Қавлаи таъолӣ :у إзи нҷинокми ази абтдоءи суханро ва дар гирифтани қиссаро гуфт ва дар қуръон фаровонаст азин азу бқўли баъзе уламои онро ҳукмӣ нест . Мегуяд шуморо рҳонидиму падарони эшонро раҳонида буду сипос бар фарзандони ниҳод ки ҳусӯли фарзандони ббқоءи падарон буд . Ман оли фиръавни ол фиръавн гуфту фиръавн дар он дохил яъне шуморо аз фиръавну касони ваии брҳонидиму касони вай қибтӣон буданд ки фиръавнро кори мисохтнд ва банӣ Исроилро сухра мегирифтанд . Фиръавни бқўти эшон банӣ Исроилро май рнҷониду фиръавн номӣаст мулӯки ъмолқаҳро чунон ки малики рӯмро қайсар гӯйанду малики порсро касрӣ гӯйанд ҳамчунин малики Мисрро аз ъмолқаҳ фиръавн мегуфтанд .

قوله تعالی: وَ إِذْ نَجَّیْناکُمْ اذ ابتداء سخن را و در گرفتن قصّه را گفت و در قرآن فراوانست ازین اذ و بقول بعضی علما آن را حکمی نیست. میگوید شما را رهانیدیم و پدران ایشان را رهانیده بود و سپاس بر فرزندان نهاد که حصول فرزندان ببقاء پدران بود. مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ آل فرعون گفت و فرعون در آن داخل یعنی شما را از فرعون و کسان وی برهانیدیم و کسان وی قبطیان بودند که فرعون را کار میساختند و بنی اسرائیل را سخره می‌گرفتند. فرعون بقوت ایشان بنی اسرائیل را می‌رنجانید و فرعون نامی است ملوک عمالقه را چنان که ملک روم را قیصر گویند و ملک پارس را کسری گویند همچنین ملک مصر را از عمالقه فرعون میگفتند.

Ва номи фиръавни Мӯсо , валиди бен мсъби бен рёни бен срўон буд , кунят ваии абӯи алъбоси қибтӣ ,у ақдоҳи аббосӣ ки мқомрон доранд буи боз хонанд . Аммо фиръавни иброҳӣм ки брўзгори халил буд ӯро намруди бен канъон мегуфтанд номи ваии синон буд ва кунят ваии абӯи молик .

و نام فرعون موسی، ولید بن مصعب بن ریان بن ثروان بود، کنیت وی ابو العباس قبطی، و اقداح عباسی که مقامران دارند بوی باز خوانند. اما فرعون ابراهیم که بروزگار خلیل بود او را نمرود بن کنعان میگفتند نام وی سنان بود و کنیت وی ابو مالک.

Исўмўнкми сӯъ алъзоб мегуяд шуморо май рнҷониднду азоби бад май расониданди дарбор бар ниҳодану кор фармудану музди бндодн . Ибн исҳоқ гуфт ҳар фурқатиро азишон корӣ падед кард қавмиро банноу иморат , қавмиро ҳросту зироат , қавмӣ чун бардагон дар хизмати худ бдошт , ва касе ки санъатӣ надонисту бшғлӣ машғӯл накард ҷузят биравӣ ниҳод . Гуфтаанд тафсири сӯъ алъзоб онаст ки гуфт избҳўни أбноءкми навад ҳазор кӯдакон эшон бикушт , писарони хирад ,у сабаби он буд ки фиръавнро бихоб намуданд ки оташӣ аз ҷиҳати байти алмуқаддас дар Миср афтодӣу ҷумлаи қибтӣону хонаҳои эшонро бсухтӣ , ва банӣ Исроилро насӯхтӣ , фиръавни ҷовдону коҳинонро бар хонд ва қисса бигуфт . Эшон гуфтанд дар банӣ Исроили ғуломӣ падед ояд ки заволи малики ту дар дасти вай буд . Пас фиръавн бифармуд то писарони эшонро микштнд . Яке аз ҷумла уламо гуфт фиръавни сахти нодону аҳмақ буд бончаҳ фармуд аз куштани кӯдакон , аз баҳри онки ончӣ ҷовдон гуфтанд хоб ё рост буд ё дурӯғ агар дурӯғ буд чаро қатл мекард ва худ майдонаст ки гуфт эшон дурӯғаст ? ва агар рост буд дар куштани эшон чаҳ фоида буд ? ки малики ваии ночор дар завол буд .

یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذابِ میگوید شما را می‌رنجانیدند و عذاب بد می‌رسانیدند دربار بر نهادن و کار فرمودن و مزد بندادن. ابن اسحاق گفت هر فرقتی را ازیشان کاری پدید کرد قومی را بنا و عمارت، قومی را حراثت و زراعت، قومی چون بردگان در خدمت خود بداشت، و کسی که صنعتی ندانست و بشغلی مشغول نکرد جزیت بروی نهاد. گفته‌اند تفسیر سُوءَ الْعَذابِ آنست که گفت یُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْ نود هزار کودکان ایشان بکشت، پسران خرد، و سبب آن بود که فرعون را بخواب نمودند که آتشی از جهت بیت المقدس در مصر افتادی و جمله قبطیان و خانه‌های ایشان را بسوختی، و بنی اسرائیل را نسوختی، فرعون جاودان و کاهنان را بر خواند و قصه بگفت. ایشان گفتند در بنی اسرائیل غلامی پدید آید که زوال ملک تو در دست وی بود. پس فرعون بفرمود تا پسران ایشان را میکشتند. یکی از جمله علماء گفت فرعون سخت نادان و احمق بود بآنچه فرمود از کشتن کودکان، از بهر آنک آنچه جاودان گفتند خواب یا راست بود یا دروغ اگر دروغ بود چرا قتل میکرد و خود میدانست که گفت ایشان دروغ است؟ و اگر راست بود در کشتن ایشان چه فایده بود؟ که ملک وی ناچار در زوال بود.

Избҳўни أбноءкми кӯдаконро мекишт ва перон мерафтанд , чанд сол бар омад банӣ Исроил кам монданди қибтӣон бо худ гуфтанд агар эшонро ҳамчунин май кашем эшон барисанд ва ҳеҷ намонанд ,у хидматкории фиръавни ҷумлаи бмо боз уфтад иттифоқ карданд ки аз ин пас як сол бикашем ва як сол на , ва дар он сол ки нмикштнди ҳорӯнро зоданд бародари Мӯсои слъу дигари сол ки микштнди Мӯсоро зоданду раби алъзаҳ ӯро аз душман нигаҳ дошт ва ин қиссаи биҷой хеш гуфта шавад ани шоءи аллоҳ .

یُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْ کودکان را میکشت و پیران میرفتند، چند سال بر آمد بنی اسرائیل کم ماندند قبطیان با خود گفتند اگر ایشان را همچنین می‌کشیم ایشان برسند و هیچ نمانند، و خدمتکاری فرعون جمله بما باز افتد اتفاق کردند که از این پس یک سال بکشیم و یک سال نه، و در آن سال که نمیکشتند هارون را زادند برادر موسی صلع و دیگر سال که میکشتند موسی را زادند و رب العزة او را از دشمن نگه داشت و این قصه بجای خویش گفته شود ان شاء اللَّه.

Избҳўни أбноءкму истҳиўни нсоءкми писаронро микштнду занонро зинда мегузоштанд ва корҳои саъб боишон миФрмўднд , ва низ ҳоҷати мардонро медоштанд .

یُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِساءَکُمْ پسران را میکشتند و زنان را زنده میگذاشتند و کارهای صعب بایشان میفرمودند، و نیز حاجت مردان را میداشتند.

