Қавлаи таъолӣ ё банӣ إсроӣили ибтидои қисса банӣ Исроиласту сухан бо эшон пас аз ҳиҷратаст . Дар рӯзгори мақоми Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силами бмдинаҳ . Аввали миннатҳои худ ва навохтҳои худу ришон ёд кард он гуҳи гилаҳо аз эшон дар пайваст , ва дар ҳамаи ҳуҷҷат илзом карду товон баён кард ,у бтҳдид меҳр кард ё банӣ إсроӣили мардону занонро мегуяд ҳамчунонк ё банӣ одами зикри писарону духтарон дар он дохиланд ,у араб бисёр гуяду ихвонӣу бад-ӣни мардон ва занон хоҳаду Исроили номи ёқӯби бен исҳоқи бен иброҳӣм .Аст ва панҷ касро аз пайғамбарон дар қуръон ҳар яке ду номаст Муҳамаду Аҳмад ,у Илёс ва Илёсин ,у Юнусу зўи алнўн ,у исоу Масеҳ ,у ёқӯбу Исроил , ва дар қуръони шаш ҷои эшонро бойени Нидо боз мехонду асли эшон дувоздаҳ писар ёқӯбанд . Ва раби Алъоламин эшонро дар қуръони асбот хондааст , чунонк арабро қабоил гуфт . Ва дар банӣ Исроили набувват дар як сибт буд ,у малик дар як сибт , набувват , дар фарзандони Юсуф буду малик дар фарзандони Яҳудо . Вҳб мнбаҳ гуфт панҷ тан аз банӣ Исроил дар зери пӯсти ним анор мешуданду хӯшаи ангур ки бар чӯб афканда буданд ба бисту андкс бар метавонистанд гирифт . Ва Исроил ном ибрӣаст ва ҳар номи ибрӣ ки бад-ӣн лафз ояд чун Ҷабраилу Микоилу исрофилу ъзроӣилу шмхоӣили соҳиб бар онҳо намозаст ,у ҳзқил ки пайғомбарӣаст аз пайғомбарон банӣ Исроил . Маънии ин ҳамаи абд аллоҳаст . Асри номи бандау эли номи худованд .

قوله تعالی یا بَنِی إِسْرائِیلَ ابتدای قصه بنی اسرائیل است و سخن با ایشان پس از هجرت است. در روزگار مقام مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم بمدینه. اول منتهای خود و نواختهای خود و ریشان یاد کرد آن گه گله‌ها از ایشان در پیوست، و در همه حجت الزام کرد و تاوان بیان کرد، و بتهدید مهر کرد یا بَنِی إِسْرائِیلَ مردان و زنان را میگوید همچنانک یا بَنِی آدَمَ ذکر پسران و دختران در آن داخل‌اند، و عرب بسیار گوید و اخوانی و بدین مردان و زنان خواهد و اسرائیل نام یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم. است و پنج کس را از پیغمبران در قرآن هر یکی دو نام است محمد و احمد، و الیاس و الیاسین، و یونس و ذو النون، و عیسی و مسیح، و یعقوب و اسرائیل، و در قرآن شش جای ایشان را باین ندا باز میخواند و اصل ایشان دوازده پسر یعقوب‌اند. و رب العالمین ایشان را در قرآن اسباط خوانده است، چنانک عرب را قبایل گفت. و در بنی اسرائیل نبوت در یک سبط بود، و ملک در یک سبط، نبوت، در فرزندان یوسف بود و ملک در فرزندان یهودا. وهب منبه گفت پنج تن از بنی اسرائیل در زیر پوست نیم انار می‌شدند و خوشه انگور که بر چوب افکنده بودند به بیست و اندکس بر می‌توانستند گرفت. و اسرائیل نام عبریست و هر نام عبری که بدین لفظ آید چون جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و عزرائیل و شمخائیل صاحب بر آنها نماز است، و حزقیل که پیغامبری است از پیغامبران بنی اسرائیل. معنی این همه عبد اللَّه است. اسر نام بنده و ایل نام خداوند.

ё банӣ إсроӣили эшонро бархонад он гуҳи неъмати худ дар ёд эшон дод ва гуфт азкрўои неъматии алтии أнъмти алайкуми ҷуҳудон банӣ Исроилро мегуяд эшон ки дар аҳди расӯли слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам буданд аҳли тӯрӣау мақоми эшон бмдинаҳ буд , раби Алъоламин он навохтҳоу никўӣиҳо киу падарон эшон кардааст дар ёд эшон медиҳад ва мегуяд азкрўо ёд доред фаромӯш макунед он навохтҳо ки дар падарони шумо ниҳодам , ҳам аз эшон пайғомбарон фиристодам боишон , ва эшонро китоб додам ва аз баҳри эшон дарёи шикофтам , то эшонро аз душмани брҳонидм , зон пас ҷӯйҳои равони эшонро аз санги брондм ва дар тӣа аз абр бар сари эшон сояи афкандам ва ману селоӣ бе ранҷи эшонро рӯзӣ додам , ва дар шаби торики эшонро биҷои шамъи амӯд нур фиристодам то эшонро равшаноӣ додам , ин ҳамаи неъмату шарафи падарони шуморо додаму шарафи падарони шараф писарон бошад , акнӯн бшкри он чаро фиристодаи ман Мустафоро барост надоред ва ӯро тоъат дорӣ накунед ? пас аз онк дар он аҳд бо ман кардаед паймони вошмо бастаам ,у злки фии қавлаи таъолӣу إзи أхзи аллоҳи мисоқи аллазӣнаи أўтўои алкитоби лтбиннаҳи ллносу ло тктмўнаҳ мегуяд раби Алъоламин аз аҳли тӯрӣаи паймони ситад ки фиристодаи маро Муҳамад барост дореду устуворӣу ростгӯеу пайғоми расонии ваии мардумонро пайдо кунед ва пинҳон мадоред . Он гуҳи бўФоءи ин аҳди боз омадан азишон дархост ва гуфту أўФўои бъҳдии أўФи бъҳдкми иқоли вФити болъҳди Фонои воФу аўФити болъҳди Фонои мўФ ,у алохтёри аўФит . Ва ба назул алқуръони фии мавозиъ касӣра мегуяд бози оӣиди паймони маро то боз оем паймони шуморо дар ончӣ гуфтам иؤткми кФлини ман раҳматаи шуморо ду баҳраи тамом аз музди даҳуми брҳмти хеш , як музд бар пазируфтани китоби аввалу дигари музд бар пазируфтани китоби охир . Пас ҳар каси бўФоءи аҳд боз омад вайро ду музд доданд , чунонк гуфт أўлӣки иؤтўни أҷрҳми мртин ва ҳар ки паймони шикаст ва кофар шуд ду бори хашм худованд омад бар вай , чунонк гуфт , Фбоؤи бғзби алии ғазаби он гуҳи эшонро бар нақзи аҳд таҳдид кард гуфту إёии Форҳбўн . Гуфтаанд ин ишорати бзоҳдонст ки дар тарсу рҳбти мақом эшонаст .

