کانَ یَوْماً عَلَی الْکافِرِینَ عَسِیراً فِی یَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ و بمعنی حال چنانک گفت کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا و بمعنی وقوع چنانک گفت وَ إِنْ کانَ ذُو عُسْرَةٍ و بمعنی صیرورت چنانک گفت فَکانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ. وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ و بمعنی ماضی و حال و مستقبل چنانک گفت وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِیماً وَ کانَ اللَّهُ سَمِیعاً عَلِیماً.

Ва қлно ё одами искани أнту зўҷки алҷнаҳи ин оят радаст бар мӯътазила ки мигўинд биҳишт наёфариданд ҳануз , ва мавҷӯд нест . Ва ваҷҳи далолат равшанаст ки агар мавҷӯд набӯдӣ раби Алъоламин одамро нагуфтӣ искани أнту зўҷки алҷнаҳ .

وَ قُلْنا یا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ این آیت رد است بر معتزله که میگویند بهشت نیافریدند هنوز، و موجود نیست. و وجه دلالت روشن است که اگر موجود نبودی ربّ العالمین آدم را نگفتی اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ.

Иқоли ллмрأаҳи завҷу завҷа ,у алзўҷи аФсҳу ҳўи лғаҳи алқуръон ,у алзўҷи аснону воҳиди қоли аллоҳи таъолӣу أнаҳи халқи алзўҷини аззикру алأнсии Фҷъли кули воҳиди мнҳмои зўҷо .

یقال للمرأة زوج و زوجة، و الزّوج افصح و هو لغة القرآن، و الزّوج اثنان و واحد قال اللَّه تعالی وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثی‌ فجعل کل واحد منهما زوجا.

Ва алзўҷи бмънии алснФи фии қавлаи халқи алأзўоҷи кулҳо яъне алосноФ ,у фии қавлаи смониаҳи أзўоҷи ман алзأн эй смониаҳи аснофу фии қавла кам أнбтнои фӣҳо ман кули завҷи Карим . эй ман кули синфи ҳасан . Ва алзўҷи алқрини фии қавлаи таъолӣу халқи минҳои завҷҳоу фии қавлаи аҳшрўои аллазӣнаи злмўоу أзўоҷҳм эй қрноءҳм ,у фии қавлау إзои алнФўси завҷат эй қарнати нуфуси алкФори баъзҳо ббъз » .

و الزوج بمعنی الصّنف فی قوله خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها یعنی الاصناف، و فی قوله ثَمانِیَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ ای ثمانیة اصناف و فی قوله کَمْ أَنْبَتْنا فِیها مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ. ای من کل صنف حسن. و الزوج القرین فی قوله تعالی وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها و فی قوله احْشُرُوا الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ أَزْواجَهُمْ ای قرناءهم، و فی قوله وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ ای قرنت نفوس الکفار بعضها ببعض».

Аммо қисса оят онаст ки муфассирон гуфтанд одам дар биҳишти мӯнисии ҳам ҷинс хеш надошт мстўҳш мешуд , хоб биравӣ афтод бихуфт . Раби Алъоламин аз устихони паҳлавии вай аз ҷониби чапи он яке зертарин ки қсирӣ хонанд ҳавворо бёФриду одам аз он ҳеҷ хабар надошт , ва ҳеҷ ранҷ буи нарасед ки агар ранҷ раседӣ буи меҳрбон набӯдӣ .

امّا قصه آیت آنست که مفسّران گفتند آدم در بهشت مونسی هم جنس خویش نداشت مستوحش میشد، خواب بروی افتاد بخفت. رب العالمین از استخوان پهلوی وی از جانب چپ آن یکی زیرترین که قصیری خوانند حوا را بیافرید و آدم از آن هیچ خبر نداشت، و هیچ رنج بوی نرسید که اگر رنج رسیدی بوی مهربان نبودی.

Қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами ани аллоҳи таъолии халқи алрҷоли ман алтроби Фнҳмтҳми фии алтроб яъне фии алъмораҳ ,у халқи алнсоءи ман алрҷоли Фнҳмтҳни фии алрҷол .

قال النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم انّ اللَّه تعالی خلق الرجال من التراب فنهمتهم فی التراب یعنی فی العمارة، و خلق النساء من الرجال فنهمتهن فی الرجال.

Пас чун одам бедор шуд заниро дид бар болин вай нишаста сахт бо ҷамол ва бо некуӣ , ӯро пурсед ки ту кистӣ ? гуфт ман ҳам ҷуфти туам маро бидон офариданд то туро мӯнис бошаму бмни оромгирӣ . Гуфтаанд ки нахусти одами фаро ҳавво хост ва ӯро посед азинҷост ки хутба яъне зан хостан аз ҷониб мардонаст , ва агар нахусти ҳаввои хостии фарои одами хутба аз ҷониби занон будӣ . Ва гуфтаанд ки ҳавво аз одами дархост ки дуо кун то аллоҳи таъолии маро рафиқӣ созад ки марои анису дмсоз буд то бо вай бурун меоем ва дар биҳишти мигрдм . Қоли Фҷъли маъаҳо алънқоءи Фконти тхрҷи ФттўФи ҳайу алънқоءи он гуҳи малоикаи имтиҳони илми одамро пурседанд аз вай ё одами мо ҳзаҳ ? ин чист ? гуфт занӣ .

پس چون آدم بیدار شد زنی را دید بر بالین وی نشسته سخت با جمال و با نیکویی، او را پرسید که تو کیستی؟ گفت من هم جفت توام مرا بدان آفریدند تا ترا مونس باشم و بمن آرام گیری. گفته‌اند که نخست آدم فرا حوا خاست و او را پاسید ازینجاست که خطبة یعنی زن خواستن از جانب مردانست، و اگر نخست حوا خاستی فرا آدم خطبة از جانب زنان بودی. و گفته‌اند که حوا از آدم درخواست که دعا کن تا اللَّه تعالی مرا رفیقی سازد که مرا انیس و دمساز بود تا با وی برون می‌آیم و در بهشت میگردم. قال فجعل معها العنقاء فکانت تخرج فتطوف هی و العنقاء آن گه ملائکه امتحان علم آدم را پرسیدند از وی یا آدم ما هذه؟ این چیست؟ گفت زنی.

Гуфтанд ном вай чист ? гуфт ҳавво гуфтанд чаро ҳавво номаст ? гуфт лонҳои хилқати ман ҳӣ гуфтанд ӯро дӯсти дорӣ ? гуфт оре . Пас ҳавворо пурседанд ки ту ӯро дӯсти дорӣ ? гуфт нау дӯстии ваии одамро бештар буд ва тамомтар , локин рост нагуфт Фқолўои луи сидқати амрأаҳи фии ҳубҳо лзўҷҳои лсдқти ҳўоء . Ва қол алнабӣ си ани алмрأаҳи хилқати ман зилъ , лни тстқими лаки алии тариқа , ?фони зҳбти тқимҳои ксртҳоу ани астмтъти баҳои астмтъти баҳо ва фӣҳо ъўҷ .

گفتند نام وی چیست؟ گفت حوا گفتند چرا حوا نام است؟ گفت لانّها خلقت من حی گفتند او را دوست داری؟ گفت آری. پس حوا را پرسیدند که تو او را دوست داری؟ گفت نه و دوستی وی آدم را بیشتر بود و تمامتر، لکن راست نگفت فقالوا لو صدقت امرأة فی حبّها لزوجها لصدقت حواء. و قال النبی ص ان المرأة خلقت من ضلع، لن تستقیم لک علی طریقة، فان ذهبت تقیمها کسرتها و ان استمتعت بها استمتعت بها و فیها عوج.