Сад сол дар дунёи дарин билет ва меҳнат буданд . Раб Алъоламин мегуяду фии злкми блоءи ман рбкми азим инаст азими блоӣӣу фитна ки бшмо буд азишон ва агар балоӣ неъмат наҳй ва ин дар луғат равост маънӣ онаст ки инаст неъматии азим ки аз ман бар шумоаст ки шуморо азин фитнаҳо ва билетҳо брҳонидм .

صد سال در دنیا درین بلیّت و محنت بودند. رب العالمین میگوید وَ فِی ذلِکُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ این است عظیم بلائی و فتنه که بشما بود ازیشان و اگر بلای نعمت نهی و این در لغت رواست معنی آنست که این است نعمتی عظیم که از من بر شما است که شما را ازین فتنه‌ها و بلیّتها برهانیدم.

Ва إзи Фрқнои бкми албҳри ин миннатӣ дигарасту неъматии дигар ки аллоҳи таъолӣ дар ёд эшон медиҳад . Ва إзи Фрқнои ибн аббос гуфт аўҳии аллоҳи илои Мӯсои ани асри бъбодии Лайлои анкми мтбъўни аллоҳи таъолии бмўсӣ ваҳй фиристод ки ё Мӯсои ин бандагони марои бшб аз Мисри берун бар ки душман бар пай шумост . Мӯсо фармуд то дар хонаҳо чароғ барафрӯхтанд ҳамаи шаб то қибтӣонро гумон афтод ки эшон бахонаҳо сокин нишастаанд .

وَ إِذْ فَرَقْنا بِکُمُ الْبَحْرَ این منتی دیگرست و نعمتی دیگر که اللَّه تعالی در یاد ایشان میدهد. وَ إِذْ فَرَقْنا ابن عباس گفت اوحی اللَّه الی موسی ان اسر بعبادی لیلا انکم متبعون اللَّه تعالی بموسی وحی فرستاد که یا موسی این بندگان مرا بشب از مصر بیرون بر که دشمن بر پی شماست. موسی فرمود تا در خانه‌ها چراغ برافروختند همه شب تا قبطیان را گمان افتاد که ایشان بخانه‌ها ساکن نشسته‌اند.

Мӯсои бФрмони худованди ъзу ъло аз Миср берун шуд ва бо ваии шашсад ҳазор марди ҷангӣ ва бист ҳазор буд ки сини эшон кам аз шаст ва беш аз бист буд , чун берун омаданд роҳ набурданд мутаҳайири фурӯи монданд , то эшонро бқбри Юсуф нишон доданд дар ҷўФи нил ,у сандӯқи мармар ки Юсуф дар он ниҳода буд берун биовараданд то бо худ бшом баранд , чунонк Юсуф аз бародарон дар хоста буд , ва он нишони пер занӣ дод чунонк дар хабараст , то ин накарданд роҳ баришон кушода нашуд пас фиръавн бидонаст ки эшон аз Миср берун шуданд Нидо фармуд то чун хрўаҳ банк кунад ҷумлаи қибтӣон сохта бошанд то аз пай эшон бираванд .

موسی بفرمان خداوند عز و علا از مصر بیرون شد و با وی ششصد هزار مرد جنگی و بیست هزار بود که سنّ ایشان کم از شصت و بیش از بیست بود، چون بیرون آمدند راه نبردند متحیر فرو ماندند، تا ایشان را بقبر یوسف نشان دادند در جوف نیل، و صندوق مرمر که یوسف در آن نهاده بود بیرون بیاوردند تا با خود بشام برند، چنانک یوسف از برادران در خواسته بود، و آن نشان پیر زنی داد چنانک در خبر است، تا این نکردند راه بریشان گشاده نشد پس فرعون بدانست که ایشان از مصر بیرون شدند ندا فرمود تا چون خروه بانک کند جمله قبطیان ساخته باشند تا از پی ایشان بروند.

Ва раби алъзаҳи тақдир чунон кард ки он шаби ҳеҷ хрўаҳ ббонк наомад , то буқати асфор . Пас фиръавну қибтӣон берун омаданд лашкарии анбӯҳу ҷамъии азим . Гуфтаанд ки ҳазор ҳазор ва ҳафтсад ҳазор буданд ва аз ҷумлаи ҳафтод ҳазор асбҳоам гаванҳоам ранги ҳам боло буданд , ваҳомон дар муқаддамаи эшон , то ба Мӯсо ва банӣ Исроил наздик шуданд . Пас лашкари Мӯсо чун бкнораҳи дарёи расиданд , дар пеши дарёи диданд ва аз пас душманон , фарёд бароварданд ки ё Мӯсои أўзинои ман қабл ани тأтино ва ман баъди мо ҷӣтно , ҳозои албҳр аммо мно ,у алъдўи хлФнои Фмои олҳила ? ё Мӯсои пеш аз омадан ту мо бадасти эшон ранҷау шикастау кӯфта будем ва пас аз омадан ту ҳам чунон , худ ин ранҷу азоби мо рӯзӣ басар наёяд ва аз мо боз нашавад инак дарё дар пешу душман аз пас ? Мӯсо гуфт « ъсии рбкми أни иҳлки ъдўкму истхлФкми фии алأрз » чаҳ донед , бошад ки худованди шумо он дорандау прўронндаҳи шумо душмани шуморо ҳалок гирданд , ва шуморо биҷой эшон бинишонад . Чун душмани наздиктар дар расед ва эшон ҳам чунон мутаҳайир монда гуфтанд ё Мӯсои إнои лмдркўн инак моро дарёфтанд . Мӯсо гуфт куллан إни маъаии рабии сиҳдин чун дармондагӣ банӣ Исроил бғоит расед , аллоҳи таъолӣ ваҳй фиристод бмўсӣ ки أни азрби бъсоки албҳри Асо дар дарёи зан . Мӯсои Асо дар дарё зад як бору фармони набард , дигари бора ваҳй омад ки ё Мӯсои дарёро бикунят бар хону Асои дарави зан , Мӯсои дигари бораи Асо бар дарё зад ва гуфт « анФлқ ё абои холиди бозни аллоҳ » ФонФлқи факони кули фарқи колтўди алъзими ибн исҳоқ гуфт пештар ваҳй расед бдрё ки фармони Мӯсоро мунтазир бош ва чун Асо бар ту занад шикофтаи шӯ , гуфт дарё аз ҳайбат худованд билразеду талотуми амвоҷ дар вай афтоду пораи пораи худро бар якдигар мезад , то он гуҳ ки Мӯсои Асо бар вай зад , дувоздаҳ роҳ дар он бурӣда шуд ошкоро , ҳар сибтӣ аз асбот банӣ Исроили як роҳ . Пас аллоҳи таъолии бодро фармуду офтобро то бар қаър дарё тофт ва хушк кард . Саид ҷбир гуфт мъўиаҳ аз ибни аббоси рз ки дар замин чаҳ ҷойаст ки офтоби як бор бар он тофт ва натофт ? ҷавоб дод ки он роҳҳо ки дар қаър баҳр ниҳоданд банӣ Исроилро . Пас чун Мӯсо бо лашкари хеш дар дарё шуд , қавмӣ гуфтанд Мӯсоро ки ин асҳобнои лои нроҳм , қоли сирўои Фонҳми алии тариқ мисли триқкм , қолўо ло наразӣ ҳатто нроҳм , Фқоли Мӯсои аллоҳами аънии алии ахлоқҳми алсиӣаҳи Фоўҳии аллоҳи илайҳи ани қул бъсок ҳоказо Фозои зарби Мӯсои Асоаи алии албҳри Фсори фӣаи кӯии инзри бъзҳми илои баъзи Фсорўо ҳатто хрҷўои ман албҳр .