یا بَنِی إِسْرائِیلَ ایشان را برخواند آن گه نعمت خود در یاد ایشان داد و گفت اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ جهودان بنی اسرائیل را میگوید ایشان که در عهد رسول صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم بودند اهل توریة و مقام ایشان بمدینه بود، رب العالمین آن نواختها و نیکوئیها که و پدران ایشان کرده است در یاد ایشان میدهد و میگوید اذْکُرُوا یاد دارید فراموش مکنید آن نواخت‌ها که در پدران شما نهادم، هم از ایشان پیغامبران فرستادم بایشان، و ایشان را کتاب دادم و از بهر ایشان دریا شکافتم، تا ایشان را از دشمن برهانیدم، زان پس جویهای روان ایشان را از سنگ براندم و در تیه از ابر بر سر ایشان سایه افکندم و منّ و سلوی بی رنج ایشان را روزی دادم، و در شب تاریک ایشان را بجای شمع عمود نور فرستادم تا ایشان را روشنایی دادم، این همه نعمت و شرف پدران شما را دادم و شرف پدران شرف پسران باشد، اکنون بشکر آن چرا فرستاده من مصطفی را براست ندارید و او را طاعت داری نکنید؟ پس از آنک در آن عهد با من کرده‌اید پیمان واشما بسته‌ام، و ذلک فی قوله تعالی وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَ لا تَکْتُمُونَهُ میگوید رب العالمین از اهل توریة پیمان ستد که فرستاده مرا محمد براست دارید و استواری و راستگویی و پیغام رسانی وی مردمان را پیدا کنید و پنهان مدارید. آن گه بوفاء این عهد باز آمدن ازیشان درخواست و گفت وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ یقال وفیت بالعهد فانا واف و اوفیت بالعهد فانا موف، و الاختیار اوفیت. و به نزّل القرآن فی مواضع کثیرة میگوید باز آئید پیمان مرا تا باز آیم پیمان شما را در آنچه گفتم یؤتکم کفلین من رحمته شما را دو بهره تمام از مزد دهم برحمت خویش، یک مزد بر پذیرفتن کتاب اول و دیگر مزد بر پذیرفتن کتاب آخر. پس هر کس بوفاء عهد باز آمد وی را دو مزد دادند، چنانک گفت أُولئِکَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَیْنِ و هر که پیمان شکست و کافر شد دو بار خشم خداوند آمد بر وی، چنانک گفت، فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلی‌ غَضَبٍ آن گه ایشان را بر نقض عهد تهدید کرد گفت وَ إِیَّایَ فَارْهَبُونِ. گفته‌اند این اشارت بزاهدانست که در ترس و رهبت مقام ایشان است.

Ва омнўои бмои أнзлт ва имон оред бончаҳи ФрўФрстодими бмҳмд аз қуръон ки мувофиқи китоб шумоаст , ки ончӣ дар қуръонаст аз баёни наъти Мустафоу субути набуввати вай дар тӯрӣа ва Инҷил ҳамчунонаст . Пас агар қуръонро такзиб кунед китоби худро такзиб карда бошед , макунед ин !у лои ткўнўои أўли кофар ба яъне бмҳмду болқрони аввал касе мабошед ки такзиб кунаду негроад ки он гуҳ дар залолат пешво бошеду гуноҳи пас равон бар шумо ниҳанд . Қоли таъолӣу лиҳмлни أсқолҳму أсқолои маъаи أсқолҳму қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ман сини санаи ҳасанаи фалаи аҷрҳоу аҷри ман амали баҳои илои явми алқимаҳ , ва ман сини санаи сиӣаҳи феълӣаи визрҳоу визри ман амали баҳои илои явми алқёмаҳ

وَ آمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ و ایمان آرید بآنچه فروفرستادیم بمحمد از قرآن که موافق کتاب شما است، که آنچه در قرآن است از بیان نعت مصطفی و ثبوت نبوت وی در توریة و انجیل همچنانست. پس اگر قرآن را تکذیب کنید کتاب خود را تکذیب کرده باشید، مکنید این! وَ لا تَکُونُوا أَوَّلَ کافِرٍ بِهِ یعنی بمحمد و بالقرآن اول کسی مباشید که تکذیب کند و نگرود که آن گه در ضلالت پیشوا باشید و گناه پس روان بر شما نهند. قال تعالی وَ لَیَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَ أَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ و قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «من سنّ سنة حسنة فله اجرها و اجر من عمل بها الی یوم القیمة، و من سنّ سنة سیئة فعلیه وزرها و وزر من عمل بها الی یوم القیامة

Ва раво бишуд ки أўли кофар ба боинҳои кноит аз тӯрӣа ниҳанд , пас маънии он буд ки чун шумо зикру наъти Мустафо ( ъ ) ки дар тӯрӣа аст бапушед ва бидон кофар шед , бҷмлаҳи тӯрӣа кофар гаштед , ҳамчун касе ки бики оят аз қуръон кофар шуд баҳамаи он кофар шуд . Иқоли ҳам бнўи қризаҳу алнзири конўои аввали кофар ба сами куфр ба аҳли хайбару фадаку ттобъти алии злки алиҳўди ман кули арз .

و روا بشد که أَوَّلَ کافِرٍ بِهِ باینها کنایت از توریة نهند، پس معنی آن بود که چون شما ذکر و نعت مصطفی (ع) که در توریة است بپوشید و بدان کافر شید، بجمله توریة کافر گشتید، همچون کسی که بیک آیت از قرآن کافر شد بهمه آن کافر شد. یقال هم بنو قریظه و النضیر کانوا اوّل کافر به ثم کفر به اهل خیبر و فدک و تتابعت علی ذلک الیهود من کل ارض.

Ва лои тштрўои боётии смнои қлилои инро се маънӣ гуфтаанд : яке онаст ки аз оёт дайн хоҳаду бсмни қалили дунё , мегуяд дунёро бад-ӣни мхриду алохраҳи хайри лмни атқӣ

وَ لا تَشْتَرُوا بِآیاتِی ثَمَناً قَلِیلًا این را سه معنی گفته‌اند: یکی آنست که از آیات دین خواهد و بثمن قلیل دنیا، میگوید دنیا را بدین مخرید وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِمَنِ اتَّقی‌

Ва худои ъзу ҷл дар қуръони ҷойҳо зм кардааст эшонро ки дунё бар дайн ихтиёр карданд . Фқоли таъолии злки бأнҳми астҳбўои алҳёҳи алднёи алии алохраҳу қоли таъолии бали тؤсрўни алҳёҳи алднёу қоли таъолии أўлӣки аллазӣнаи аштрўои алҳёҳи алднёи болохраҳи алоиаҳ . Маънӣ дигар онаст ки каъби ашрафу асҳоб ӯ ки уламо ҷуҳудон буданд наъти Мустафо ки дар тӯрӣа хонда буданд пинҳон медоштанд аз сифлау оммаи эшон ва аз меҳтарони хеш ки ҷанг мекарданд бо расӯли худоӣ , бидон сабаби ришватҳо мистднд ва метарсиданд ки агар баёни наът Муҳамад кунанд он ришватҳо азишон Фоӣт шавад , пас ин оят дар шаън эшон омад .