Ва куллан минҳои рғдои ҳайси шӣтмоу айшии фароху хуш беранҷ мекунед дарин биҳишт ,у ҳаии алФрдўси васати алҷнаҳ ва аълоҳо ,у михўрид беҳисоб ҳар чаҳ хоҳед , чунонк хоҳед , ҳар ҷо ки хоҳед лои тқрбои ҳзаҳи алшҷраҳи Фткўнои ман алзолмин дарахтӣ намӯд боишон гуфт гирди ин дарахти мгрдид ва азин махӯред ки он гуҳ аз ҷумла золимон бошед , яъне : ани ъмлтмои боуммоли алзолмин сртмо манеҳаму кнтмои ман алноқсини лонФскмои алзорини лҳо аммо он дарахт манеҳӣ , мигўинд ки он дарахти илм буд ки аз он бихӯрадӣ чизҳо бдонстӣу миваҳои гӯногӯн дар он буд . Саиди бен ҷбир гуфт дарахти ангур буд . Ибни аббос ва ҷамоатӣ гӯйанд гандум буду донаи он гандум аз равғани нармтар буд ва аз асали ширинтар , мӯътазила гуфтанд дарахт манеҳӣ далеласт ки он на биҳишт буд балки бӯстонӣ буд аз бустонҳои дунё , ва агар биҳишт будӣ дар он ҳеҷ чиз ҳаром набӯдӣ . Ҷавоб эшон онаст ки дар биҳишти валадон ва ғулмон ҳастанду истимтоъ боишон ҳаромаст ва ин бмсобт онаст . Мӯътазилӣ гуфт агар биҳишт будӣ бо одам дар он таклиф нарафтӣ ки биҳишти ҷой таклиф нест . Ҷавоб онаст ки дунёи ҷой таклифаст алии алъмўм , ва пас қавмиро бтклиФ аз он берун кард ва ҳам алотФону алмҷонин . Ҳамчунин ҷоиз бошад ки биҳишт дар ҳақи ҳамгинон на ҷой таклиф бошад ва дар ҳақи одами алӣ алхусус фии вақти дуни вақти ҷои таклиф буд ,у аллоҳро расад ки дар малику малики худ он кунад ки худ хоҳад ҳар чанд ки таклиф дар биҳишт мстбъд нест , ки иҷтимо мусулмонон онаст ки аҳли биҳишти бмърФти аллоҳ ҳама маъмуранду мукаллаф , мӯътазилӣ гуфт биҳишти сарои андӯҳ ва бало нест ,у одами андӯҳ ва бало дид ! гўӣим аҷаб нест аз қудрати худованди ъзу ҷл ки ҷамъ кунад миёни ду зид , чунонк оташ сӯзандаасту халилро насӯхт , ва дар ҳақи вай чун бустон ва райҳон шуд . Меҳнат дар биҳишт дар ҳақ одам чунонаст ки неъмат дар оташ дар ҳақи халил . Ва сар ин онаст ки тобанда дар меҳнат навмед нашавад ва дар неъмат эмин нагардад . Мӯътазилӣ гуфт агар биҳишт будӣ одам берун наомадӣ ки аллоҳ мегуяд ва мо ҳам минҳои бмхрҷин ҷавоб онаст ки ҳар ки савобро дар биҳишт шавад ҳаргиз берун наёяд ,у одам ки дар биҳишт буд на савоби аъмолро дар биҳишт буд ҳамчун ризвону хозинони биҳишт , ки эшон аз биҳишт берун меоянд аз баҳри онк на ҷзоءи аъмолу савобро дар биҳиштанд .

وَ کُلا مِنْها رَغَداً حَیْثُ شِئْتُما و عیشی فراخ و خوش بی رنج میکنید درین بهشت، و هی الفردوس وسط الجنّة و اعلاها، و میخورید بی حساب هر چه خواهید، چنانک خواهید، هر جا که خواهید لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ درختی نمود بایشان گفت گرد این درخت مگردید و ازین مخورید که آن گه از جمله ظالمان باشید، یعنی: ان عملتما باعمال الظالمین صرتما منهم و کنتما من الناقصین لانفسکما الضّارّین لها اما آن درخت منهی، میگویند که آن درخت علم بود که از آن بخوردی چیزها بدانستی و میوه‌های گوناگون در آن بود. سعید بن جبیر گفت درخت انگور بود. ابن عباس و جماعتی گویند گندم بود و دانه آن گندم از روغن نرمتر بود و از عسل شیرینتر، معتزله گفتند درخت منهی دلیلست که آن نه بهشت بود بلکه بوستانی بود از بستانهای دنیا، و اگر بهشت بودی در آن هیچ چیز حرام نبودی. جواب ایشان آنست که در بهشت ولدان و غلمان هستند و استمتاع بایشان حرامست و این بمثابت آنست. معتزلی گفت اگر بهشت بودی با آدم در آن تکلیف نرفتی که بهشت جای تکلیف نیست. جواب آنست که دنیا جای تکلیف است علی العموم، و پس قومی را بتکلیف از آن بیرون کرد و هم الاطفان و المجانین. همچنین جایز باشد که بهشت در حق همگنان نه جای تکلیف باشد و در حق آدم علی الخصوص فی وقت دون وقت جای تکلیف بود، و اللَّه را رسد که در ملک و ملک خود آن کند که خود خواهد هر چند که تکلیف در بهشت مستبعد نیست، که اجتماع مسلمانان آنست که اهل بهشت بمعرفت اللَّه همه مأمورند و مکلّف، معتزلی گفت بهشت سرای اندوه و بلا نیست، و آدم اندوه و بلا دید! گوئیم عجب نیست از قدرت خداوند عزّ و جلّ که جمع کند میان دو ضد، چنانک آتش سوزنده است و خلیل را نسوخت، و در حق وی چون بستان و ریحان شد. محنت در بهشت در حق آدم چنانست که نعمت در آتش در حق خلیل. و سرّ این آنست که تابنده در محنت نومید نشود و در نعمت ایمن نگردد. معتزلی گفت اگر بهشت بودی آدم بیرون نیامدی که اللَّه میگوید و ما هم منها بمخرجین جواب آنست که هر که ثواب را در بهشت شود هرگز بیرون نیاید، و آدم که در بهشت بود نه ثواب اعمال را در بهشت بود همچون رضوان و خازنان بهشت، که ایشان از بهشت بیرون میآیند از بهر آنک نه جزاء اعمال و ثواب را در بهشت‌اند.

Фأзлҳмои алшитон ин ҳамчунонаст ки ҷой дигар гуфта إнмои астзлҳми алшитону злки ман алзлли алзии ҳўи алхтоء эй талаби зллҳму касабаи ?лаам . Ҳамза хонд танҳо Фозолҳмои алшитон эй нҳоҳмои анҳо яъне ани алҷнаҳ ,у қили ани алтоъаҳ ,у азоФи алФъли илои алшитони лонаи сабаби злк , кқўлаҳи таъолии раби анҳни азллни ксирои ман анноси азоФи алозлоли илои алосноми лонҳни сабаби алзлолаҳ . Мегуяд шайтони эшонро аз биҳишти биўкнд ва аз фармонбардории эшонро бноФрмонии даровард , ё онки эшонро васваса кард ,у злки фии қавлаи таъолии Фўсўси лҳмои алшитони дев дар дил эшон дод , ва бар истод кард бар андешаи эшон то эшонро бонрўз оварад ки пайдо кард ончии пӯшида буд аз уратҳои эшон . Гуфтаанд ин васвасаи шайтон аз беруни биҳишт бодм расед ки шайтонро пас аз онкӣ аз биҳишт берун карданд ба биҳишт боз нарасед . Ва гуфтаанд ки аз даҳони мор бо вай сухан гуфт . Вҳб мнбаҳ гуфт моро чаҳор дасту пой буд бар мисоли шутури бахтӣ , ва некӯтар чаҳор пой дар дунёи он гуҳи мор буд ,у шайтон дар шикам вай шуд то чун бар хзнаҳи биҳишт гузар кунад эшон ндонанд ки як бори пеш аз он рафта буду хзнаҳ ӯро манъ карда буданд , пас дар шикам мор шуд он гуҳ дар биҳишт аз шиками вай берун омад , ва он лиззату роиҳа ки биҳиштён ёбанд вайро набӯд ва наёфт он гуҳ аз он дарахт манеҳӣ чизе гирифту нахуст ба ҳавво дод , гуфт май бинӣ ки чаҳ некӯаст рангу буиу таъми ин мива ва ҳар ки азин мива бихӯрад ҷовид дар биҳишт бимонад ва шуморо наҳй аз он карданд то ҷовид дар биҳишти намоянд . Ибн исҳоқ гуфт абтдоء кед ваии он буд ки навҳа дар гирифт ва бар одам ва ҳавво мегирист эшон гуфтанд чаро майгаре ?

فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطانُ این همچنانست که جای دیگر گفته إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطانُ و ذلک من الزلل الذی هو الخطاء ای طلب زللهم و کسبه لهم. حمزه خواند تنها فازالهما الشیطان ای نحّاهما عنها یعنی عن الجنة، و قیل عن الطاعة، و اضاف الفعل الی الشیطان لانه سبب ذلک، کقوله تعالی رب انهن اضللن کثیرا من النّاس اضاف الاضلال الی الاصنام لانهنّ سبب الضّلالة. میگوید شیطان ایشان را از بهشت بیوکند و از فرمانبرداری ایشان را بنافرمانی درآورد، یا آنک ایشان را وسوسه کرد، و ذلک فی قوله تعالی فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطانُ دیو در دل ایشان داد، و بر ایستاد کرد بر اندیشه ایشان تا ایشان را بآنروز آورد که پیدا کرد آنچه پوشیده بود از عورتهای ایشان. گفته‌اند این وسوسه شیطان از بیرون بهشت بآدم رسید که شیطان را پس از آنکه از بهشت بیرون کردند به بهشت باز نرسید. و گفته‌اند که از دهان مار با وی سخن گفت. وهب منبه گفت ما را چهار دست و پای بود بر مثال شتر بختی، و نیکوتر چهار پای در دنیا آن گه مار بود، و شیطان در شکم وی شد تا چون بر خزنه بهشت گذر کند ایشان ندانند که یک بار پیش از آن رفته بود و خزنه او را منع کرده بودند، پس در شکم مار شد آن گه در بهشت از شکم وی بیرون آمد، و آن لذت و رایحه که بهشتیان یابند وی را نبود و نیافت آن گه از آن درخت منهی چیزی گرفت و نخست به حوا داد، گفت می‌بینی که چه نیکوست رنگ و بوی و طعم این میوه و هر که ازین میوه بخورد جاوید در بهشت بماند و شما را نهی از آن کردند تا جاوید در بهشت نمایند. ابن اسحاق گفت ابتداء کید وی آن بود که نوحه در گرفت و بر آدم و حوا میگریست ایشان گفتند چرا می‌گریی؟