و رب العزة تقدیر چنان کرد که آن شب هیچ خروه ببانک نیامد، تا بوقت اسفار. پس فرعون و قبطیان بیرون آمدند لشکری انبوه و جمعی عظیم. گفته‌اند که هزار هزار و هفتصد هزار بودند و از جمله هفتاد هزار اسب هام گون هام رنگ هم بالا بودند، و هامان در مقدمه ایشان، تا به موسی و بنی اسرائیل نزدیک شدند. پس لشکر موسی چون بکناره دریا رسیدند، در پیش دریا دیدند و از پس دشمنان، فریاد برآوردند که یا موسی أوذینا من قبل ان تأتینا و من بعد ما جئتنا، هذا البحر اما منا، و العدو خلفنا فما الحیلة؟ یا موسی پیش از آمدن تو ما بدست ایشان رنجه و شکسته و کوفته بودیم و پس از آمدن تو هم چنان، خود این رنج و عذاب ما روزی بسر نیاید و از ما باز نشود اینک دریا در پیش و دشمن از پس؟ موسی گفت «عَسی‌ رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ» چه دانید، باشد که خداوند شما آن دارنده و پروراننده شما دشمن شما را هلاک گرداند، و شما را بجای ایشان بنشاند. چون دشمن نزدیکتر در رسید و ایشان هم چنان متحیر مانده گفتند یا موسی إِنَّا لَمُدْرَکُونَ اینک ما را دریافتند. موسی گفت کَلَّا إِنَّ مَعِی رَبِّی سَیَهْدِینِ چون درماندگی بنی اسرائیل بغایت رسید، اللَّه تعالی وحی فرستاد بموسی که أَنِ اضْرِبْ بِعَصاکَ الْبَحْرَ عصا در دریا زن. موسی عصا در دریا زد یک بار و فرمان نبرد، دیگر باره وحی آمد که یا موسی دریا را بکنیت بر خوان و عصا درو زن، موسی دیگر باره عصا بر دریا زد و گفت «انفلق یا ابا خالد باذن اللَّه» فانفلق فکان کلّ فرق کالطّود العظیم ابن اسحاق گفت پیشتر وحی رسید بدریا که فرمان موسی را منتظر باش و چون عصا بر تو زند شکافته شو، گفت دریا از هیبت خداوند بلرزید و تلاطم امواج در وی افتاد و پاره پاره خود را بر یکدیگر میزد، تا آن گه که موسی عصا بر وی زد، دوازده راه در آن بریده شد آشکارا، هر سبطی از اسباط بنی اسرائیل یک راه. پس اللَّه تعالی باد را فرمود و آفتاب را تا بر قعر دریا تافت و خشک کرد. سعید جبیر گفت معویه از ابن عباس رض که در زمین چه جای است که آفتاب یک بار بر آن تافت و نتافت؟ جواب داد که آن راهها که در قعر بحر نهادند بنی اسرائیل را. پس چون موسی با لشکر خویش در دریا شد، قومی گفتند موسی را که این اصحابنا لا نراهم، قال سیروا فانهم علی طریق مثل طریقکم، قالوا لا نرضی حتی نراهم، فقال موسی اللهم اعنّی علی اخلاقهم السیئة فاوحی اللَّه الیه ان قل بعصاک هکذا فاذا ضرب موسی عصاه علی البحر فصار فیه کوی ینظر بعضهم الی بعض فساروا حتی خرجوا من البحر.

Инаст ки раб Алъоламин гуфту إзи Фрқнои бкми албҳри Фأнҷинокми пас фиръавнроу касони вайро бо об бикушт .

اینست که رب العالمین گفت وَ إِذْ فَرَقْنا بِکُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَیْناکُمْ پس فرعون را و کسان وی را با آب بکشت.

Чунонк гуфту أғрқнои ол фиръавн гуфтаанд ки чун фиръавни бкнораҳ дарё расед ва он роҳҳо бурӣда дид дар қаъри баҳр , касони худро гуфт дарё аз ҳайбати ман шикофта шуд фурӯи равед бар паии эшон . Гӯйанд асби фиръавн аз дарё боз рамед ва дар нмишд то Ҷабраил фурӯд омад бар моддӣоне нишаста ва он Модён аз пеши фиръавни бдрё дар кашид асби фиръавн аз паии он дар рафт ,у ҷумлаи лашкар аз паии вай дар шуданд ,у Микоили бохри қавм буд эшонро меронад то ҷумла дар дарё шуданд пас бФрмони худованди ъзу ҷли дарёи баҳам боз афтоду ҷумла ҳалок шуданд . Фиръавн чун султони қаҳр худованд диду мазаллату хизлони худ , гуфт « омнти أнаҳи лои إлаҳи إлои алзии омнт ба бнўои إсроӣилу أнои ман алмуслимӣн » ӯро гуфтанд « олону қади ъсит қаблу канти ман алмФсдин » акнӯн май гӯйӣ , ва саркашӣ карда пеши азин ва аз тбоҳкорон будӣ ! ин сухан ӯро бидон гуфтанд ки имони пас аз он оварад ки бأсу бтш ҳақ бидид . Ва раби алъзаҳ ҷое дигар мегуяд Флми як инФъҳми إимонҳми лмои рأўои бأсноу қоли таъолии явми иأтии баъзи оёти рбки ло инФъ наФасо إимонҳои лами ткни омнти ман қаблу мигўинди он рӯз , рӯзи ъошўроء буд даҳуми моҳи муҳарраму Мӯсо ва банӣ Исроили он рӯз рӯза доштанд шукри неъматроу дафъи билетро .

چنانک گفت وَ أَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ گفته‌اند که چون فرعون بکناره دریا رسید و آن راهها بریده دید در قعر بحر، کسان خود را گفت دریا از هیبت من شکافته شد فرو روید بر پی ایشان. گویند اسب فرعون از دریا باز رمید و در نمیشد تا جبرئیل فرود آمد بر مادیانی نشسته و آن مادیان از پیش فرعون بدریا در کشید اسب فرعون از پی آن در رفت، و جمله لشکر از پی وی در شدند، و میکائیل بآخر قوم بود ایشان را میراند تا جمله در دریا شدند پس بفرمان خداوند عزّ و جل دریا بهم باز افتاد و جمله هلاک شدند. فرعون چون سلطان قهر خداوند دید و مذلت و خذلان خود، گفت «آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِیلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ» او را گفتند «آلْآنَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَ کُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ» اکنون می‌گویی، و سرکشی کرده پیش ازین و از تباهکاران بودی! این سخن او را بدان گفتند که ایمان پس از آن آورد که بأس و بطش حق بدید. و رب العزة جایی دیگر میگوید فَلَمْ یَکُ یَنْفَعُهُمْ إِیمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا و قال تعالی یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ و میگویند آن روز، روز عاشوراء بود دهم ماه محرم و موسی و بنی اسرائیل آن روز روزه داشتند شکر نعمت را و دفع بلیت را.

Ва أнтми тнзрўни қили ахрҷўои ?лаами баъди злки Фнзрўои илайҳами Фғрқўҳм . Пас аз онк ғарқ шуданд аллоҳи таъолии дарёро фармуд то мавҷ зад эшонро берун ӯ кунад . Ва банӣ Исроил дар эшон мингристнд ва пас аз он дарёи ҳеҷ ғариқро напазируфт ҳар киро ғарқ кард бар сари афканд .

وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ قیل اخرجوا لهم بعد ذلک فنظروا الیهم فغرقوهم. پس از آنک غرق شدند اللَّه تعالی دریا را فرمود تا موج زد ایشان را بیرون او کند. و بنی اسرائیل در ایشان مینگریستند و پس از آن دریا هیچ غریق را نپذیرفت هر که را غرق کرد بر سر افکند.

Ва إзи воъднои Мӯсои қроءаҳи абӯи ҷаъфару басарён « въдно » беалифаст ,у воъднои болФи қроءаҳи боқӣ ,у маънӣ ҳар ду яксонаст . Мегуяд ваъда ниҳодем ва ҳангом сохтем Мӯсоро бар кӯҳи таври чиҳил рӯз то шуморо тӯрӣа бастанд , чиҳил рӯз муродаст аммо чиҳил шаб гуфт аз баҳри онки абтдоءи моҳ аз шаб дар гиранд он гуҳ ки моҳи нави бенанд . Ва гуфтаанд ки арбаъӣни лайла бон гуфт ки вайро дарин чиҳил рӯзи рӯза висол фармуданд , чунонк дар шаб ифтор накунад ва агар арбаъӣн иўмо гуфтӣ рӯзаи маърӯф аз он мафҳум шудӣ имсоки рӯзу ифтори шаб ,у аллоҳи таъолии вайро дарин чиҳил савми дарин висол фармуд ва ин лафзи бон наздиктарасту бмънии мӯҷазтар , ?фони маъноаи въдноки арбаъӣни иўмои лтсўмҳоу лои тФтри фӣҳо Лайлоу нҳоро ,у ҳозои ман ҷавомеъи алкулами алзии ахтсри ?лаи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами ахтсоро . Абӯи бикр наққош овардааст дар шФоءи алсдўр ки Мӯсо ъ банӣ Исроилро гуфта буд он гуҳ ки дар Миср буданд ки агар аз ӣнҷо берун шавем шуморо китобии орм аз наздики худованди ъзу ҷл , китобӣ ки дайни шумо бар шумо равшан кунад ва карданӣ ва нокарданӣ дар он пайдо гирданд . Пас чун аз Миср берун омаданд дарёро бозгзоштаҳу душмани эшон боби кушта , Мӯсоро гуфтанд мо отинои бктоби комаи въдтнои китоби худовандро ки ваъда додӣ моро наёвардӣ ? Мӯсо гуфт азин пас то чиҳил рӯзи шуморо китоби орм ки худованди ъзу ҷли марои ин ваъдаи ниҳод . Гӯйанд моҳи зии алқъдаҳ буд ва даҳ рӯз аз зӣ алҳҷаҳ ҳамонаст ки дар сӯра аъроф гуфту воъднои Мӯсои слосини лайлау أтммноҳои бъшр . Мӯсои ҳорӯнро биҷои худ нишонд ва бар банӣ Исроил гумошту злки фии қавлаи ахлФнии фии қавмӣу أслҳи Мӯсои ҳорӯнро гуфт Халифа бош маро ва аз пас ман коррон дар қавми ман ва некӣ кун ва меҳрбон бош ва дилҳоро муроот кун ,у қавми фароҳами дору роҳи табоҳи конро пай мабар . Мӯсо ин бигуфт ва эшонро чиҳил рӯз ваъда доду бмиъоди ҳақи шитофт . Банӣ Исроили ваъда хилоф карданд шбонрўзии бадв рӯз мешимурданд ва пас аз ғайбати Мӯсо ба бист шбонрўз осӣ шуданд ,у гӯсолаи сомриро бхдоиӣ гирифтанд .

وَ إِذْ واعَدْنا مُوسی‌ قراءة ابو جعفر و بصریان «وعدنا» بی الف است، و واعَدْنا بالف قراءة باقی، و معنی هر دو یکسانست. میگوید وعده نهادیم و هنگام ساختیم موسی را بر کوه طور چهل روز تا شما را توریة بستاند، چهل روز مرادست اما چهل شب گفت از بهر آنک ابتداء ماه از شب در گیرند آن گه که ماه نو بینند. و گفته‌اند که اربعین لیلة بآن گفت که وی را درین چهل روز روزه وصال فرمودند، چنانک در شب افطار نکند و اگر اربعین یوما گفتی روزه معروف از آن مفهوم شدی امساک روز و افطار شب، و اللَّه تعالی وی را درین چهل صوم درین وصال فرمود و این لفظ بآن نزدیکتر است و بمعنی موجزتر، فان معناه وعدناک اربعین یوما لتصومها و لا تفطر فیها لیلا و نهارا، و هذا من جوامع الکلم الذی اختصر له صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم اختصارا. ابو بکر نقاش آورده است در شفاء الصدور که موسی ع بنی اسرائیل را گفته بود آن گه که در مصر بودند که اگر از اینجا بیرون شویم شما را کتابی آرم از نزدیک خداوند عز و جل، کتابی که دین شما بر شما روشن کند و کردنی و ناکردنی در آن پیدا گرداند. پس چون از مصر بیرون آمدند دریا را بازگذاشته و دشمن ایشان بآب کشته، موسی را گفتند ما آتینا بکتاب کما وعدتنا کتاب خداوند را که وعده دادی ما را نیاوردی؟ موسی گفت ازین پس تا چهل روز شما را کتاب آرم که خداوند عز و جل مرا این وعده نهاد. گویند ماه ذی القعده بود و ده روز از ذی الحجة همانست که در سوره اعراف گفت وَ واعَدْنا مُوسی‌ ثَلاثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ. موسی هارون را بجای خود نشاند و بر بنی اسرائیل گماشت و ذلک فی قوله اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ موسی هارون را گفت خلیفه باش مرا و از پس من کارران در قوم من و نیکی کن و مهربان باش و دلها را مراعات کن، و قوم فراهم دار و راه تباه کان را پی مبر. موسی این بگفت و ایشان را چهل روز وعده داد و بمیعاد حق شتافت. بنی اسرائیل وعده خلاف کردند شبانروزی بدو روز می‌شمردند و پس از غیبت موسی به بیست شبانروز عاصی شدند، و گوساله سامری را بخدایی گرفتند.

Инаст ки раб Алъоламин гуфт : сами атхзтми алъҷли ман баъдау أнтми золмўну злки танбеҳи алии ани кФрҳми бмҳмди слии аллоҳи алайҳу ?алау силами лӣс бо аҷаби ман кФрҳму ъбодтҳми алъҷли фии змни Мӯсо ъ . Ва ани ъкрмаҳи ани ибни аббоси рзи қоли лмои ?ҳеҷами фиръавни алии албҳру ҳоби ани иқтҳми фӣа , тмсли ?лаи Ҷабраили алии фарси ансӣ , ФърФи алсомрии Ҷабраил ,у кони алсомрии ман қавми Мӯсои ман аҳли боҷиру аншأи ман қавми конўои иъбдўни албқр ,у ҳўи ибн ъам Мӯсоу исмаи Мӯсои бен зафар . Ва анмои урфи ҷбрили лони ИМАи ҳайси хоФти ани избҳи ҷълтаҳи фии ғору атбқти алайҳу кони Ҷабраили ётиаҳи Фиғзўаҳи бособъаҳ , иҷди фии аҳадии асобъаҳи лбноу фии алأхрии ъслоу фии алأхрии смно , Флми изли иғзўаҳ ҳатто ншأи Флмои ъоинаҳи арафа , Фқбзи қабзаи ман асари фарса . Ва алқии фии рўъи алсомрии анки лои талаққӣҳо алии шайъи ء Фтқўл кун кзоу кзои алои кон , Флми тзли алқбзаҳи маъаа ҳатто мзии Мӯсои лўъди раба ,у кони маъа банӣ Исроили ҳиллии оли фиръавн , қади тъўрўаҳи бълаҳи алърс ,у конҳм тأсмўо манеҳ , Фохрҷўаҳу қзФўаҳи фии ҳуфраи лтнзли алнори Фтоклаҳ , Флмои ҷмъўаҳи қоли алсомрии лҳорўну канти алқбзаҳи фии яда ё набии аллоҳи алқии мо фии ядӣ ? қоли ҳорӯни нъму занни анаи лбъзи мо ҷоء ба ғайраи ман злки алҳлии ФқзФаҳи фӣҳо ва қол кун ъҷлои ҷсдои ?лаи хори Фсори ъҷлои ҷсдои ?лаи хор эй савт , қили кони ихўру имшӣ , Фқоли ҳозои алҳкму илоҳи Мӯсо , ФъкФўои алии ибодата .