و خدای عز و جل در قرآن جایها ذم کرده است ایشان را که دنیا بر دین اختیار کردند. فقال تعالی ذلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیاةَ الدُّنْیا عَلَی الْآخِرَةِ و قال تعالی بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا و قال تعالی أُولئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْحَیاةَ الدُّنْیا بِالْآخِرَةِ الآیة. معنی دیگر آنست که کعب اشرف و اصحاب او که علماء جهودان بودند نعت مصطفی که در توریة خوانده بودند پنهان میداشتند از سفله و عامه ایشان و از مهتران خویش که جنگ میکردند با رسول خدای، بدان سبب رشوتها میستدند و می‌ترسیدند که اگر بیان نعت محمد کنند آن رشوتها ازیشان فائت شود، پس این آیت در شأن ایشان آمد.

Сдигр маънӣ онаст ки абӯ алъолӣа гуфт лои тأхзўои алайҳ иҷро мегуяд чун мусулмониро дайн ҳақ омӯзед бидон музд махоҳед . Ва дар тӯрятаст ё ибни одами илми мҷонои комаи илмати мҷоноу қоли таъолии лнбиаҳ ъ қул мо أсӣлкми алайҳи ман أҷр .

سدیگر معنی آنست که ابو العالیه گفت لا تأخذوا علیه اجرا میگوید چون مسلمانی را دین حق آموزید بدان مزد مخواهید. و در توریت است یا ابن آدم علّم مجّانا کما علّمت مجانا و قال تعالی لنبیّه ع قُلْ ما أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ.

Ва إёӣ Фотқўн мегуяд аз ман тарсид на аз дайгарӣ , ки чун аз ман тарсид ҳар чаҳ мхлўқотст аз шумо битарсад . Мустафо ъ гуфт ман хоФи аллоҳи хавф аллоҳ манеҳ кули шайъи ء , ва ман лами ихФи аллоҳи хавфаи ман кули шайъи ءи асли тақво парҳезгорӣаст ,у муттақеон бар се қисманд : мҳинаҳу кҳинаҳу миёна . Кҳинаҳ онаст ки тавҳиди худ бшрку ихлоси худ бнФоқу тааббуди худ ббдъти нёлоид ва миёна онаст ки хизмати брёу қӯти бшбҳту ҳоли бтзиъи нёлоид , ва мҳинаҳ онаст ки неъмати бшкоити нёлоиду ҷурми худ бҳҷти нёроид ,у зи дидор миннат наёсоед , ҷои ин муттақеони биҳишт боқӣасту Наими ҷовдонӣу злки фии қавлаи таъолии тлки алҷнаҳи алтии нўрси ман ъбоднои ман кони тқёу лои тлбсўо алҳақ болботл гуфтаанд ҳақи ӣнҷои тасдиқ тӯрӣаасту ботили такзиби қуръон . Мегуяд тасдиқи тӯрӣаи бткзиби қуръон табоҳ макунед , ва гуфтаанд ин хитоб бо мноФқонст ки бзоҳри калима шаҳодат мегуфтанд ва он ҳақ буд , ва дар дил куфр медоштанд ки ботил буд , раби Алъоламин эшонро гуфт ин шаҳодати зоҳири бкФри ботини бмёмизид .

وَ إِیَّایَ فَاتَّقُونِ میگوید از من ترسید نه از دیگری، که چون از من ترسید هر چه مخلوقاتست از شما بترسد. مصطفی ع گفت من خاف اللَّه خوّف اللَّه منه کلّ شی‌ء، و من لم یخف اللَّه خوّفه من کل شی‌ء اصل تقوی پرهیزگاری است، و متقیان بر سه قسم‌اند: مهینه و کهینه و میانه. کهینه آنست که توحید خود بشرک و اخلاص خود بنفاق و تعبد خود ببدعت نیالاید و میانه آنست که خدمت بریا و قوت بشبهت و حال بتضیّع نیالاید، و مهینه آنست که نعمت بشکایت نیالاید و جرم خود بحجّت نیاراید، و ز دیدار منت نیاساید، جای این متقیان بهشت باقی است و نعیم جاودانی و ذلک فی قوله تعالی تِلْکَ الْجَنَّةُ الَّتِی نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ کانَ تَقِیًّا وَ لا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ گفته‌اند حق اینجا تصدیق توریة است و باطل تکذیب قرآن. میگوید تصدیق توریة بتکذیب قرآن تباه مکنید، و گفته‌اند این خطاب با منافقانست که بظاهر کلمه شهادت میگفتند و آن حق بود، و در دل کفر میداشتند که باطل بود، رب العالمین ایشان را گفت این شهادت ظاهر بکفر باطن بمیامیزید.

Ва гуфтаанд ин хитоб бо ҷуҳудонаст қавмӣ ки мегуфтанд ин Муҳамади фиристода ҳақасту ростгӯӣ . Аммо бқўмии дигар фиристодаанд на бмо ва бар мо нест ки буии имони орем .

و گفته‌اند این خطاب با جهودان است قومی که میگفتند این محمد فرستاده حق است و راستگوی. اما بقومی دیگر فرستاده‌اند نه بما و بر ما نیست که بوی ایمان آریم.

Аллоҳ таъолӣ гуфт аввали сухани шумо ҳақасту охири ботил , он ҳақи бойени ботили бмёмизид , ки ӯро баҳамаи халқ фиристодаанд баҳри рангӣ ки халқанду лиҳозо

اللَّه تعالی گفت اول سخن شما حق است و آخر باطل، آن حق باین باطل بمیامیزید، که او را بهمه خلق فرستاده‌اند بهر رنگی که خلق‌اند و لهذا

Қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « беъсати илои алоҳмру алосўду алأбиз » .

قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «بعثت الی الاحمر و الاسود و الأبیض».

Ибн аббос гуфт ҳақи ӣнҷо тӯрӣаасту ботили ончии ҷуҳудон дар он овараданд аз таҳрифу табдил . Қтодаҳ гуфт ҳақи дайн исломасту ботили дайни ҷуҳудӣ ва тарсое мегуяд дайни ҳақ бо бидъати ҷуҳудону ойини тарсоёни мёмизид .

ابن عباس گفت حق اینجا توریة است و باطل آنچه جهودان در آن آوردند از تحریف و تبدیل. قتاده گفت حق دین اسلام است و باطل دین جهودی و ترسایی میگوید دین حق با بدعت جهودان و آئین ترسایان میامیزید.