Гуфт бар шумо мигрим ки бимиред ва аз чунин нозу Наим ва аз чандини неъмат ва каромат беафтед ! ва он сухан даришон асар кард , ва дар дил эшон афтод он гуҳ Иблис гуфт ё одами ҳилли أдлки алии шаҷараи алхлду малики лои иблӣ ? . » гуфтаанд ки ончии гирифта буд аз дарахт манеҳӣ аввал бҳўо доду ҳавво аз он бихӯрад он гуҳи ҳавво ба одам дод ва гуфт ман хӯрдам ва зиён накард пас чун одам бихӯрад бадати лҳмои сўотҳмои урати эшон пайдо шуд ҳар дуро уқубат расед . Агар касе гуяд чаҳ ҳикмат буд чун ҳавво танҳо хӯрд ӯро уқубат нарасед ? пас чун одам бихӯрад ҳар дуро уқубат карданд ? ҷавоб онаст ки одами асл буду пеши рӯу ҳаввои раияти вай , ва мо дом ки пешрав бар сифат салоҳ равад фасоди раиятро асарӣ набӯд , ббркти салоҳи пеши рӯ . Ва илайҳи ашор алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ани аллоҳи лои иҳлки алръиаҳу ани канти золимаи азои канти алأӣмаҳи ҳодӣа » .

گفت بر شما میگریم که بمیرید و از چنین ناز و نعیم و از چندین نعمت و کرامت بیفتید! و آن سخن دریشان اثر کرد، و در دل ایشان افتاد آن گه ابلیس گفت یا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلی‌ شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکٍ لا یَبْلی‌؟.» گفته‌اند که آنچه گرفته بود از درخت منهی اول بحوا داد و حوا از آن بخورد آن گه حوّا به آدم داد و گفت من خوردم و زیان نکرد پس چون آدم بخورد بدت لهما سوآتهما عورت ایشان پیدا شد هر دو را عقوبت رسید. اگر کسی گوید چه حکمت بود چون حوا تنها خورد او را عقوبت نرسید؟ پس چون آدم بخورد هر دو را عقوبت کردند؟ جواب آنست که آدم اصل بود و پیش رو و حوا رعیت وی، و ما دام که پیشرو بر صفت صلاح رود فساد رعیت را اثری نبود، ببرکت صلاح پیش رو. و الیه اشار النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «انّ اللَّه لا یهلک الرعیّة و ان کانت ظالمة اذا کانت الأئمّة هادیة».

Пас чун урати эшон пайдо шуд , одам шармсор шуд , дар миён дарахтон гурехт .

پس چون عورت ایشان پیدا شد، آدم شرمسار شد، در میان درختان گریخت.

Раби Алъоламин Нидо кард ё одами ин анат ? куҷое эй одам ? ва худ донотар буд . Одам гуфт анои ҳозои раб инак манам худовандо ! дар миёни дарахт . Қоли أлои тхрҷ ё одами беруни ниёе ? қоли астҳиии мнк , гуфт аз ту шарм дорам худовандо қоли ?илами анҳкмои ани тлкмои алшҷраҳ ? на шуморо гуфтам ки азин дарахт махӯред ? Фқоли одами анаи ҳлФи лии бку лами акни азни ани аҳдои ман хлқки иҳлФи бки козбо , Фзлки қавлау қосмҳмои إнии лкмои лмни алносҳини пас раби Алъоламин ҳавворо гуфт « анати ғррти абдӣ , Фонки лои таҳаммулин ҳмлои алои ҳмлтаҳи карҳо , Фозои ардти ани тзъии мо фии бтнки ашрафати алии аламути мроро . Сами қоли ллҳиаҳи анати алтии дахли алмлъўни фии ҷўФк ҳатто ғури абдӣ , малъунаи анати лои ризқи лаки алои алтроб , анати аду банӣ одам ва ҳам аъдоؤк . Вҳби бен мнбаҳ гуфт аллоҳи таъолии пас аз он ки одамро дар биҳишт бинишонад ангуштарӣ буи дод ва гуфт ё одами ҳозои хотами алъзи хилқатаи лаки лои тнси фӣаи аҳдӣ , Фохлъаҳ . ё одами ин ангуштарӣ бтў додаму ъзи ту дарин бастами нигар то аҳди ман фаромӯш накунӣ , ки агар аҳди ман фаромӯш кунӣ ман ин хотами ъзи ту аз ту воситонаму бадӣгарии даҳум .

رب العالمین ندا کرد یا آدم این انت؟ کجایی ای آدم؟ و خود داناتر بود. آدم گفت انا هذا رب اینک منم خداوندا! در میان درخت. قال ألا تخرج یا آدم بیرون نیایی؟ قال استحیی منک، گفت از تو شرم دارم خداوندا قال الم انهکما عن تلکما الشّجرة؟ نه شما را گفتم که ازین درخت مخورید؟ فقال آدم انّه حلف لی بک و لم اکن اظن ان احدا من خلقک یحلف بک کاذبا، فذلک قوله وَ قاسَمَهُما إِنِّی لَکُما لَمِنَ النَّاصِحِینَ پس رب العالمین حوا را گفت «انت غررت عبدی، فانک لا تحملین حملا الّا حملته کرها، فاذا اردت ان تضعی ما فی بطنک اشرفت علی الموت مرارا. ثم قال للحیّه انت التی دخل الملعون فی جوفک حتی غرّ عبدی، ملعونة انت لا رزق لک الّا التّراب، انت عدو بنی آدم و هم اعداؤک. وهب بن منبه گفت اللَّه تعالی پس از آن که آدم را در بهشت بنشاند انگشتری بوی داد و گفت یا آدم هذا خاتم العز خلقته لک لا تنس فیه عهدی، فاخلعه. یا آدم این انگشتری بتو دادم و عزّ تو درین بستم نگر تا عهد من فراموش نکنی، که اگر عهد من فراموش کنی من این خاتم عز تو از تو واستانم و بدیگری دهم.

Ъкрмаҳ гуфт мураббаъ буд чаҳор сӯй бар як ҷониби набиштаи анои аллоҳи лами азал ва бар дигари ҷониби набиштаи анои алҳии алқиўм бар се дигари ҷониби набиштаи анои аллоҳи алъзизи лои азиз ғайриӣ алои ман албстаҳи хотамии иъзи бъзӣ , бар ҷониби чаҳоруми набиштаи ояи алкрсӣ ва бохр гуфта Муҳамади расӯли аллоҳи хотами алонбёءи пас гирди ин ҳарфҳо набиштаи лни истқри ҳозои алхотми алии ман ъсӣ арраҳмон гуфтаанд чун одами он ангуштарӣ дар ангушт кард аз ангушти одам чунон метофт ки офтоб дар дунё май тобади дарахтону девори биҳишт аз он равшан шудау замини биҳишт аз он бўё гашта , пас чун одам осӣ шуд тори алхотми ман асбъаҳ аз ангушти вай ангуштарӣ биппаред , гуфтаанд ки дар шохи сидра алмнтҳӣ овехт ва гуфтаанд бар кун арш дар овехт , гуфт илоҳии ҳозои одами қади нақзи ъҳдк ,у анки ҷълтнии лоҳли алтҳораҳ . Фқили ?лаи астқр , фалаки аломону анки тбъси ило вале ман аўлёӣии иқоли ?лаи сулаймони бен Довӯд , лтдхли алднёи кулҳо роғмаҳи фии тоъатау лои имлкаҳи баъдаи аҳад .

عکرمه گفت مربع بود چهار سوی بر یک جانب نبشته انا اللَّه لم ازل و بر دیگر جانب نبشته انا الحی القیّوم بر سه دیگر جانب نبشته انا اللَّه العزیز لا عزیز غیری الّا من البسته خاتمی یعزّ بعزّی، بر جانب چهارم نبشته آیة الکرسی و بآخر گفته محمد رسول اللَّه خاتم الانبیاء پس گرد این حرفها نبشته لن یستقرّ هذا الخاتم علی من عصی الرحمن گفته‌اند چون آدم آن انگشتری در انگشت کرد از انگشت آدم چنان می‌تافت که آفتاب در دنیا می‌تابد درختان و دیوار بهشت از آن روشن شده و زمین بهشت از آن بویا گشته، پس چون آدم عاصی شد طار الخاتم من اصبعه از انگشت وی انگشتری بپرید، گفته‌اند که در شاخ سدرة المنتهی آویخت و گفته‌اند بر کن عرش در آویخت، گفت الهی هذا آدم قد نقض عهدک، و انک جعلتنی لاهل الطّهارة. فقیل له استقر، فلک الامان و انک تبعث الی ولیّ من اولیائی یقال له سلیمان بن داود، لتدخل الدنیا کلها راغمة فی طاعته و لا یملکه بعده احد.