اینست که رب العالمین گفت: ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظالِمُونَ و ذلک تنبیه علی انّ کفرهم بمحمد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم لیس با عجب من کفرهم و عبادتهم العجل فی زمن موسی ع. و عن عکرمة عن ابن عباس رض قال لما هجم فرعون علی البحر و هاب ان یقتحم فیه، تمثّل له جبرئیل علی فرس انثی، فعرف السامری جبرئیل، و کان السامری من قوم موسی من اهل باجر و انشأ من قوم کانوا یعبدون البقر، و هو ابن عم موسی و اسمه موسی بن ظفر. و انما عرف جبریل لان امه حیث خافت ان یذبح جعلته فی غار و اطبقت علیه و کان جبرئیل یاتیه فیغذوه باصابعه، یجد فی احدی اصابعه لبنا و فی الأخری عسلا و فی الأخری سمنا، فلم یزل یغذوه حتی نشأ فلما عاینه عرفه، فقبض قبضة من اثر فرسه. و القی فی روع السّامری انک لا تلقیها علی شی‌ء فتقول کن کذا و کذا الا کان، فلم تزل القبضة معه حتی مضی موسی لوعد ربه، و کان مع بنی اسرائیل‌ حلی آل فرعون، قد تعوّروه بعلة العرس، و کانهم تأثموا منه، فاخرجوه و قذفوه فی حفرة لتنزل النّار فتاکله، فلما جمعوه قال السامری لهارون و کانت القبضة فی یده یا نبیّ اللَّه القی ما فی یدی؟ قال هارون نعم و ظن انه لبعض ما جاء به غیره من ذلک الحلی فقذفه فیها و قال کن عجلا جسدا له خوار فصار عجلا جسدا له خوار ای صوت، قیل کان یخور و یمشی، فقال هذا الهکم و اله موسی، فعکفوا علی عبادته.

Фзлки қавлаи сами атхзтми алъҷли ман баъдау أнтми золмўни асли алотхози абтдоءи амали алшии ء , қоли аллоҳи таъолӣу ттхзўни мсонъи лълкми тхлдўн ,у қади икўни мдҳоу икўни змо , Фозои кони мдҳои кони бмънии алостФоءи кқўлаҳи таъолӣу атхзи аллоҳи إброҳими хлило ,у азои кони змои кони бмънии алтсиири кқўлаҳ . أтхзноҳми схрё .

فذلک قوله ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظالِمُونَ اصل الاتخاذ ابتداء عمل الشی‌ء، قال اللَّه تعالی وَ تَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ، و قد یکون مدحا و یکون ذمّا، فاذا کان مدحا کان بمعنی الاصطفاء کقوله تعالی وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِیمَ خَلِیلًا، و اذا کان ذما کان بمعنی التصییر کقوله. أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِیًّا.

Сами ъФўнои ънкми тркнокми Флми нстأслкми пас шуморо афв кардем ва дар ҳоли уқубати нФрстодим то аз шумо фаро гузоштем . Лълкми тшкрўни онро кардем то магар шукр кунеду неъмати афви ман бар худ бишноседу сипос гузорӣ кунед .

ثُمَّ عَفَوْنا عَنْکُمْ ترکناکم فلم نستأصلکم پس شما را عفو کردیم و در حال عقوبت نفرستادیم تا از شما فرا گذاشتیم. لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ آن را کردیم تا مگر شکر کنید و نعمت عفو من بر خود بشناسید و سپاس‌گزاری کنید.

Рӯй ани Мӯсо ъ қол ё раби Киеви асттоъи одами ани иؤдии шукри мо аҷряти алайҳи ман нъмк , хилқатаи бидку асҷдти ?лаи млоӣктку аскнтаҳи ҷнтк , Фоўҳии аллоҳи ъзу ҷли илайҳи ани одами илми ани злки манӣ ва ман ъндии Флзлки шукра

روی ان موسی ع قال یا رب کیف استطاع آدم ان یؤدّی شکر ما اجریت علیه من نعمک، خلقته بیدک و اسجدت له ملائکتک و اسکنته جنتک، فاوحی اللَّه عز و جل الیه ان آدم علم ان ذلک منی و من عندی فلذلک شکره‌

Ва ани Довӯд ъ қоли субҳони ман ҷаъли эътирофи алъбди болъҷзи ани шукраи шкро , комаи ҷаъли эътирофаи болъҷзи ани маърифатаи муъаррифа » .

و عن داود ع قال سبحان من جعل اعتراف العبد بالعجز عن شکره شکرا، کما جعل اعترافه بالعجز عن معرفته معرفة».

Ва إзи отинои Мӯсои алкитобу Мӯсоро номаи додем яъне тӯрӣау алФрқони фарқони он маъонӣу илм ва аҳкомаст ки дар тӯрӣа буд ки бони миёни ҳақу ботили ҷудоӣ пайдо шуд . Ва гуфтаанд фарқони ӣнҷои анФлоқ албҳраст ва бар душманони нусрат . Ва рӯзи бадарро аз он явми алФрқони хонданд ки мؤмнонро бар кофарони нусрат буд .

وَ إِذْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ و موسی را نامه دادیم یعنی توریة وَ الْفُرْقانَ فرقان آن معانی و علم و احکام است که در توریة بود که بآن میان حق و باطل جدایی پیدا شد. و گفته‌اند فرقان اینجا انفلاق البحر است و بر دشمنان نصرت. و روز بدر را از آن یوم الفرقان خواندند که مؤمنانرا بر کافران نصرت بود.

Қтрб гуфт фарқони ӣнҷо қуръонаст ва дар оят замирӣаст мҳзўФ яъне отинои Мӯсои алкитобу мҳмдои алФрқон . Ва гуфтаанд фарқон дар ҳамаи қуръон бар се ваҷҳ ояду маъонии он се қисмаст : яке бмънии нусрат чунонк дарин оятаст бқўли баъзе муфассирон .

قطرب گفت فرقان اینجا قرآن است و در آیت ضمیری است محذوف یعنی آتینا موسی الکتاب و محمدا الفرقان. و گفته‌اند فرقان در همه قرآن بر سه وجه آید و معانی آن سه قسم است: یکی بمعنی نصرت چنانک درین آیت است بقول بعضی مفسران.