Ва гуфтаанд ҳақ сидқасту ботили дурӯғ яъне ки сидқ бо дурӯғи бмёмизид , Мустафои алайҳ ассалом гуфт « алайкуми болсдқи ?фонаи иҳдии илои албру ҳумои фии алҷнаҳ ,у аёкму алкзби ?фонаи иҳдии илои алФҷўру ҳумои фии алнор . »

و گفته‌اند حق صدق است و باطل دروغ یعنی که صدق با دروغ بمیامیزید، مصطفی علیه السّلام گفت «علیکم بالصدق فانه یهدی الی البرّ و هما فی الجنّة، و ایّاکم و الکذب فانّه یهدی الی الفجور و هما فی النّار.»

Ва тктмўо алҳақ эйу лои тктмўо алҳақ , рости гуфтану гувоҳӣ додану иқрори ббъсти Мустафоу сидқи қуръону пайғом пинҳон макунед . Ва أнтми тълмўн ва худ майдонед дар китоб хондаед ки пайғом бар ростасту расӯли баҳақ .

وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ ای و لا تکتموا الحق، راست گفتن و گواهی دادن و اقرار ببعثت مصطفی و صدق قرآن و پیغام پنهان مکنید. وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ و خود میدانید در کتاب خوانده‌اید که پیغام بر راست است و رسول بحق.

Ва бдонки зикри ҳақ дар қуръон фаровонасту маъонии он ҷумла бар ёздаҳ ваҷҳ гуфтаанд : яке аз он маъонӣ аллоҳаст ҷли ҷалолау злки фии қавлаи таъолӣу луи атбъ алҳақ أҳўоءҳму фии қавлаи таъолӣу тўосўои болҳқ , эй биллоҳи анаи воҳиди ҷли ҷалола . Дувуми ҳақи бмънӣ қуръонаст , чунонк аллоҳ гуфт ҳатто ҷоءҳм алҳақу расӯли мубину қоли таъолии Флмои ҷоءҳм алҳақ ман ънднои қолўои إни ҳозои лсҳри мубин ,у қоли таъолии бали кзбўои болҳқи лмои ҷоءҳм , Флмои ҷоءҳм алҳақ ман ъндно . Сеюм ҳақаст бмънии ислом чунонк гуфт ва қул ҷоء алҳақу зҳқи алботлу чаҳорум ҳақаст бмънии адл чунонк гуфт аФтҳи бинноу байни қўмнои болҳқ эй болъдл ,у қоли таъолии иўмӣзи иўФиҳми аллоҳи динҳм алҳақ яъне ҳсобҳми алъдл ,у иълмўни أни аллоҳи ҳў алҳақ улмубин эй алъдли албин . Панҷум ҳақаст бмънии тавҳид чунонк гуфт бали ҷоءи болҳқу сидқи алмрслин , ҷой дигар гуфт أми иқўлўн ба ҷинаи бали ҷоءҳми болҳқи шашум ҳақаст бмънии сидқ чунонк дар сӯра Юнус гуфт въди аллоҳи ҳқо эй сдқои фии алмрҷъи илайҳу истнбӣўнки أи ҳақи ҳў яъне أсдқ ҳў ҳамонаст ки дар сӯра алонъом гуфт қавла алҳақ яъне алсдқу ?лаи алмалик алҳақ ҳафтум ҳақаст нақизи ботил чунонк дар сӯра алҳҷ гуфт злки бأни аллоҳи ҳў алҳақу ғайраи ман алолҳаҳи ботил , ҳамонаст ки дар сӯраи Юнус ва дар анъом гуфт сами рдўои إлии аллоҳи мўлоҳм алҳақ ҳаштум ҳақаст бмънии мол чунонк дар сӯра албқраҳ гуфту лимлли алзии алайҳ алҳақ эй алмол . Нуҳум ҳақаст бмънии аввалӣ чунонк гуфту нҳни أҳқ болмлк манеҳ даҳум ҳақаст бмънии ҳазз чунонк гуфт фии أмўолҳми ҳақи маълум эй ҳаззи мафруз . Ёздаҳум ҳақаст бмънии набуввати Муҳамади слии аллоҳи алайҳу ?алау силаму злки фии қавлаи таъолӣу лои тлбсўо алҳақ болботлу тктмўо алҳақу أнтми тълмўн .

و بدانک ذکر حق در قرآن فراوان است و معانی آن جمله بر یازده وجه گفته‌اند: یکی از آن معانی اللَّه است جل جلاله و ذلک فی قوله تعالی وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ و فی قوله تعالی وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ، ای باللّه انه واحد جلّ جلاله. دوم حق بمعنی قرآن است، چنانک اللَّه گفت حَتَّی جاءَهُمُ الْحَقُّ وَ رَسُولٌ مُبِینٌ و قال تعالی فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إِنَّ هذا لَسِحْرٌ مُبِینٌ، و قال تعالی بَلْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ، فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا. سوم حقّ است بمعنی اسلام چنانک گفت وَ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ و چهارم حق است بمعنی عدل چنانک گفت افْتَحْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ ای بالعدل، و قال تعالی یَوْمَئِذٍ یُوَفِّیهِمُ اللَّهُ دِینَهُمُ الْحَقَّ یعنی حسابهم العدل، وَ یَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ ای العدل البیّن. پنجم حق است بمعنی توحید چنانک گفت بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَ صَدَّقَ الْمُرْسَلِینَ، جای دیگر گفت أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ ششم حق است بمعنی صدق چنانک در سورة یونس گفت وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا ای صدقا فی المرجع الیه وَ یَسْتَنْبِئُونَکَ أَ حَقٌّ هُوَ یعنی أصدق هو همانست که در سورة الانعام گفت قَوْلُهُ الْحَقُّ یعنی الصدق و له الملک الحق هفتم حق است نقیض باطل چنانک در سورة الحج گفت ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ و غیره من الالهة باطل، همانست که در سورة یونس و در انعام گفت ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ هشتم حق است بمعنی مال چنانک در سورة البقرة گفت وَ لْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ ای المال. نهم حق است بمعنی اولی چنانک گفت وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ دهم حق است بمعنی حظ چنانک گفت فِی أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ ای حظ مفروض. یازدهم حق است بمعنی نبوت محمد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم و ذلک فی قوله تعالی وَ لا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ.

Ва أқимўо алслоаҳ мегуяд намоз бпоӣ доред ки намози шиори мслмононсту шФоءи беморон ,у сабаби гушоиши корҳои фурӯи баста . ҲзиФаҳ ӣмон гуфт кони расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами азои аҳзнаҳи амри фазаъи илои алслоаҳ ҳар гуҳ ки расӯли худоиро кории сахт пеш омадӣ дар намоз шудӣ , ва он кор бар ваии осони гаштӣ . Ва Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силами бӯи ҳрираҳро дид ки аз дард шикам менолид ва бар вай дар афтода буд гуфт : ё абои ҳрираҳи Қуми фасли ?фони фии алслоаҳи шФоءу қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « хиёри ибоди аллоҳи аллазӣнаи ироъўни алшмсу алқмру алнҷўму алозлаҳи бзкри аллоҳи ъзу ҷл » .

وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ میگوید نماز بپای دارید که نماز شعار مسلمانانست و شفاء بیماران، و سبب گشایش کارهای فرو بسته. حذیفه یمان گفت کان رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم اذا احزنه امر فزع الی الصّلاة هر گه که رسول خدای را کاری سخت پیش آمدی در نماز شدی، و آن کار بر وی آسان گشتی. و مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم بو هریره را دید که از درد شکم می‌نالید و بر وی در افتاده بود گفت: یا ابا هریره قم فصلّ فانّ فی الصلاة شفاء و قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «خیار عباد اللَّه الذین یراعون الشمس و القمر و النجوم و الاظلة بذکر اللَّه عز و جل».

Ва отўои алзкоаҳи зкоаҳ дар намози пайваст ва дар қуръон ҳар ҷой ки зикр намоз кард зикри зкоаҳ дар он пайваст , чунонк дар намози тақсир раво нест дар зкоаҳи ҳам раво нест .

وَ آتُوا الزَّکاةَ زکاة در نماز پیوست و در قرآن هر جای که ذکر نماز کرد ذکر زکاة در آن پیوست، چنانک در نماز تقصیر روا نیست در زکاة هم روا نیست.

Бӯи бикр садиқ гуфт он гуҳ ки қаттоли аҳли рада дар гирифт «у аллоҳи лои аФрқи байни мо ҷумъаи аллоҳи ъзу ҷл »у аллоҳ ки ончии худоӣ дар ҳам пайвасти ман аз ҳам боз набарам яъне намозу зкоаҳ .

بو بکر صدیق گفت آن گه که قتال اهل رده در گرفت «و اللَّه لا افرق بین ما جمعه اللَّه عز و جل» و اللَّه که آنچه خدای در هم پیوست من از هم باز نبرم یعنی نماز و زکاة.

Андари намози ибодат ҳақасту андари зкоаҳи халқ бо халқаст . Маънии зкоаҳ афзуданасту зкоаҳро бидон ном карданд ки сабаб афзудан моласт , ҳар молӣ ки зкоаҳ аз он берун кунанд биафзояд ,у шарҳи он Фимо баъд гуфта шавад ани шоءи аллоҳ .

اندر نماز عبادت حق است و اندر زکاة خلق با خلق است. معنی زکاة افزودن است و زکاة را بدان نام کردند که سبب افزودن مال است، هر مالی که زکاة از آن بیرون کنند بیفزاید، و شرح آن فیما بعد گفته شود ان شاء اللَّه.

Ва аркъўои маъаи алрокъини баъзе аз намоз ёд карду ҳамаи намози хост , чунонк ҷой дигар гуфту қўмўои ллаҳи қонтин қиём фармуду бони ҷумлаи намози хост . Ва тқлбки фии алсоҷдини суҷуд ёд карду мақсӯди ҳама намозаст , ва гуфтаанду аркъўои маъаи алрокъин ҳсаст бар намози ҷамоат , Мустафо ъ гуфт « як намоз бҷмоът чунонаст ки бист ва панҷ намоз ба танҳо » брўоитии бист ва ҳафт .

وَ ارْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعِینَ بعضی از نماز یاد کرد و همه نماز خواست، چنانک جای دیگر گفت وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتِینَ قیام فرمود و بآن جمله نماز خواست. وَ تَقَلُّبَکَ فِی السَّاجِدِینَ سجود یاد کرد و مقصود همه نماز است، و گفته‌اند وَ ارْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعِینَ حثّ است بر نماز جماعت، مصطفی ع گفت «یک نماز بجماعت چنانست که بیست و پنج نماز به تنها» بروایتی بیست و هفت.

Сҳи ани расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами анаи қол « тФзли салоаи алҷмиъи алии салоаи аҳдкми бхмсаҳ ва ъушрин ҷзءо » .

صحّ عن رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم انه قال «تفضل صلاة الجمیع علی صلاة احدکم بخمسة و عشرین جزءا».

Ва рӯй « салоаи алҷмоъаҳи тФзли салоаи алФзи бсбъ ва ъушрин дараҷа » , ва рӯй « фазли салоаи алрҷли фии ҷамоатаи алии слўтаҳи фии байтау слўтаҳи фии сӯқаи хумсу ъшрўни дараҷа »

و روی «صلاة الجماعة تفضل صلاة الفذّ بسبع و عشرین درجة»، و روی «فضل صلاة الرجل فی جماعته علی صلوته فی بیته و صلوته فی سوقه خمس و عشرون درجة»

Ва қол ъ « ани аъзами анноси иҷрои фии алслоаҳи абъдҳми Фобъдҳми ммшӣу алзии интзри алслоаҳ ҳатто ислиҳои маъаи аломоми аъзами иҷрои ман алзии ислиҳои сами ином »

و قال ع «ان اعظم الناس اجرا فی الصّلاة ابعدهم فابعدهم ممشی و الذی ینتظر الصّلاة حتی یصلّیها مع الامام اعظم اجرا من الذی یصلّیها ثم ینام»

Ва қили фии қавлау аркъўои маъаи алрокъин эй кўнўои фии ИМАи Муҳамад ва манеҳам . Ва қили ақтдўои босори алслФи фии алаҳволу тҷнбўои сунани алонФрод , ?фони алшитони маъаи алФзу ани алоснини абъд .

و قیل فی قوله وَ ارْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعِینَ ای کونوا فی امة محمد و منهم. و قیل اقتدوا بآثار السلف فی الاحوال و تجنّبوا سنن الانفراد، فان الشیطان مع الفذّ و عن الاثنین ابعد.

أи тأмрўни аннос болбр мегуяд мардумонро барост гуфтани миФрмоӣид ва худ дурӯғ мегуед ? бўФои миФрмоӣид ва худ аҳд мешиканед ? боқарори миФрмоӣид ва худ инкор мекунед ? бгўоҳӣ додани миФрмоӣид ва худ пинҳон мекунед ? бнмоз кардани миФрмоӣиду зкоаҳ додан ва худ намекунед ?

أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ میگوید مردمان را براست گفتن میفرمائید و خود دروغ می‌گویید؟ بوفا میفرمائید و خود عهد می‌شکنید؟ باقرار میفرمائید و خود انکار میکنید؟ بگواهی دادن میفرمائید و خود پنهان میکنید؟ بنماز کردن میفرمائید و زکاة دادن و خود نمی‌کنید؟

Рӯй ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами анаи қол « мррти лайлаи асрӣ бе алии қавми тқрзи шФоҳҳми бмқоризи ман нор , Фқлти ман ҳؤлоء ё Ҷабраил ? қоли ҳؤлоءи алхтбоءи ман амтк , иأмрўни анноси болбру инсўни анФсҳму أнтми ттлўни алкитоби أи Флои тъқлўн

روی عن النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم انه قال «مررت لیلة اسری بی علی قوم تقرض شفاههم بمقاریض من نار، فقلت من هؤلاء یا جبرئیل؟ قال هؤلاء الخطباء من امتک، یأمرون الناس بالبر و ینسون انفسهم وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ

Ва қол алнабӣ « итлъи қўмои ман аҳли алҷнаҳи илои қавми ман аҳли алнор , Фиқўлўни ?лаами мо адхлкми алнору анмои адхлнои аллоҳи фии алҷнаҳи бФзли тодибкму тълимкм ,у қолўои анои кнои номари болхир ва ло нафаъла » .