Ва қлнои аҳбтўои гуфтеми ҳамаи фурӯди равед . Одами бкўаҳи срндиб дар замини ҳинд фурӯ омаду таоми вай аз ин ҷўзи ҳиндӣ буду ҳаввои бҷдаҳ фурӯд омаду мори босФҳону Иблиси бобалаи сӯии машриқ . Ва гуфтаанд ки одам чун базмин фурӯ омад болои вай аз замин то осмон буд аз бас ки сари босмони боз май ниҳоди пораи мӯии сари вай боз шуд . Ин слъ дар фарзанди одам аз онаст , одами овоз Фриштгон мешунид ,у тавофи Фриштгони гирди арш Маҷид медид ,у буи биҳишт меёфту астинос бон мегирифт .

وَ قُلْنَا اهْبِطُوا گفتیم همه فرود روید. آدم بکوه سرندیب در زمین هند فرو آمد و طعام وی از این جوز هندی بود و حوا بجده فرود آمد و مار باصفهان و ابلیس بابله سوی مشرق. و گفته‌اند که آدم چون بزمین فرو آمد بالای وی از زمین تا آسمان بود از بس که سر بآسمان باز می‌نهاد پاره موی سر وی باز شد. این صلع در فرزند آدم از آنست، آدم آواز فریشتگان می‌شنید، و طواف فریشتگان گرد عرش مجید می‌دید، و بوی بهشت می‌یافت و استیناس بآن می‌گرفت.

Рӯй ҷобири бен абди аллоҳи ани одам ( ъ ) лмои аҳбти илои аларзи ҳбт бо ?лаанду ани раъсаи кони иноли алсмоء ,у ани аларзи шакати илои рабҳо сиқли одам , Фўзъи алҷбори ядаи алии раъса Фонҳт манеҳ сбъўни зроъо . Флмои аҳбти қоли раби ҳозои алъбди алзии ҷаълати бинӣу байнаи алшитони ъдоўаҳу ани лами тъни алайҳи лои ақўии алайҳ . Фқоли лои иўлди лаки валади алои вклт ба малико . Қоли раби задане . Қоли аҷозии болсиӣаҳи алсиӣаҳу болҳснаҳи ъшрои ало мо азед . Қоли раби заданеи қоли боби алтўбаҳи мафтӯҳи мо доми алрўҳи фии алҷсд . Фқоли Иблис ё раби ҳозои алъбди алзии акрмтаҳи алии ани лами тънии алайҳи лои ақўии алайҳ , қоли лои иўлди ?лаи валади алои валади лаки валад , қоли раби задане , қоли тҷрии фӣаи муҷрии алдму ттхзи фии сдўрҳми биўто , қоли раби задане , қоли аҷлби алайҳими бхилку рҷлку шоркҳми фии аломўолу алоўлод .

روی جابر بن عبد اللَّه انّ آدم (ع) لما اهبط الی الارض هبط با لهند و انّ رأسه کان ینال السّماء، و ان الارض شکت الی ربها ثقل آدم، فوضع الجبار یده علی رأسه فانحط منه سبعون ذراعا. فلما اهبط قال ربّ هذا العبد الذی جعلت بینی و بینه الشّیطان عداوة و ان لم تعن علیه لا اقوی علیه. فقال لا یولد لک ولد الا وکّلت به ملکا. قال رب زدنی. قال اجازی بالسّیئة السّیئة و بالحسنة عشرا الا ما ازید. قال ربّ زدنی قال باب التوبة مفتوح ما دام الرّوح فی الجسد. فقال ابلیس یا ربّ هذا العبد الذی اکرمته علی ان لم تعنّی علیه لا اقوی علیه، قال لا یولد له ولد الا ولد لک ولد، قال ربّ زدنی، قال تجری فیه مجری الدّم و تتّخذ فی صدورهم بیوتا، قال رب زدنی، قال اجلب علیهم بخیلک و رجلک و شارکهم فی الاموال و الاولاد.

Қавлаи таъолии бъзкми лбъзи адуи шумо душмани якдигар ва бар якдигар гумошта , душмании Иблису одам ва фарзандон онаст ки буии ҳасади барад ӯро суҷуд накард ва гуфт ано хайр манеҳу душмании одаму фарзандону Иблис аз онаст ки Иблиси биллоҳ кофар шуд ва нофармонӣ карду душмани доштани кофарону мухолифон ҳақ воҷибаст лқўлаҳи таъолии лои ттхзўои адуӣу ъдўкми أўлёء ,у қоли таъолии лои тҷди қўмои иؤмнўни биллоҳу алиўми алохри иўодўни ман ҳоди аллоҳу расӯлау душмании одамиён ва амор онаст ки Иблисро дар биҳишти барад то одамро васваса кард . Ва сӣли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами ани қатли алҳаёт , Фқол « хилқати ҳайу алонсони кули воҳиди мнҳмои адуи лсоҳбаҳ , ани роҳои аФзътаҳ ,у ани лдғтаҳи аўҷътаҳ , Фоқтлҳои ҳайси вҷдтҳо »

قوله تعالی بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ شما دشمن یکدیگر و بر یکدیگر گماشته، دشمنی ابلیس و آدم و فرزندان آنست که بوی حسد برد او را سجود نکرد و گفت انا خیر منه و دشمنی آدم و فرزندان و ابلیس از آنست که ابلیس باللّه کافر شد و نافرمانی کرد و دشمن داشتن کافران و مخالفان حق واجبست لقوله تعالی لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیاءَ، و قال تعالی لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ و دشمنی آدمیان و امار آنست که ابلیس را در بهشت برد تا آدم را وسوسه کرد. و سئل رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم عن قتل الحیّات، فقال «خلقت هی و الانسان کلّ واحد منهما عدو لصاحبه، ان رآها افزعته، و ان لدغته اوجعته، فاقتلها حیث وجدتها»

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « азои зуҳрати алҳиаҳи фии алмскн , Фқўлўои лҳои анои нсأлки бъҳди Нӯҳу бъҳди сулаймони бен Довӯди أлои тؤзино , ?фони одати Фоқтлўҳо »

و قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «اذا ظهرت الحیة فی المسکن، فقولوا لها انا نسألک بعهد نوح و بعهد سلیمان بن داود ألّا تؤذینا، فان عادت فاقتلوها»

Ва лаками фии алأрзи мустақару матоъи мустақару матоъ гетӣаст , қароргоҳу маишат . Ва ҳайн маргасту қиёмат , гетии бхлқи супурду халқро бмрги супурд , мегуяд шуморо дар заминаст қароргоҳӣу маъӣшатӣ , ҳар касро то маргу халқро то қиёмату асли матоъ манфиатаст , чунонк гуфт ҷълноҳои тазкирау мтоъои ллмқўини мтоъои лакаму лأнъомкму таомаи мтоъои лакам , ғайри маскӯнаи фӣҳо матоъи лакам ва манеҳ мтъаҳи алмтлқаҳ ,у алмтоъи алолоти интФъи баҳои кқўлаҳи таъолии абтғоءи ҳиллӣаи أўи матоъи збд мислаиу асли ҳайн ҳангомаст , чунонк гуфт ҳайни тмсўну ҳайни тсбҳўни пас он ҳангом бошад ки қиёмат буд чунонк дарин оят гуфту матоъи إлии ҳайн . Ва бошад ки марг хоҳад , чунонк гуфт أсосоу мтоъои إлии ҳайн . Баъзе уламо гуфтанд ки аллоҳи таъолии одамро аз биҳишти он рӯз берун кард ки бо Фриштгон мегуфт إнии ҷоъили фии алأрзи Халифаи одам ки дар замин Халифа мебоист ки бошад дар биҳишт чун бимонадӣ ?у хабар дурустаст аз Мустафо ( ъ ) ки гуфт : алтқии одаму Мӯсои Фқоли Мӯсо ё одам « анати Абунои хлқки аллоҳи бедау нафхи Фики ман рӯҳа ,у асҷди лаки млоӣктаҳи хибтноу ахрҷтнои ман алҷнаҳ . »

وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ مستقر و متاع گیتی است، قرارگاه و معیشت. و حِینٍ مرگ است و قیامت، گیتی بخلق سپرد و خلق را بمرگ سپرد، میگوید شما را در زمین است قرارگاهی و معیشتی، هر کس را تا مرگ و خلق را تا قیامت و اصل متاع منفعت است، چنانک گفت جَعَلْناها تَذْکِرَةً وَ مَتاعاً لِلْمُقْوِینَ مَتاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعامِکُمْ وَ طَعامُهُ مَتاعاً لَکُمْ، غیر مسکونة فیها متاع لکم و منه متعة المطلقة، و المتاع الآلات ینتفع بها کقوله تعالی ابْتِغاءَ حِلْیَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ و اصل حین هنگام است، چنانک گفت حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ پس آن هنگام باشد که قیامت بود چنانک درین آیت گفت وَ مَتاعٌ إِلی‌ حِینٍ. و باشد که مرگ خواهد، چنانک گفت أَثاثاً وَ مَتاعاً إِلی‌ حِینٍ. بعضی علما گفتند که اللَّه تعالی آدم را از بهشت آن روز بیرون کرد که با فریشتگان میگفت إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً آدم که در زمین خلیفه می‌بایست که باشد در بهشت چون بماندی؟ و خبر درست است از مصطفی (ع) که گفت: التقی آدم و موسی فقال موسی یا آدم «انت ابونا خلقک اللَّه بیده و نفخ فیک من روحه، و اسجد لک ملائکته خیبتنا و اخرجتنا من الجنّة.»