Назири ин «у лақади отинои Мӯсоу ҳорӯни алФрқон » яъне явми алнсри Фнсри аллоҳи Мӯсоу аҳлки фиръавн ҷое дигар гуфт явми алФрқони явми алтқии алҷмъон яъне явми алнср , Фнсри аллоҳи фӣаи алмуслимӣну ҳзми алкоФрин . Ваҷҳи дувум фарқон онаст ки бандаро аз шубҳаи беруни орад то дар яқини ваии биафзояду злки қавлаи фии алонФоли إни ттқўои аллоҳи иҷъли лакам Фрқоно ҳамонаст ки дар сӯра албқраҳ гуфту байноти ман алҳдӣу алФрқон яъне алмхрҷи фии аддӣни ман алшбҳаҳу алзлолаҳ . Ваҷҳи сеюм фарқонаст бмънии қуръону злки фии қавлаи таборак алзӣ назул алФрқони алии абда , дар ол умрон гуфту أнзли алФрқони лълкми тҳтдўн ҳар чанд ки ин хитоб бо эшонаст ки дар аҳди Мустафо ъ бӯда муроди бойен аслоф эшонанд онон ки дар аҳди Мӯсо ъ буданду аҳтдоءи эшону роҳбрдни эшон баҳақ дар тӯрӣа буд . Ва раво бошад ки гӯйии лълкми тҳтдўни эшонро хоҳад ки дар аҳди расӯл мо буданд ,у аҳтдоءи эшон ба тӯрӣа аз роҳи тавҳиду усӯл дайн буданд аз роҳи фурӯъ , ва дар усӯли тавҳиди китобҳои ҳақ яксонанду халқ бо он мухотаб .

نظیر این «وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسی‌ وَ هارُونَ الْفُرْقانَ» یعنی یوم النصر فنصر اللَّه موسی و اهلک فرعون جایی دیگر گفت یوم الفرقان یوم التقی الجمعان یعنی یوم النّصر، فنصر اللَّه فیه المسلمین و هزم الکافرین. وجه دوم فرقان آنست که بنده را از شبهة بیرون آرد تا در یقین وی بیفزاید و ذلک قوله فی الانفال إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقاناً همانست که در سورة البقرة گفت وَ بَیِّناتٍ مِنَ الْهُدی‌ وَ الْفُرْقانِ یعنی المخرج فی الدین من الشبهة و الضلالة. وجه سوم فرقان است بمعنی قرآن و ذلک فی قوله تَبارَکَ الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلی‌ عَبْدِهِ، در آل عمران گفت وَ أَنْزَلَ الْفُرْقانَ لعلکم تهتدون هر چند که این خطاب با ایشان است که در عهد مصطفی ع بوده مراد باین اسلاف ایشانند آنان که در عهد موسی ع بودند و اهتداء ایشان و راهبردن ایشان بحق در توریة بود. و روا باشد که گویی لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ ایشان را خواهد که در عهد رسول ما بودند، و اهتداء ایشان به توریة از راه توحید و اصول دین بودند از راه فروع، و در اصول توحید کتابهای حق یکسانند و خلق با آن مخاطب.

Ва إзи қоли Мӯсои лқўмаҳи ибн ҷрир гуфт Мӯсои бзбони ибрӣ мӯшӣ гӯйанду мӯ об бошад вшои дарахт яъне ӯро бнздики об ва дарахт ёфтанд он гуҳ ки ёфтанд дар сарои фиръавн . Ва Мӯсо аз фарзандони лоўии бен ёқӯб буд : Мӯсои бен умрони бен исири бен ноҳси бен лоўии бен ёқӯб .

وَ إِذْ قالَ مُوسی‌ لِقَوْمِهِ ابن جریر گفت موسی بزبان عبری موشی گویند و مو آب باشد وشا درخت یعنی او را بنزدیک آب و درخت یافتند آن گه که یافتند در سرای فرعون. و موسی از فرزندان لاوی بن یعقوب بود: موسی بن عمران بن یصیر بن ناهث بن لاوی بن یعقوب.

Муфассирон гуфтанд ки парастандагони гӯсолаи пас аз он пушаймон шуданду бдонстнд ки аз роҳи ҳақи давр афтодаанд ,у илайҳи алошораҳи бқўлаҳу лмои сиқти фии أидиҳму рأўои أнҳми қади злўои он гуҳ ки пушаймон шуданду бдонстнд ки ҳақ гум карданд қолўои лӣни лами ирҳмно рбно гуфтанд агар худованди мо бар шумо нбхшоид ва моро нёмрзди ночора аз зиён коронем .

مفسران گفتند که پرستندگان گوساله پس از آن پشیمان شدند و بدانستند که از راه حق دور افتاده‌اند، و الیه الاشارة بقوله وَ لَمَّا سُقِطَ فِی أَیْدِیهِمْ وَ رَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا آن گه که پشیمان شدند و بدانستند که حق گم کردند قالُوا لَئِنْ لَمْ یَرْحَمْنا رَبُّنا گفتند اگر خداوند ما بر شما نبخشاید و ما را نیامرزد ناچاره از زیان کارانیم.

Ва Мӯсои эшонро мегуфт إнкми зулматами أнФскми шумо бар хештан ситам кардед ки ибодат гӯсола кардед . Гуфтанд ё Мӯсо акнӯн ҳиялат чист ? Мӯсо гуфт : Фтўбўои إлии борӣкми албории алхолқу албриаҳи алмхлўқўни иқоли брأи аллоҳи алхлқ ва ибрأ манеҳам брأ мегуяд ки роҳ шумо онаст ки тавба кунед аз маъсият , бтоът бозгардед ва аз карда пушаймон шавед , ва аз офаридагори узрии бозхўоҳид .

و موسی ایشان را میگفت إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ شما بر خویشتن ستم کردید که عبادت گوساله کردید. گفتند یا موسی اکنون حیلت چیست؟ موسی گفت: فَتُوبُوا إِلی‌ بارِئِکُمْ البارئ الخالق و البریّة المخلوقون یقال برأ اللَّه الخلق و یبرأ منهم برأ میگوید که راه شما آنست که توبه کنید از معصیت، بطاعت بازگردید و از کرده پشیمان شوید، و از آفریدگار عذری بازخواهید.

Гуфтанд ё Мӯсои бмҷрди узри кори мо рост шавад ё на ? Мӯсо гуфт на ки шумо муртад гаштед бдонки гӯсоларо маъбуд гирифтеду ҳукми муртад қатласт : Фоқтлўои أнФскми маънӣ на онаст ки худро бадаст хеш бикашед бал ки мегуяд якдигар бикашед ҳозои кқўлаҳи таъолӣу лои тқтлўои أнФскм эй лои иқтли бъзкм баъзан ,у кқўлаҳи сами أнтми ҳؤлоءи тқтлўни أнФскм эй нзроءкми фии аддӣн . Гуфтаанд зулматӣу торикӣ даришон печид чунонк якдигарро наме диданд ва намешинохтанд ва ҳар якеро теғӣ дар даст ниҳоданд ва фармон омад ки якдигарро бикашед . Ибн аббос гуфт Мӯсои эшонро гуфт тавбаи шумо он гуҳи бипазирад ки эшон ки ибодат гӯсола накардаанд шуморо мекашанд ва шумо сабр мекунед дар пас зону нишаста ки ҳеҷ боз накушед ва нанигаред гуфтанд ҳама сабр кунем чунонк фармонаст . Пас ҳорӯн биёмад ва бо ваии дувоздаҳ ҳазор мард буд ки гӯсола парастӣ накарда буданду мунодӣ Нидо кард .