و قال النبی «یطلع قوما من اهل الجنة الی قوم من اهل النار، فیقولون لهم ما ادخلکم النار و انما ادخلنا اللَّه فی الجنة بفضل تادیبکم و تعلیمکم، و قالوا انا کنّا نامر بالخیر و لا نفعله».

Мардии пеши ибн аббос шуд гуфт хоҳам ки амр маърӯф кунам ва наҳй мункири биҷои орм . Ибн аббос гуфт агар натарсӣ ки туро Фзиҳт ояд басаи оят аз қуръони ин кор бикун : яке أи тأмрўни анноси болбру тнсўни أнФскми дигари лами тқўлўни мо лои тФълўни кибр мқто ъанд аллоҳи أни тқўлўои мо лои тФълўни сдигр ва мо أриди أни أхолФкми إлии мо أнҳокми анҳу . Ва қили фии маънии алоиаҳи أи тбсрўни ман алхлқи мисқоли алзру миқёси алҳбу тсомҳўни лонФскми амсоли алрмолу алҷбол ва ба қол алнабӣ ъ « ибсри аҳдкми алқзоаҳи фии айни ахиаҳу идъи алҷзъи фии айна »

مردی پیش ابن عباس شد گفت خواهم که امر معروف کنم و نهی منکر بجای آرم. ابن عباس گفت اگر نترسی که ترا فضیحت آید بسه آیت از قرآن این کار بکن: یکی أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ دیگر لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ سدیگر وَ ما أُرِیدُ أَنْ أُخالِفَکُمْ إِلی‌ ما أَنْهاکُمْ عَنْهُ. و قیل فی معنی الآیة أ تبصرون من الخلق مثقال الذر و مقیاس الحب و تسامحون لانفسکم امثال الرمال و الجبال و به‌ قال النبی ع «یبصر احدکم القذاة فی عین اخیه و یدع الجذع فی عینه»

Ва фии маъноаи аншдўо :

و فی معناه انشدوا:

Ва أнтми ттлўни алкитоб маънӣ онаст ки шумо дигаронро миФрмоӣид ки дайн Муҳамад гиреду буи имон оред ва худ нмикнид , пас аз онк дар тӯрӣаи набуввати Муҳамаду танзили нома ӯ меёбед ва мехонед . أи Флои тъқлўн дар намеёбед зиштии ин кору ноҳамворӣ ки мекунед ?у злки ани алиҳўди канти тқўли лоқрбоӣҳми ман алмуслимӣни асбтўои алии мо кантами алайҳ ва ҳам лои иؤмнўни Фонзли аллоҳи ҳзаҳи алоиаҳи тўбихои ?лаам .

وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتابَ معنی آنست که شما دیگران را میفرمائید که دین محمد گیرید و بوی ایمان آرید و خود نمیکنید، پس از آنک در توریة نبوت محمد و تنزیل نامه او می‌یابید و میخوانید. أَ فَلا تَعْقِلُونَ در نمی‌یابید زشتی این کار و ناهمواری که میکنید؟ و ذلک ان الیهود کانت تقول لاقربائهم من المسلمین اثبتوا علی ما کنتم علیه و هم لا یؤمنون فانزل اللَّه هذه الآیة توبیخا لهم.

Ва астъинўои болсбру алслоаҳ муҷоҳид гуфт ин сабри бмънӣ савмасту хитоб бо ҷуҳудонаст , ва эшон дар банди шара ва раёсат буданд , тарсиданд ки агар баёни наът Мустафо кунанд он раёсату маишат ки эшонро аз сифлаи эшон фоида мебуд баришон Фоӣт шавад , раби Алъоламин эшонро буруза ва намоз фармуд . Ва рӯза бидон фармуд то шараи бабрад , ва намоз бидон фармуд то кибри бабраду хушўъи орад , ва ҳар чанд ки намозу рӯза аз фурӯъ дайнаст на аз усӯл аммо бмзҳби шофиӣу ҷамоатӣ аз аъиммаи дайни кофарони бФрўъи дайн мухотабанд , ва ин аслро шарҳӣаст биҷой хеш гуфта шавад аншоءи аллоҳи таъолӣ .

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ مجاهد گفت این صبر بمعنی صوم است و خطاب با جهودان است، و ایشان در بند شره و ریاست بودند، ترسیدند که اگر بیان نعت مصطفی کنند آن ریاست و معیشت که ایشان را از سفله ایشان فایده میبود بریشان فائت شود، رب العالمین ایشان را بروزه و نماز فرمود. و روزه بدان فرمود تا شره ببرد، و نماز بدان فرمود تا کبر ببرد و خشوع آرد، و هر چند که نماز و روزه از فروع دین است نه از اصول اما بمذهب شافعی و جماعتی از ائمه دین کافران بفروع دین مخاطب اند، و این اصل را شرحی است بجای خویش گفته شود انشاء اللَّه تعالی.

Баъзе муфассирон гуфтанд ин хитоб бо мусулмононаст , мегуяд шумо ки мусулмононеду биҳишти ҷовдонау рзоءи ҳақ талаб мекунед астъинўои алии злки болсбри алии алтоъаҳу алсбри алии алмъсиаҳ , бар адоءи тоъат шикеб бошед ва бар бози истодан аз маъсияти шикеб ,у хитоби шаръ амраст бтоът ва наҳй аз маъсият , тоъати мухолифи ҳавои нафасу маъсияти мувофиқи ҳавои нафас , пас дар ҳар ду сабр май бояд ҳам бар тоъат ки хилоф нафасаст ва ҳам бар бози истодан аз маъсият ки нафас хоҳанда онаст , пас раби Алъоламин мусулмононро алии алъмўми азинҷои бсбр ва намоз фармуд гуфту астъинўои болсбру алслоаҳи Мустафоро алӣ алхусус фармуд , Фқоли таъолӣу асбри алии мо иқўлўну сбҳи бҳмди рбк ва рӯй ани ибни аббоси нъии илайҳи бинти ?лау ҳўи фии сафари Фострҷъ , сами қоли ъўраҳи стрҳои аллоҳ ,у мؤнаҳ , кФоҳои аллоҳ ,у аҷри соқҳо аллоҳ , сам назулу слии ракаатин , сами қоли снънои мо амри аллоҳи ъзу ҷл .