Фқоли одам « анати Мӯсои клмки аллоҳи тклимо ,у хати лаки алтўриаҳи бедау астФоки брсолтаҳи Фбкми ваҷдати фии китоби аллоҳу ъсии одами рабаи Фғўии қоли борбъини сана . Қоли أи Фтлўмнии алии амри қадараи аллоҳи алӣ қабл ани ихлқнии борбъини сана ? Фқоли Фҳҷи одами Мӯсо ( ъ )

فقال آدم «انت موسی کلمک اللَّه تکلیما، و خط لک التوریة بیده و اصطفاک برسالته فبکم وجدت فی کتاب اللَّه وَ عَصی‌ آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی‌ قال باربعین سنة. قال أ فتلومنی علی امر قدره اللَّه علی قبل ان یخلقنی باربعین سنة؟ فقال فحجّ آدم موسی (ع)

Хилофаст миёни уламо ки бар анбиё маосӣ равад ё нау мазҳаби аҳли ҳақи дарин масаъла онаст ки кбоир баришон албата раво нест ки эшон покону гузидагон ҳақанд . Иқўли аллоҳи таъолии аллоҳи истФии ман алмлоӣкаҳи рсло ва ман анносу соҳиби алкбоир фосиқаст ,у нисбати пайғомбарон бо фисқ куфрасту илҳоду анкс ки аз вай кабӣра ояд дар дунё маҳдӯдаст ва дар уқбои муаззаб ,у пайғомбарони азин маъсӯманд ,у раби Алъоламин халқро бар тоъат расӯл хонд . Ва фармони ваии бурдан ,у рисолати ваии шунидану қабул кардан , воҷиб кард ва гуфту أтиъўои аллоҳу أтиъўо алрасул ҷой дигар гуфт إни ҷоءкми фосиқи бнбإи Фтбинўо яъне лои тқблўои ман алФсоқи шиӣои ин далеласт ки баришон фисқ ва кбоир наравад , аммо навъе сғоир баришон раво доштаанд бҳкми зоҳири қуръон ки чанд ҷойгаҳ далолат мекунад дар ҳақ одам гуфту ъсии одами рабаи Фғўӣу ҳикоят аз ваии рбнои злмнои أнФсно ва дар ҳақ Юнус гуфт сбҳонки إнии канти ман алзолмин ва дар ҳақи Мӯсои إнии зулмати нафасии ФоғФри лӣ ва дар ҳақи Мустафои лиғФри лаки аллоҳи мо тақаддуми ман знбк ва мо тأхр ва дар ҳақи Довӯди ФостғФри раба . Ва дар ҳақи Юсуф ва ҳам баҳои луи лои أни раъии бурҳони рабау қоли таъолӣ ва мо أбрии нафасии إни алнФси лأмораҳи болсўءи إлои мо раҳми рабии илои ғайри злки ман алоёти алдолаҳи алии ани сғоӣри алзнўби тҷрии алайҳим . Ва ман астўҳши ман зикрҳо кони злки ман қусӯри раъйу заъфи илм , ази лӣси фии тлки алсғоӣри ллонбёءи мъобу лои инсбўни илои сбоб , ази лами икни злки ани эътиқоди мутақаддиму лои неаи саҳеҳа ,у лои ҳамаи бмъоўдаҳ ,у лиҳозои иқоли ъсии одами рабаи Фғўӣу лои иқоли ҳўи ъосу ғоўу ҳозои ҳасани лмни тааммула .

خلافست میان علما که بر انبیا معاصی رود یا نه و مذهب اهل حق درین مسئله آنست که کبایر بریشان البته روا نیست که ایشان پاکان و گزیدگان حق‌اند. یقول اللَّه تعالی اللَّهُ یَصْطَفِی مِنَ الْمَلائِکَةِ رُسُلًا وَ مِنَ النَّاسِ و صاحب الکبایر فاسق است، و نسبت پیغامبران با فسق کفرست و الحاد و انکس که از وی کبیره آید در دنیا محدود است و در عقبی معذّب، و پیغامبران ازین معصوم‌اند، و رب العالمین خلق را بر طاعت رسول خواند. و فرمان وی بردن، و رسالت وی شنیدن و قبول کردن، واجب کرد و گفت وَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ جای دیگر گفت إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا یعنی لا تقبلوا من الفساق شیئا این دلیل است که بریشان فسق و کبایر نرود، اما نوعی صغایر بریشان روا داشته‌اند بحکم ظاهر قرآن که چند جایگه دلالت میکند در حق آدم گفت وَ عَصی‌ آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی‌ و حکایت از وی رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا و در حق یونس گفت سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ و در حق موسی إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی و در حق مصطفی لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ و در حق داود فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ. و در حق یوسف وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأی‌ بُرْهانَ رَبِّهِ و قال تعالی وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّی الی غیر ذلک من الآیات الدّالّة علی انّ صغائر الذنوب تجری علیهم. و من استوحش من ذکرها کان ذلک من قصور رأی و ضعف علم، اذ لیس فی تلک الصّغائر للانبیاء معاب و لا ینسبون الی سباب، اذ لم یکن ذلک عن اعتقاد متقدّم و لا نیة صحیحة، و لا همّة بمعاودة، و لهذا یقال عصی آدم ربّه فغوی و لا یقال هو عاص و غاو و هذا حسن لمن تامّله.

Аммо ваҷҳи ҳикмат дар зулот анбиё гуфтаанд ки то бахуд мъҷб нашаванд ва ҳамвора дар ҳолати инкисори бзбони аФтқор узрӣ мехоҳанду ниёзӣ май намоянд . Рӯй ани Довӯд ( ъ ) қол ё раби лами аўқътнии фии алзнб ? қоли лонк қабл алзнби канти тдхли алии комаи тдхли алмулуки алии ъбидҳм ,у алони тдхли алии кдхўли алъбиди алии млўкҳм . Ва низ касе ки ҳаргизи ҳеҷ зулат аз вай наёяду пайваста бар таҳорат ва исмат равад ҳол осӣон надонаду зи шикастагӣу сӯхтагии эшон хабар надорад , ва аз баҳри эшон шафоат накунад , أлотарӣ ? ани Довӯд ( ъ ) кон қабл алзнби иқўли аллоҳами аҳлки алъсоаҳи Флмои вақъи фии алзнби қоли аллоҳами ағФри ллъсоаҳу ағФри лдоўди мъҳм » аммо саҳву ғалат агар касе пурсад ки дар анбиё ҷоизаст ё на ? ҷавоб онаст ки ҳар пайғом ки аз аллоҳ гузоранд ва ҳар чаҳ аз ваҳй ҳақ гӯйанд дар ибтидои ғалату саҳв баришон дар он раво нест дар ҳеҷ чиз , ки агар дар як чизи ғалат раво бошад пас дар ҳамаи муҳтамил буд аммо ҳар ончӣ дар дилҳо ва бар забонҳо муқарар шуд вуҷуби он ,у собити гашти ҳукми он , пас аз он агар эшонро дар он саҳв уфтад ё ғалатӣ равад ҷоӣз буд , ғайри анҳми лои иқрўни алайҳ . Ва алдлили алии злк

اما وجه حکمت در زلات انبیا گفته‌اند که تا بخود معجب نشوند و همواره در حالت انکسار بزبان افتقار عذری میخواهند و نیازی می‌نمایند. روی انّ داود (ع) قال یا ربّ لم اوقعتنی فی الذّنب؟ قال لانک قبل الذنب کنت تدخل علیّ کما تدخل الملوک علی عبیدهم، و الان تدخل علیّ کدخول العبید علی ملوکهم. و نیز کسی که هرگز هیچ زلت از وی نیاید و پیوسته بر طهارت و عصمت رود حال عاصیان نداند و ز شکستگی و سوختگی ایشان خبر ندارد، و از بهر ایشان شفاعت نکند، ألا تری؟ ان داود (ع) کان قبل الذنب یقول اللهم اهلک العصاة فلمّا وقع فی الذّنب قال اللهم اغفر للعصاة و اغفر لداود معهم» اما سهو و غلط اگر کسی پرسد که در انبیا جایز است یا نه؟ جواب آنست که هر پیغام که از اللَّه گزارند و هر چه از وحی حق گویند در ابتدا غلط و سهو بریشان در آن روا نیست در هیچ چیز، که اگر در یک چیز غلط روا باشد پس در همه محتمل بود اما هر آنچه در دلها و بر زبانها مقرر شد وجوب آن، و ثابت گشت حکم آن، پس از آن اگر ایشان را در آن سهو افتد یا غلطی رود جائز بود، غیر انهم لا یقرّون علیه. و الدلیل علی ذلک‌

Ҳадиси зии алидин : ?фонаи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами ақтсри фии аҳадии слўтии алнҳори алии ракаатин Флмои зикри тазаккури Фбнии алайҳо ҳатто атумҳо арбъои лони вуҷубҳо кони мтқррои алии арбъи ркъот ,у лами икни злки фии абтдоءи мо иблғи ани аллоҳи Фҷози ?лаи фӣаи алсҳўу алғлт .