گفتند یا موسی بمجرد عذر کار ما راست شود یا نه؟ موسی گفت نه که شما مرتدّ گشتید بدانک گوساله را معبود گرفتید و حکم مرتد قتل است: فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ معنی نه آنست که خود را بدست خویش بکشید بل که میگوید یکدیگر بکشید هذا کقوله تعالی وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ای لا یقتل بعضکم بعضا، و کقوله ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَکُمْ ای نظراءکم فی الدین. گفته‌اند ظلمتی و تاریکی دریشان پیچید چنانک یکدیگر را نمی‌دیدند و نمی‌شناختند و هر یکی را تیغی در دست نهادند و فرمان آمد که یکدیگر را بکشید. ابن عباس گفت موسی ایشان را گفت توبه شما آن گه بپذیرد که ایشان که عبادت گوساله نکرده‌اند شما را میکشند و شما صبر میکنید در پس زانو نشسته که هیچ باز نکوشید و ننگرید گفتند همه صبر کنیم چنانک فرمانست. پس هارون بیامد و با وی دوازده هزار مرد بود که گوساله پرستی نکرده بودند و منادی ندا کرد.

« алои ани ҳؤлоءи ахўонкми қади атўкми шоҳрии алсиўФ , Фотқўои аллоҳу асбрўои Флъни аллоҳи рҷлои ҳали ҳаёта ӯ қоми ман маҷлиса , ӯ мади турфаи илайҳам ӯ атқоҳми бед ӯ раҷул , Фиқўлўни омини Фиқтлўни илои алмсоء . Мӯсо ки он қатл фаровон дид бигиристу зорӣ дар гирифт , « ё раби ҳлкти бнўи Исроил » фарзандони ёқӯб бисёр ҳалок шуданд , бақиятаӣ бигзор . Раби Алъоламин дъоءи Мӯсо иҷобат кард ва фармон дод то аз қатл боз истоданд ва ҳафтод ҳазор кушта буданд Мӯсо дилтанг шуд бони ҳол ки бирафт , раби Алъоламин ваҳй фиристод ба Мӯсо ки . « аммо ирзики ании адхли алқотлу алмқтўли алҷнаҳ , факони ман қатл манеҳам шҳидо ва ман бқӣ манеҳам мкФрои анҳу зунуба » аллоҳи таъолии Мӯсоро хушнӯд кард ба онки куштагонро шаҳид карду боқӣ ки зинда монда буданд афв кард .

«الا انّ هؤلاء اخوانکم قد اتوکم شاهری السیوف، فاتقوا اللَّه و اصبروا فلعن اللَّه رجلا حلّ حیاته او قام من مجلسه، او مدّ طرفه الیهم او اتّقاهم بید او رجل، فیقولون آمین فیقتلون الی المساء. موسی که آن قتل فراوان دید بگریست و زاری در گرفت، «یا رب هلکت بنو اسرائیل» فرزندان یعقوب بسیار هلاک شدند، بقیتی بگذار. رب العالمین دعاء موسی اجابت کرد و فرمان داد تا از قتل باز ایستادند و هفتاد هزار کشته بودند موسی دلتنگ شد بآن حال که برفت، رب العالمین وحی فرستاد به موسی که. «اما یرضیک انی ادخل القاتل و المقتول الجنّة، فکان من قتل منهم شهیدا و من بقی منهم مکفّرا عنه ذنوبه» اللَّه تعالی موسی را خشنود کرد به آنک کشتگان را شهید کرد و باقی که زنده مانده بودند عفو کرد.

Инаст ки раб алъзаҳ гуфт Фтоби алайкум эй Фълтми мо амртм ба Фтоби алайкуму таҷовузи ънкм . إнаҳи ҳўи алтўоби арраҳими иъўди илои алъбди болтоФаҳу бтисираҳи алтўбаҳи ?лау брҳмтаҳи алмнҷиаҳи ман уқубата .

اینست که رب العزة گفت فَتابَ عَلَیْکُمْ ای فعلتم ما امرتم به فتاب علیکم و تجاوز عنکم. إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ یعود الی العبد بالطافه و بتیسیره التوبة له و برحمته المنجیة من عقوبته.

Ва إзи қиллатам ё Мӯсои лни нؤмни лак муфассирон гуфтаанд он гуҳ ки Мӯсо аз тавр боз омад хашмнок шуд бар қавми хеш ба парастидани гӯсола , ва аз хашми лавҳҳо ки дар он тавроти набишта буд биўкнд , ва бо бародар ва бо сомрии сухан дурушт гуфт , он гуҳи гӯсоларо бсухт ва бар рӯй об ба пароканд ,у қисса чунонк рафт то бохр , пас Мӯсои бёрмиду хашми вай боз нишаст . Чунонк раб Алъоламин гуфту лмои скти ани Мӯсои алғзби أхзи алأлўоҳи Мӯсои он лавҳҳо бардошту роҳнмўнӣу бахшоиши ҳақ ки дар он буд эшонро баён кард ва гуфт ман бо аллоҳ сухан гуфтам ва аз вай сухан шунидам эшон гуфтанд : лни нؤмни лак ҳатто нарай аллоҳи ҷҳраҳи Фиклмнои ҷҳороу ишҳди лаки бтклимаҳи аёк устувор надорем туро ки аллоҳ сухан гуфт бо ту , то он гуҳ ки аллоҳро ба байнем то гувоҳӣ диҳад турои бдонк май гӯйии Мӯсо азишон баҳақ нолид гуфт худовандо ту худ донотрӣ ки чаҳ мигўинд . Раб Алъоламин гуфт адъҳми илои алтўри эшонро батавр хонд , Фохтор Мӯсо манеҳам сабъин рҷлои Мӯсои ҳафтод мардро баргузед азишон ва эшонро рӯзау таҳорат ва ғусл фармуду покии ҷома , пас эшонро батавр барад . Гуфтанд ё Мӯсо наред ан насамъ каломи рбнои хоҳем то сухани худованд хеш бишинавем . Мӯсо гуфт бар ҷой худ мебошед то меғ дар кӯҳ гираду ндоء ҳақ шунавед он гуҳ наздик шаведу бсҷўд дар афтид , пас Мӯсои бкўаҳи баромаду ҳиҷобӣ пайдо шуд миёни эшону миёни Мӯсо то Мӯсоро на бенанд , ки Мӯсо ҳар он гуҳ ки бо ҳақ сухан гуфтӣ нурӣ бар вай тофтӣ ки ҳечкас аз одамиён тоқат надоштӣ ки дар ваии нгрстӣ , чун худованди ъзу ҷл бо Мӯсои сухан дар гирифт эшон бсҷўди афтоданд ,у калом ҳақ башнаваданду амр ва наҳй бдонстнд , ва аз ҳақ шуниданд ки гуфт « анои аллоҳи рбкми лои илоҳи алои анои алҳии алқиўми лои илоҳи алои анои зўи бкаҳи ахрҷткми ман арзи Миср , Фоъбдўнӣу лои тъбдўо ғайриӣ »у ирўии ани мақотили анаи қоли Фсмъўои ман алсҳобаҳи сўто мисли савти алснўри пас чун Мӯсо аз муноҷот фориғ шуд ва бо наздик эшон омад , эшон гуфтанд ё Мӯсои лни нؤмни лак ҳатто нарай аллоҳи ҷҳраҳ то худоиро ъзу ҷли муъоина на байнем бтў имон наёрем , дар он ҳол бигирифт эшонро соъиқа , чунонк аллоҳ гуфт : Фأхзткм алсоъқаҳ гуфтаанд соъиқаи дарин ояти бонги Ҷабраил буд ки баришон зад бФрмони ҳақи зилзила дар замин афтод ва эшон аз он фазаъ ҷон бидоданд . Гуфтаанд асли соъиқаи бонг саъбасту овози сахт ва бошад ки бо он марг буд ва бошад ки оташ уфтад аз он , ва бошад ки азоб расад аз он , ва ҳар се ваҷҳ дар қуръон бияёд Фсъқи ман фии алсмоўот ва ман фии алأрз . Фأхзткми алсоъқаҳи ин ҳар ду маргаст . « أнзрткми соъиқа мисли соъиқаи оду самуд » ин азобасту ирсли алсўоъқи ин оташасту соъиқау соқъаҳ мутақорибанд ва фарқ онаст ки соъиқа аз ҳавоу сӯии осмони даройаду соқъаҳ аз аҷсоми замин бадар ояд .