بعضی مفسران گفتند این خطاب با مسلمانان است، میگوید شما که مسلمانان‌اید و بهشت جاودانه و رضاء حق طلب میکنید اسْتَعِینُوا علی ذلک بِالصَّبْرِ علی الطاعة و الصبر علی المعصیة، بر اداء طاعت شکیبا باشید و بر باز ایستادن از معصیت شکیبا، و خطاب شرع امر است بطاعت و نهی از معصیت، طاعت مخالف هوای نفس و معصیت موافق هوای نفس، پس در هر دو صبر می‌باید هم بر طاعت که خلاف نفس است و هم بر باز ایستادن از معصیت که نفس خواهنده آنست، پس رب العالمین مسلمانان را علی العموم ازینجا بصبر و نماز فرمود گفت وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ مصطفی را علی الخصوص فرمود، فقال تعالی وَ اصْبِرْ عَلی‌ ما یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ و روی ان ابن عباس نعی الیه بنت له و هو فی سفر فاسترجع، ثم قال عورة سترها اللَّه، و مؤنة، کفاها اللَّه، و اجر ساقها اللَّه، ثم نزل و صلّی رکعتین، ثم قال صنعنا ما امر اللَّه عزّ و جل.

Ва астъинўои болсбру алслоаҳу إнҳои лкбираҳи ин ҳоءи кноит намозаст хсҳои болзкри лонҳои алоғлбу алоФзлу алоъм . Мегуяд ин намози шуғлӣ бузургасту кории гарон . إлои алии алхошъин эй алхоӣФини алмؤмнини ҳқо , магар бар тарсндагону муъминони баростӣу дурустӣ . Хушўъ бимӣаст бо ҳушёрӣу истаконат , хотирро аз ҳурмат пар кунаду ахлоқро таҳзиб кунад ,у атрофро адаб кунад ,у хушўъи ҳам дар ълонитаст ва ҳам дар сар , дар ълонити эсор таҳаммуласт ва дар сари таъзиму шарм .

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکَبِیرَةٌ این هاء کنایت نماز است خصها بالذکر لانها الاغلب و الافضل و الاعم. میگوید این نماز شغلی بزرگ است و کاری گران. إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ ای الخائفین المؤمنین حقا، مگر بر ترسندگان و مؤمنان براستی و درستی. خشوع بیمی است با هشیاری و استکانت، خاطر را از حرمت پر کند و اخلاق را تهذیب کند، و اطراف را ادب کند، و خشوع هم در علانیت است و هم در سرّ، در علانیت ایثار تحمل است و در سر تعظیم و شرم.

Аллазӣнаи изнўни заннро ду маънӣаст ҳам яқин ва ҳам шак ва , дар қуръони ҷойҳо заннаст бмънии яқину злки фии қавлаи таъолии إнии зннти أнии млоқи ҳисобӣау занни Довӯди أнмои Фтноаҳи إни знои أни иқимои ҳудӯди аллоҳу занни бмънӣ шак онаст ки гуфт إн назанн إлои зно ва мо нҳни бмстиқнину араб ки яқинро занн гуяд аз баҳр он гуяд ки аввали дониши пиндора буд то он гуҳ ки бегумон шавад . Маънӣ оят онаст ки намоз борӣ гаронаст бар он кас ки брстохиз имон надораду бадӣдори аллоҳ умед надорад ва аз расӣдан бар аллоҳ бим набӯд , аммо қавмӣ ки брстохизу савобу уқобу бадӣдори аллоҳ имон доранд тоъату ибодат баришон гарон наёяд , ки гӯши бсўоб он медоранду бадӣдори ҳақ умед медоранд ва аз расӣдан бар аллоҳ ббим мебошанд , ва бҳқиқт бидон ки рӯзи растохези он ошнои хонда бар аллоҳ расад ва он бегонаи рондаи ҳам бар аллоҳ расад ,у баҳри ду ҳадис саҳеҳаст : аммо бегонаро Мустафо ъ гуфт брўоити абӯи ҳрираҳу бӯи Саид

الَّذِینَ یَظُنُّونَ ظنّ را دو معنی است هم یقین و هم شک و، در قرآن جایها ظن است بمعنی یقین و ذلک فی قوله تعالی إِنِّی ظَنَنْتُ أَنِّی مُلاقٍ حِسابِیَهْ وَ ظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ إِنْ ظَنَّا أَنْ یُقِیما حُدُودَ اللَّهِ و ظن بمعنی شک آنست که گفت إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَ ما نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ و عرب که یقین را ظن گوید از بهر آن گوید که اول دانش پنداره بود تا آن گه که بی گمان شود. معنی آیت آنست که نماز باری گرانست بر آن کس که برستاخیز ایمان ندارد و بدیدار اللَّه امید ندارد و از رسیدن بر اللَّه بیم نبود، اما قومی که برستاخیز و ثواب و عقاب و بدیدار اللَّه ایمان دارند طاعت و عبادت بریشان گران نیاید، که گوش بثواب آن میدارند و بدیدار حق امید میدارند و از رسیدن بر اللَّه ببیم میباشند، و بحقیقت بدان که روز رستاخیز آن آشنای خوانده بر اللَّه رسد و آن بیگانه رانده هم بر اللَّه رسد، و بهر دو حدیث صحیح است: امّا بیگانه را مصطفی ع گفت بروایت ابو هریره و بو سعید

Иؤтии болрҷли явми алқимаҳи Фиқўли аллоҳи ?илами аҷъли лаки молоу влдо ,у схрти лаки алонъому алхилу алإбл ,у азрки трأсу трбъ ? қоли Фиқўли балӣ ё раби қоли ҳилли зннти анки млоқӣ ? Фиқўли лои Фиқўли алиўми ансоки комаи нситнӣ »

یؤتی بالرجل یوم القیمة فیقول اللَّه الم اجعل لک مالا و ولدا، و سخّرت لک الانعام و الخیل و الإبل، و اذرک ترأس و تربع؟ قال فیقول بلی یا رب قال هل ظننت انک ملاقیّ؟ فیقول لا فیقول الیوم انساک کما نسیتنی»

Ин хитоб ҳайбатаст ки аллоҳи таъолӣ бо шқии бсФти ҳайбат сухан гуяду шқии каломи ҳақи бҳибти шунӯду ҳақро бсФт ғазаб бинад , ва як дидори ҳақи бсФти ғазаби саъб тараст аз ҳазор солаи уқубати ботши дӯзах , наузи биллоҳи ман ғазаби аллоҳу схтаҳ .

این خطاب هیبت است که اللَّه تعالی با شقی بصفت هیبت سخن گوید و شقی کلام حق بهیبت شنود و حق را بصفت غضب بیند، و یک دیدار حق بصفت غضب صعب‌تر است از هزار ساله عقوبت بآتش دوزخ، نعوذ باللّه من غضب اللَّه و سخطه.