حدیث ذی الیدین: فانّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم اقتصر فی احدی صلوتی النهار علی رکعتین فلما ذکر تذکّر فبنی علیها حتی اتمها اربعا لان وجوبها کان متقررا علی اربع رکعات، و لم یکن ذلک فی ابتداء ما یبلغ عن اللَّه فجاز له فیه السهو و الغلط.

Масаъла агар касе гуяд ки хӯрдани одам аз он шаҷараи бородти ҳақ буду Иблисро ҳамон иродат буд аз куҷои мустуҷиби лаънати гашт ?у иродати ваии мухолифи иродат ҳақ набӯд ?

مسئله اگر کسی گوید که خوردن آدم از آن شجره بارادت حق بود و ابلیس را همان ارادت بود از کجا مستوجب لعنت گشت؟ و ارادت وی مخالف ارادت حق نبود؟

Ҷавоби вай аз ду ваҷҳаст : яке онаст ки холиқро расад бҳҷти офаридагорӣу подшоҳӣ ки халқи худро уқубат кунад бе сабаби маъсият , ё уқубат кунад бсбби маъсият , аммо он уқубат ки бесобиқа маъсиятаст тъзиб атфоласту бҳоӣму девонагонро ки ақл надоранд эшонро гоҳгоҳ тъзиб кунад бгрснгӣу тишнагӣу вабоу балоу ғарқу ҳрқу амсоли ин , ва эшонро собиқаи маъсияту муқаддама ҷурм нест . Ва қавмиро бсбби маъсият тъзиб кунад чунонк дар ҳақ қавмӣ гуфт Фклои أхзнои бзнбаҳи أсбноҳми бзнўбҳми Фأҳлкноҳми бзнўбҳм ва ҳар ду ваҷҳ аз худо ростасту адл ва дар он бедод на , бедоди он буд ки касе корӣ кунад ки вайро он кор нарасад , ё ҳақӣ бар вай лозимаст ки он ҳақ мефурӯ гузорад ,у раби Алъоламин азин ҳар ду покасту муназзаҳ , пас лаъну тарди Иблис на бмқоблаҳ ҷурмӣаст ё аз онки муроди ваии мухолифи муроди ҳақ буд ё мувофиқ буд , балки бсобқаҳ азалӣаст ва дар азал ҳукм кард бшқоўти вай , ва ӯро барандози даргоҳи худ . Чунонк халқиро гуфт «у лақади зрأнои лҷҳнми ксирои ман алҷну алإнс »у Иблисро алӣ алхусус гуфту кони ман алкоФрину қади қоли фии муҳками танзилаи лои исӣли ъмои иФъл ва ҳам исӣлўни ҷавоб дигар онаст ки иродати Иблиси мувофиқи иродат ҳақ набӯд дар кори одам , ки иродати он буд ки одам аз он дарахт бихӯрад то мустаҳаққ он шавад ки вайро аз биҳишт берун кунад , ва бо чизе нақл кунад аз биҳишти шарифтар ва олӣтар , ва он астФоӣиту аҷтбоӣиту тўбту рисолату камол муҳаббатаст . Ва иродати Иблиси он буд ки аз он дарахт бихӯрад то бсхту ғазаб ҳақ расад ва кофар шавад ва бадбахт гардад , пас Иблиси бони мурод худ нараседу малъуну матруди гашту одами бмрод ҳақ раседу бъноити ҳақи бтўбт ва рисолат расед .

جواب وی از دو وجه است: یکی آنست که خالق را رسد بحجت آفریدگاری و پادشاهی که خلق خود را عقوبت کند بی سبب معصیت، یا عقوبت کند بسبب معصیت، اما آن عقوبت که بی سابقه معصیت است تعذیب اطفال است و بهائم و دیوانگان را که عقل ندارند ایشان را گاهگاه تعذیب کند بگرسنگی و تشنگی و وبا و بلا و غرق و حرق و امثال این، و ایشان را سابقه معصیت و مقدمه جرم نیست. و قومی را بسبب معصیت تعذیب کند چنانک در حق قومی گفت فَکُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ فَأَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ و هر دو وجه از خدا راست است و عدل و در آن بیداد نه، بیداد آن بود که کسی کاری کند که وی را آن کار نرسد، یا حقی بر وی لازم است که آن حق می‌فرو گذارد، و رب العالمین ازین هر دو پاک است و منزّه، پس لعن و طرد ابلیس نه بمقابله جرمی است یا از آنک مراد وی مخالف مراد حق بود یا موافق بود، بلکه بسابقه ازلی است و در ازل حکم کرد بشقاوت وی، و او را برانداز درگاه خود. چنانک خلقی را گفت «وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ» و ابلیس را علی الخصوص گفت وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ و قد قال فی محکم تنزیله لا یُسْئَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْئَلُونَ جواب دیگر آنست که ارادت ابلیس موافق ارادت حق نبود در کار آدم، که ارادت آن بود که آدم از آن درخت بخورد تا مستحق آن شود که وی را از بهشت بیرون کند، و با چیزی نقل کند از بهشت شریفتر و عالیتر، و آن اصطفائیّت و اجتبائیّت و توبت و رسالت و کمال محبت است. و ارادت ابلیس آن بود که از آن درخت بخورد تا بسخط و غضب حق رسد و کافر شود و بدبخت گردد، پس ابلیس بآن مراد خود نرسید و ملعون و مطرود گشت و آدم بمراد حق رسید و بعنایت حق بتوبت و رسالت رسید.

Фтлқии одами ман рабаи калимоти талаққӣу тлқн якеаст , рӯй ан алнабӣ кони итлқии алўҳии ман ҷбрил эй иأхзаҳу итқблаҳ . Фтлқӣ одам мегуяд фаро гирифт одам аз талқини аллоҳи суханоне . Ибн касӣр хонд : одами ман рабаи калимоти одами бнсбу калимоти брФъ . Ибни касӣри чунин хондааст яъне расед бодм ва бар вай омад аз худованд ӯ суханоне . Уламоро ихтилофаст ки он суханон чаҳ буд ? ъкрмаҳу Саиди ҷбир ва ҳасан гуфтанд : рбнои злмнои أнФсно то охири оят буд , ва ин мувофиқ қуръонасту баҳоли одами лоиқ . Абди аллоҳ масъӯд гуфт « ани аҳби алкломи илои аллоҳи мо қоли Абунои ҳайни ақтрФи алхтиӣаҳи сбҳонки аллоҳаму бҳмдки табораки асмку таъолии ҷдк , лои илоҳи алои анати зулмати нафасӣ , ФоғФри лии анаи лои иғФри алзнўби алои أнт » инаст калимот ки аз ҳақ гирифт иқўли ибни масъӯд . Аммо қавли ибн аббос онаст ки калимоти он буд ки одам гуфт « ё раби ?илами тхлқнии бидк ? қоли балӣ , қоли ?илами тнФхи фии ман рўҳк ? қоли балӣ , қоли ?илами тсбқи рҳмтки лии ғзбк ? қоли балӣ , қоли ?илами тскнии ҷнтки қол ? балӣ , қоли Флми ахрҷтнии минҳо ?

فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ تلقّی و تلقّن یکی است، روی انّ النبی کان یتلقی الوحی من جبریل ای یأخذه و یتقبله. فَتَلَقَّی آدَمُ میگوید فرا گرفت آدم از تلقین اللَّه سخنانی. ابن کثیر خواند: آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ آدم بنصب و کلمات برفع. ابن کثیر چنین خوانده است یعنی رسید بآدم و بر وی آمد از خداوند او سخنانی. علما را اختلافست که آن سخنان چه بود؟ عکرمه و سعید جبیر و حسن گفتند: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا تا آخر آیت بود، و این موافق قرآن است و بحال آدم لایق. عبد اللَّه مسعود گفت «ان احب الکلام الی اللَّه ما قال ابونا حین اقترف الخطیئة سبحانک اللّهم و بحمدک تبارک اسمک و تعالی جدّک، لا اله الّا انت ظلمت نفسی، فاغفر لی انّه لا یغفر الذّنوب الّا أنت » اینست کلمات که از حق گرفت یقول ابن مسعود. اما قول ابن عباس آنست که کلمات آن بود که آدم گفت «یا ربّ الم تخلقنی بیدک؟ قال بلی، قال الم تنفخ فیّ من روحک؟ قال بلی، قال الم تسبق رحمتک لی غضبک؟ قال بلی، قال الم تسکنی جنّتک قال؟ بلی، قال فلم اخرجتنی منها؟

Қоли Фбшؤми мъситк . Қол ё раби أи раъйати ани таббату аслаҳати أроҷъии анати илои алҷнаҳ ? қоли балии қоли Фҳзаҳи алклмот » убайди бен ъмир гуфт « қоли одам ё раби мо ?утяти أи шайъи ءи ктбтаҳи алӣ қабл ани тхлқнӣ ӯ шайъи ءи абтдътаҳи ман қабл нафасӣ ? қоли бали шайъи ءи ктбтаҳи алейк қабл ани ахлқки қоли Фкмои ктбтаҳи алии ФоғФри лӣ . » ва гуфтанд одам бар соқи арш набишта дид лои илоҳи алои аллоҳи Муҳамади расӯли аллоҳ » чун дар зулат афтод Мустафоро шафиъ гирифт ва гуфт худовандо баҳақи Муҳамад ки маро биёмурзӣ ! раб Алъоламин гуфт аз чаҳ шинохтӣ ӯроу бмн шафиъ оварадӣ ? гуфт бар соқи арши номи ваии қарини ном ту дидам , донистам ки бандаи ист бар ту азиз , аллоҳ гуфт рӯи кати омрзидм . Азинҷо гуфт Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силам