Аммо бандаи муъмини аллоҳро бсФт ризо бинад ,у сухани аллоҳи блтФу раҳмати шунӯд , ибн умр гуфт самъати расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами иқўл « иднўи алмؤмни ман рабаи ъзу ҷл ҳатто изъи кнФаҳи алайҳ , Фиқрраҳи бзнўбаҳи Фиқўли ?лаи أи търФи кзоу кзои Фиқўл ё раби нъми ФиърФаҳи зунуба . Фиқўли ании стртҳои фии алднёу анои ағФрҳои лаки алиўм . »

امّا بنده مؤمن اللَّه را بصفت رضا بیند، و سخن اللَّه بلطف و رحمت شنود، ابن عمر گفت سمعت رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم یقول «یدنو المؤمن من ربّه عزّ و جلّ حتی یضع کنفه علیه، فیقرّره بذنوبه فیقول له أ تعرف کذا و کذا فیقول یا رب نعم فیعرفه ذنوبه. فیقول انی سترتها فی الدّنیا و انا اغفرها لک الیوم.»

ё банӣ إсроӣили шарҳи ин оя рафт . Ва атқўои иўмо ин ҳамчунонаст ки гуфту ахшўои иўмои лои иҷзии волиди ан валада мегуяд битарсед аз азоби рӯзӣ ки падари писарро басанда набӯд ва ӯро ҳеҷ чиз бакор наёяд , ва на писари падарро . Ҷой дигар гуфт явми лои инФъи молу лои бнўн на хоста бакор ояд он рӯз ва на писарон ,у қоли таъолии явми лои иғнии мавлои ани мавлои шиӣоу лои ҳам инсрўн ва он ҳол аз ду берун нест : ё аз он бошад ки ҳар касе бакори хеши дармонда буд ва аз фазаъу ҳавли растохези бкси напардозад , чунонк гуфт ъзи субҳонаи лкл амрӣ манеҳам иўмӣзи шаъни иғниаҳ ё онки хешу пайванд аз якдигар бурӣда шаванд чунонк якдигарро во ндонанду злки фии қавлаи ?лаи таъолии Флои أнсоби бинҳми иўмӣзу қоли таъолии тзҳли кули мрзъаҳи ъмои أрзът

یا بَنِی إِسْرائِیلَ شرح این آیة رفت. وَ اتَّقُوا یَوْماً این همچنانست که گفت وَ اخْشَوْا یَوْماً لا یَجْزِی والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ میگوید بترسید از عذاب روزی که پدر پسر را بسنده نبود و او را هیچ چیز بکار نیاید، و نه پسر پدر را. جای دیگر گفت یَوْمَ لا یَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ نه خواسته بکار آید آن روز و نه پسران، و قال تعالی یَوْمَ لا یُغْنِی مَوْلًی عَنْ مَوْلًی شَیْئاً وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ و آن حال از دو بیرون نیست: یا از آن باشد که هر کسی بکار خویش درمانده بود و از فزع و هول رستاخیز بکس نپردازد، چنانک گفت عز سبحانه لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ یا آنک خویش و پیوند از یکدیگر بریده شوند چنانک یکدیگر را وا ندانند و ذلک فی قوله له تعالی فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ و قال تعالی تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ‌

Ва қолати Оиша ё расӯли аллоҳ « ҳилли тзкрўни аҳоликми явми алқимаҳ » ? Фқоли алои фии салосаи мавозиъ Фло ъанд алсроту алҳўзу алмизон » .

و قالت عایشه یا رسول اللَّه «هل تذکرون اهالیکم یوم القیمة»؟ فقال الّا فی ثلاثة مواضع فلا عند الصراط و الحوض و المیزان».

Ва қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами иўмоу ҳаии ъндаҳ « ибъсўни явми алқимаҳи ъроаҳи ҳФотои ъзлоء » Фқолт «у асўء тоа ллнсоءи ман алрҷоли Фқоли расӯли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ё ъоӣшаҳи ани ани злки лшғло »

و قال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم یوما و هی عنده «یبعثون یوم القیمة عراة حفاتا عزلاء» فقالت «و اسوء تاه للنّساء من الرّجال فقال رسول صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «یا عائشة انّ عن ذلک لشغلا»

Ва лои иқбли минҳои шФоъаҳ ҷуҳудон мегуфтанд . Падарони мо пайғомбарон буданд эшон аз баҳри мо шафоат кунанд , раби Алъоламин эшонро навмед кард ва гуфту лои иқбли минҳои шФоъаҳ . Тақаббули бтоءи қроءаҳи ?маккей ва басарӣ аст мегуяд ҳеҷ танро шафоат шафиъӣ напазирад яъне ҳечкас аз баҳри кофарон шафоат накунад то бипазиранд ва гуфтаанд ,у лои иқбли минҳои шФоъаҳ маънӣ онаст ки ҳеҷ шафоат напазиранд магари шафоатӣ ки бадастӯрии ҳақи таъолӣ буд чунонк гуфт ман зои алзии ишФъи ъндаҳи إлои бإзнаҳу Мустафоро мақом шафоатаст ва ӯро дастурӣ додаанд , гуфт

وَ لا یُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ جهودان میگفتند. پدران ما پیغامبران بودند ایشان از بهر ما شفاعت کنند، رب العالمین ایشان را نومید کرد و گفت وَ لا یُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ. تقبل بتاء قراءة مکی و بصری است میگوید هیچ تن را شفاعت شفیعی نپذیرد یعنی هیچکس از بهر کافران شفاعت نکند تا بپذیرند و گفته‌اند، وَ لا یُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ معنی آنست که هیچ شفاعت نپذیرند مگر شفاعتی که بدستوری حق تعالی بود چنانک گفت مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ و مصطفی را مقام شفاعت است و او را دستوری داده‌اند، گفت

« лӣси ман набии алоу қади аътии дъўаҳи мустаҷобау ании ахтбأти даъватии шФоъаҳи ломтӣ »

«لیس من نبیّ الّا و قد اعطی دعوة مستجابة و انّی اختبأت دعوتی شفاعة لامّتی»

Ва қол « шафоатии лоҳли алкбоири ман умматӣ »

و قال «شفاعتی لاهل الکبایر من امتی»

Ва лои иؤхзи минҳои адл эй фидя . Ва манеҳ қавлаи таъолӣу إни тъдли кули адл эйу ани туфади кули фидяи лои иؤхзи минҳо . Ва сӣл алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами ани алсрФу алъдли Фқол « алсрФи алтўбаҳ ,у алъдли алФдиаҳ »

وَ لا یُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ ای فدیة. و منه قوله تعالی وَ إِنْ تَعْدِلْ کُلَّ عَدْلٍ ای و ان تفد کل فدیة لا یؤخذ منها. و سئل النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم عن الصرف و العدل فقال «الصّرف التوبة، و العدل الفدیة»

Маънӣ оят онаст ки ҳеҷ танро боз нафурӯшанд ки аз он бадалӣ ситонанд ё фидойӣ пазиранд .

معنی آیت آنست که هیچ تن را باز نفروشند که از آن بدلی ستانند یا فدایی پذیرند.

Ва лои ҳам инсрўн ва эшонро бар аллоҳ ёрӣ ндиҳанд , чунонк эшонро шафиъ нест рӯзи растхези эшонро ёрӣ диҳанда нест .

وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ و ایشان را بر اللَّه یاری ندهند، چنانک ایشان را شفیع نیست روز رستخیز ایشان را یاری دهنده نیست.