قال فبشؤم معصیتک. قال یا رب أ رأیت ان تبت و اصلحت أراجعی انت الی الجنة؟ قال بلی قال فهذه الکلمات» عبید بن عمیر گفت «قال آدم یا رب ما اتیت أ شی‌ء کتبته علیّ قبل ان تخلقنی او شی‌ء ابتدعته من قبل نفسی؟ قال بل شی‌ء کتبته علیک قبل ان اخلقک قال فکما کتبته علیّ فاغفر لی.» و گفتند آدم بر ساق عرش نبشته دید لا اله الا اللَّه محمد رسول اللَّه» چون در زلت افتاد مصطفی را شفیع گرفت و گفت خداوندا بحق محمد که مرا بیامرزی! رب العالمین گفت از چه شناختی او را و بمن شفیع آوردی؟ گفت بر ساق عرش نام وی قرین نام تو دیدم، دانستم که بنده ایست بر تو عزیز، اللَّه گفت رو کت آمرزیدم. ازینجا گفت مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم‌

« кант набиёу одами мҷбўли фии тината ,у лақади канти всилтаҳи илои рабӣ » .

«کنت نبیا و آدم مجبول فی طینته، و لقد کنت وسیلته الی ربّی».

Ва гуфтаанд калимот кӣ одам аз ҳақ гирифт ҳуруф тҳҷӣаст ки муфрадоти алфозу муқаддамот аз он мураккабаст , ва аз муфрадоту муқаддамоти адиллау ахбор мураккабаст , ва аз адиллаи саҳеҳау ахбори содиқаи бҳқоиқ улӯм расанд , ва аз ҳақоиқи улӯми боуммол солеҳа расанд , он гуҳи бмҷмўъи илму амали имон ҳосил шавад ва муҳаққиқ гардад ?у бтҳқиқи имони бандаи бҳқиқт тавба расад ,у маҳбӯби раб алъзаҳ гардад , чунонк гуфт إни аллоҳи иҳби алтўобину иҳб алмттҳрин инаст ки раб Алъоламин гуфт : Фтоби алайҳи тавбаи пазируфти худои ъзу ҷл аз одам ва бо худ оварад ӯро , тавба номӣаст писандро ва навохтро , ва таввоб номӣаст аз номҳои аллоҳу ҳўи алзии ирҷъи илои тисири асбоби алтўбаҳи лъбодаҳи мараи баъди ахрии бмои изҳри ?лаами ман оёта ,у исўқи илайҳами ман тнбиҳотаҳ ,у итлъҳми алайҳи ман тхФиФотаҳу тҳзиротаҳ , ҳатто азои атлъўои бтъриФаҳи алии ғўоӣли алзнўби астшърўои алхўФи бтхўиФаҳ , Фрҷъўои илои алтўбаҳи Фрҷъи илайҳами фазли аллоҳи болқбўл .

و گفته‌اند کلمات کی آدم از حق گرفت حروف تهجی است که مفردات الفاظ و مقدمات از آن مرکب است، و از مفردات و مقدمات ادلّه و اخبار مرکب است، و از ادله صحیحه و اخبار صادقه بحقایق علوم رسند، و از حقایق علوم باعمال صالحه رسند، آن گه بمجموع علم و عمل ایمان حاصل شود و محقق گردد؟ و بتحقیق ایمان بنده بحقیقت توبه رسد، و محبوب رب العزه گردد، چنانک گفت إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ اینست که رب العالمین گفت: فَتابَ عَلَیْهِ توبه پذیرفت خدای عز و جل از آدم و با خود آورد او را، توبه نامیست پسند را و نواخت را، و توّاب نامیست از نامهای اللَّه و هو الّذی یرجع الی تیسیر اسباب التوبة لعباده مرّة بعد اخری بما یظهر لهم من آیاته، و یسوق الیهم من تنبیهاته، و یطلعهم علیه من تخفیفاته و تحذیراته، حتی اذا اطّلعوا بتعریفه علی غوائل الذنوب استشعروا الخوف بتخویفه، فرجعوا الی التوبة فرجع الیهم فضل اللَّه بالقبول.

Таввоб ӯст ки асбоби тавбаи бандагонро муяссар гирданду бандаро бар тавба дорад , он гуҳи бФзлу раҳмати худ он тавбаи вай қабул кунад , таввоб ӯст ки бози пазиради бози ояндагонроу некӯи ниўшди узри хоҳонро ва бинавозад сулҳи ҷӯёнро , он гуҳи ном « раҳим » дар « таввоб » пайваст ки ончӣ кард аз навохт банда ва пазируфтани тавбаи брҳмту фазл худ кард , на бостҳқоқи банда , ки бандаро бар худованд ҳақӣ нест .

توّاب اوست که اسباب توبه بندگان را میسر گرداند و بنده را بر توبه دارد، آن گه بفضل و رحمت خود آن توبه وی قبول کند، تواب اوست که باز پذیرد باز آیندگان را و نیکو نیوشد عذر خواهان را و بنوازد صلح‌جویان را، آن گه نام «رحیم» در «تواب» پیوست که آنچه کرد از نواخت بنده و پذیرفتن توبه برحمت و فضل خود کرد، نه باستحقاق بنده، که بنده را بر خداوند حقی نیست.

Рӯй ани қтодаҳ « ани алиўми алзии тоби аллоҳи фӣаи алии одами кони явми ъошўроء » .

روی عن قتاده «انّ الیوم الذی تاب اللَّه فیه علی آدم کان یوم عاشوراء».

Ва манеҳ қавл алнабӣ « ани нўҳои ҳбти ман алсФинаҳи алии алҷўдии фии явми ъошўроءи Фсоми Нӯҳу амри ман маъааи болсёми шукри аллоҳи ъзу ҷл , қолу фии явми ъошўроءи тоби аллоҳи ъзу ҷли алии одам ,у алии аҳли Мадинаи Юнус ,у фӣаи фалақи албҳри лабании Исроил ,у фӣаи валади иброҳӣму исои ъалиҳумо ассалом .

و منه قول النبی «ان نوحا هبط من السفینة علی الجودی فی یوم عاشوراء فصام نوح و امر من معه بالصیام شکر اللَّه عزّ و جلّ، قال و فی یوم عاشوراء تاب اللَّه عز و جل علی آدم، و علی اهل مدینة یونس، و فیه فلق البحر لبنی اسرائیل، و فیه ولد ابراهیم و عیسی علیهما السلام.

Ва ани Оишаи қол « лмои ?ераади аллоҳи таъолии ани итўби алии одам ( ъ ) тоФи сбъои болбиту албити иўмӣзи лӣси бмбнии ҳаии рбўаҳи ҳмроء , сами қому слии ракаатин , сами қоли аллоҳами анки тааллуми сриртӣу ълонитии Фоқбли маъзиратӣ ,у тааллуми ҳоҷатии Фоътнии сؤлӣ ,у тааллуми мо фии нафасии ФоғФри лии зунубӣ , аллоҳами ании асأлки аимонои собтои ибошри қалбӣ , ва яқинан содқо ҳатто аълами анаи лои исибнии алои мо кутубати лӣ ,у алрзои бмои қисмати лии Фоўҳии аллоҳи таъолии илайҳи ании қади ғФрти лаку лни иأтинии аҳади ман зритки Фидъўнии бмсли алзии дъўтнӣ ба алои ғФрти ?лау кашфати ғмўмаҳу ҳмўмаҳ ,у назъати алФқри ман байни Айнӣа ,у анҷзти ?лаи ман вроءи кули ноҷуз ,у ҷоءтаҳи алднёу ҳаии роғмаҳу ани канти лои иридҳо . »

و عن عایشه قال «لما اراد اللَّه تعالی ان یتوب علی آدم (ع) طاف سبعا بالبیت و البیت یومئذ لیس بمبنی هی ربوة حمراء، ثم قام و صلّی رکعتین، ثم قال اللهّم انک تعلم سریرتی و علانیتی فاقبل معذرتی، و تعلم حاجتی فاعطنی سؤلی، و تعلم ما فی نفسی فاغفر لی ذنوبی، اللهم انی اسألک ایمانا ثابتا یباشر قلبی، و یقینا صادقا حتی اعلم انه لا یصیبنی الا ما کتبت لی، و الرضا بما قسمت لی فاوحی اللَّه تعالی الیه انی قد غفرت لک و لن یأتینی احد من ذریتک فیدعونی بمثل الذی دعوتنی به الا غفرت له و کشفت غمومه و همومه، و نزعت الفقر من بین عینیه، و انجزت له من وراء کلّ ناجز، و جاءته الدنیا و هی راغمة و ان کانت لا یریدها.»

Ва қад рӯй злки мрФўъои аизои ило алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам .

و قد روی ذلک مرفوعا ایضا الی النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم.

« қлнои аҳбтўои минҳои ҷмиъо » ин ҳубут аз биҳиштаст то босмон . Ва дар оят аввал гуфту қлнои аҳбтўои бъзкми лбъзи адуи он ҳубут аз осмонаст то базмин то маълум шавад ки ҳар ду яксон нест , ва дар қуръони такрор бефоида нест . Қлнои аҳбтўои минҳои ҷмиъои гуфтеми фурӯи раведи ҳамагони баҳами одаму ҳаввоу Иблису мори Фإмои иأтинкми мо слтаст ва навен маболиғат . Слти сухани ?фон иأткмаст . Мегуяд агар бшмо ояд яъне чун бшмо ояд чунонк форсӣ гӯйон гӯйанд агар як бори боди сард бар хезади худ бинӣ , яъне чун бод сард бархезад худ бинии ҳудои пайғомӣ ва беонеу нишоне пайғом китобасту баёни ҳалолу ҳаром , нишони муъҷиза . Қтодаҳ гуфт « ҳудо » яъне Муҳамади слии аллоҳи алайҳу ?алау силам .

«قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِیعاً» این هبوط از بهشت است تا بآسمان. و در آیت اول گفت وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ آن هبوط از آسمان است تا بزمین تا معلوم شود که هر دو یکسان نیست، و در قرآن تکرار بی فایده نیست. قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِیعاً گفتیم فرو روید همگان بهم آدم و حوا و ابلیس و مار فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ ما صلت است و نون مبالغت. صلت سخن فان یأتکم است. میگوید اگر بشما آید یعنی چون بشما آید چنانک فارسی گویان گویند اگر یک بار باد سرد بر خیزد خود بینی، یعنی چون باد سرد برخیزد خود بینی هُدیً پیغامی و بیانی و نشانی پیغام کتابست و بیان حلال و حرام، نشان معجزه. قتاده گفت «هدی» یعنی محمد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم.

Фмни табаъи ҳдои лафз омасту маънии хос , эй ман табаъи ҳдои ман банӣ одами дуни Иблис , ?фона хориҷ манеҳ лонаи оиси ман раҳмаи аллоҳи ъзу ҷл . Қоли аллоҳи тааллуму إни алейк лаънатии إлии явми аддӣн ,у қоли лأмлأни ҷаҳаннами мнку ммн тбък манеҳам أҷмъини Фмни табаъ ҳдоӣ мегуяд ҳар кас ки паии баради бпиғому нишони ман ,у броистд бар паии роҳнмўнии ман бар забони фиристодаи ман .

فَمَنْ تَبِعَ هُدایَ لفظ عام است و معنی خاص، ای من تبع هدای من بنی آدم دون ابلیس، فانه خارج منه لانه آیس من رحمة اللَّه عزّ و جلّ. قال اللَّه تعلم وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلی‌ یَوْمِ الدِّینِ، و قال لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکَ وَ مِمَّنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعِینَ فَمَنْ تَبِعَ هُدایَ میگوید هر کس که پی برد بپیغام و نشان من، و برایستد بر پی راهنمونی من بر زبان فرستاده من.

Флои хавфи алайҳиму лои ҳам иҳзнўни Флои хавфи мансӯб бе тнўини қроءаҳ ёқӯбаст . Мегуяд бимӣ несту ришон ва ҳеҷ андўҳгн набошанд фардо дар қиёмат чунонк ҷой дигар гуфт лои хавфи алайкуми алиўму лои أнтми тҳзнўн . Ҳар чаҳ аснофи хайр ва офиятасту зрўби неъмат дар таҳти ин ду калимааст . Аз баҳри онк то аз ҳар чаҳ офот аст нараҳад бебим нашавад , ва то баҳр чаҳ лаззот аст нарасад андӯҳи фӯт аз вай зоӣл нашавад . Агар касе гуяд чунаст ки аллоҳи таъолии ӣнҷои нафии хавф аз дӯстон худ карду бгрдониди хавф азишон аз камоли неъмати шимурду ҷои дигари эшонро дар хавфи бстўд ва гуфт ихшўни рбҳму ихоФўни сӯъи алҳсоб . Ҷавоб онаст ки : ин лои хавф ҳар чанд дар лафз хабараст аммо бмънӣ наҳйаст , эй лои тхоФўоу лои тҳзнўо . Ҷавоби дигар онаст ки он хавф ки эшонро бстўд дар дунёаст , аммо дар уқбои эшонро ҳамаам ва роҳатаст чунонк дар хабараст ман хоФи аллоҳи фии алднёи оманаи аллоҳи фии алохраҳу алии злки қоли аллоҳи ъзу ҷли ҳикояи анҳуаму қолўои алҳмди ллаҳи алзии أзҳби ънои алҳзну қоли таъолии лои иҳзнҳми алФзъи алأкбр .

فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ فلا خوف منصوب بی تنوین قراءة یعقوب است. میگوید بیمی نیست و ریشان و هیچ اندوهگن نباشند فردا در قیامت چنانک جای دیگر گفت لا خَوْفٌ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ. هر چه اصناف خیر و عافیت است و ضروب نعمت در تحت این دو کلمه است. از بهر آنک تا از هر چه آفات است نرهد بی بیم نشود، و تا بهر چه لذات است نرسد اندوه فوت از وی زائل نشود. اگر کسی گوید چونست که اللَّه تعالی اینجا نفی خوف از دوستان خود کرد و بگردانید خوف ازیشان از کمال نعمت شمرد و جای دیگر ایشان را در خوف بستود و گفت یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ. جواب آنست که: این لا خوف هر چند در لفظ خبر است امّا بمعنی نهی است، ای لا تخافوا و لا تحزنوا. جواب دیگر آن است که آن خوف که ایشان را بستود در دنیا است، اما در عقبی ایشان را همه ام و راحت است چنانک در خبر است من خاف اللَّه فی الدّنیا آمنه اللَّه فی الآخرة و علی ذلک قال اللَّه عز و جل حکایة عنهم وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ و قال تعالی لا یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ.

Ва аллазӣнаи кФрўоу кзбўои боётнои алкФри зарабон : аҳдҳмои куфрони алнъмаҳ ,у ассонии такзиби биллоҳи ъзу ҷл , куфр бар ду қисмаст яке куфрони неъмат чунонк дар қиссаи сулаймон пайғомбар гуфт либлўнии أи أшкри أми أкФри дигари сарбоз задан аз тавҳид , чунонк куфри кофарон , пас яке аз иқрор ба ягонагии аллоҳи сар боз зад чунонк бут прессатонанд , ва яке аз иқрор ба набуввати Муҳамад ъ сар боз зад чунонк тарсоён ва ҷуҳудонанд , ва яке аз фармони аллоҳ сарбоз зад чунонк Иблисаст . Пас раби Алъоламин дарин ояти ҳама фароҳам гирифт ва гуфту аллазӣнаи кФрўо эй стрўои нъми аллоҳи анҳуаму кзбўои боётноу оёти аллоҳи ҳуҷаҷау адлтаҳи алии ваҳдонията ва мо ҷоءт ба алрсли ман алоълому алшўоҳди алии злк . Мегуяд эшон ки неъмати худованди худро носипос омаданду миннату аФзол ӯ бар худ бпўшиднду суханону нишон ӯ дурӯғ шимурданду расонандаро устувор надоштанд ва фармон набурданд .

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا الکفر ضربان: احدهما کفران النعمة، و الثانی تکذیب باللّه عز و جل، کفر بر دو قسم است یکی کفران نعمت چنانک در قصه سلیمان پیغامبر گفت لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ دیگر سرباز زدن از توحید، چنانک کفر کافران، پس یکی از اقرار به یگانگی اللَّه سر باز زد چنانک بت‌پرستان‌اند، و یکی از اقرار به نبوت محمد ع سر باز زد چنانک ترسایان و جهودان‌اند، و یکی از فرمان اللَّه سرباز زد چنانک ابلیس است. پس رب العالمین درین آیت همه فراهم گرفت و گفت وَ الَّذِینَ کَفَرُوا ای ستروا نعم اللَّه عنهم وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا و آیات اللَّه حججه و ادلّته علی وحدانیّته و ما جاءت به الرسل من الاعلام و الشّواهد علی ذلک. میگوید ایشان که نعمت خداوند خود را ناسپاس آمدند و منت و افضال او بر خود بپوشیدند و سخنان و نشان او دروغ شمردند و رساننده را استوار نداشتند و فرمان نبردند.

أўлӣки أсҳоби алнори ҳам фӣҳо холдўни аҳли оташ эшонанд ки ҷовид дар онанд , эшонро ҳаргиз аз он раҳоӣ на , ва зон берун омадан на . Ва ин дар қуръон на ҷойаст ҷуз зонк гуфт фии ҷаҳаннами холдўну фии алъзоби ҳам холдўни ин ниҳояти қисса одамасту азинҷои қисса банӣ Исроил дар гирифту сухан дар он равад ани шоءи аллоҳи таъолӣ .

أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ اهل آتش ایشان‌اند که جاوید در آنند، ایشان را هرگز از آن رهایی نه، و زان بیرون آمدن نه. و این در قرآن نه جای است جز زانک گفت فِی جَهَنَّمَ خالِدُونَ وَ فِی الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ این نهایت قصه آدم است و ازینجا قصه بنی اسرائیل در گرفت و سخن در آن رود ان شاء اللَّه تعالی.