وَ إِذْ قُلْتُمْ یا مُوسی‌ لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ مفسران گفته‌اند آن گه که موسی از طور باز آمد خشمناک شد بر قوم خویش به پرستیدن گوساله، و از خشم لوحها که در آن تورات نبشته بود بیوکند، و با برادر و با سامری سخن درشت گفت، آن گه گوساله را بسوخت و بر روی آب به پراکند، و قصه چنانک رفت تا بآخر، پس موسی بیارمید و خشم وی باز نشست. چنانک رب العالمین گفت وَ لَمَّا سَکَتَ عَنْ مُوسَی الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ موسی آن لوحها برداشت و راهنمونی و بخشایش حق که در آن بود ایشان را بیان کرد و گفت من با اللَّه سخن گفتم و از وی سخن شنیدم ایشان گفتند: لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّی نَرَی اللَّهَ جَهْرَةً فیکلّمنا جهارا و یشهد لک بتکلیمه ایّاک استوار نداریم ترا که اللَّه سخن گفت با تو، تا آن گه که اللَّه را به بینیم تا گواهی دهد ترا بدانک می‌گویی موسی ازیشان بحق نالید گفت خداوندا تو خود داناتری که چه میگویند. رب العالمین گفت ادعهم الی الطور ایشان را بطور خواند، فاختار موسی منهم سبعین رجلا موسی هفتاد مرد را برگزید ازیشان و ایشان را روزه و طهارت و غسل فرمود و پاکی جامه، پس ایشان را بطور برد. گفتند یا موسی نرید ان نسمع کلام ربنا خواهیم تا سخن خداوند خویش بشنویم. موسی گفت بر جای خود می‌باشید تا میغ در کوه گیرد و نداء حق شنوید آن گه نزدیک شوید و بسجود در افتید، پس موسی بکوه برآمد و حجابی پیدا شد میان ایشان و میان موسی تا موسی را نه بینند، که موسی هر آن گه که با حق سخن گفتی نوری بر وی تافتی که هیچکس از آدمیان طاقت نداشتی که در وی نگرستی، چون خداوند عز و جل با موسی سخن در گرفت ایشان بسجود افتادند، و کلام حق بشنودند و امر و نهی بدانستند، و از حق شنیدند که گفت «انا اللَّه ربکم لا اله الا انا الحی القیوم لا اله الا انا ذو بکة اخرجتکم من ارض مصر، فاعبدونی و لا تعبدوا غیری» و یروی عن مقاتل انه قال فسمعوا من السحابة صوتا مثل صوت السنّور پس چون موسی از مناجات فارغ شد و با نزدیک ایشان آمد، ایشان گفتند یا موسی لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّی نَرَی اللَّهَ جَهْرَةً تا خدای را عز و جل معاینه نه بینیم بتو ایمان نیاریم، در آن حال بگرفت ایشان را صاعقه، چنانک اللَّه گفت: فَأَخَذَتْکُمُ الصَّاعِقَةُ گفته‌اند صاعقة درین آیت بانگ جبرئیل بود که بریشان زد بفرمان حق زلزله در زمین افتاد و ایشان از آن فزع جان بدادند. گفته‌اند اصل صاعقه بانگ صعب است و آواز سخت و باشد که با آن مرگ بود و باشد که آتش افتد از آن، و باشد که عذاب رسد از آن، و هر سه وجه در قرآن بیاید فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ. فَأَخَذَتْکُمُ الصَّاعِقَةُ این هر دو مرگ است. «أَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُودَ» این عذاب است وَ یُرْسِلُ الصَّواعِقَ این آتش است و صاعقه و صاقعه متقارب‌اند و فرق آنست که صاعقه از هوا و سوی آسمان درآید و صاقعه از اجسام زمین بدر آید.

Ва أнтм тнзрўн мегуяд шумо дар он азоб май нгрстид яъне вақти нузулаи қабили аламути ҳозои кқўлаҳу лақади кантами тмнўни аламути ман қабл أни тлқўаҳи Фқди рأитмўаҳу أнтми тнзрўн яъне тнзрўни илои авоили аламут ва мо изҳр манеҳ ин оят далеласт ки офаридагори ҷли ҷалола дӣданӣаст ва радаст бар мӯътазила ки руятро мункиранду ваҷҳ далел онаст ки аз Мӯсои накирӣ пайдо нашуд баришон бони савол , ва агар мустаҳил будӣ бар Мӯсои инкори он воҷиб будӣ , ки бар пайғомбарон воҷиб бошад ки чун мункирӣ ба бенанди онро мункир шаванд ва аз он наҳй кунанд . Агар мӯътазилӣ гуяд ки соъиқа ки расед эшонро бон расед ки диёр хостанд ва агар ҳақ будӣ эшонро соъиқа нараседӣ ? ҷавоб вай онаст ки соъиқа на бон расед эшонро ки дидор хостанд ,у мустаҳил буд ки Мӯсои ҳам хосту вайро соъиқа нарасед , балки ақтроҳи алоёти баъд алоёт карданд , ва ҳар он гуҳ ки оятӣ аз оёти набувват бар пайғомбар пайдо шаваду бнгрўнду дигар оятӣ хоҳанд азоб воҷиб шавад . Ва гуфтаанд эшонро соъиқа бон расед ки руяти ҳақи ҷли ҷалола аз мақдӯрот башар башмурданд бончаҳ гуфтанд أрнои аллоҳи ҷҳраҳ ва агар биҷои он сили аллоҳи ан ирино гуфтандӣ , будӣ ки эшонро соъиқа нараседӣу аллоҳи аълам . Ва гуфтаанд дарин ояти исботи набувват Мустафоаст ки баёни қиссаи пешинёну зикри аҳволи гузаштагон аз улӯми аҳли китоб буд на аз улӯми араб , ва эшон мидонстнд ки Мустафо аз арабаст , китоби эшон нохонда ва ноомӯхта , ва он гуҳ аз ончӣ дар китоби эшон буд хабар медод ва баён мекард то бидонанд ки он ҷуз аз ваҳй ҳақ нест ,у набуввати ваии ҷуз сидқ нест .

وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ میگوید شما در آن عذاب می‌نگرستید یعنی وقت نزوله قبیل الموت هذا کقوله وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ یعنی تنظرون الی اوائل الموت و ما یظهر منه این آیت دلیل است که آفریدگار جل جلاله دیدنی است و رد است بر معتزله که رؤیت را منکرند و وجه دلیل آنست که از موسی نکیری پیدا نشد بریشان بآن سؤال، و اگر مستحیل بودی بر موسی انکار آن واجب بودی، که بر پیغامبران واجب باشد که چون منکری به بینند آن را منکر شوند و از آن نهی کنند. اگر معتزلی گوید که صاعقه که رسید ایشان را بآن رسید که دیار خواستند و اگر حق بودی ایشان را صاعقه نرسیدی؟ جواب وی آنست که صاعقه نه بآن رسید ایشان را که دیدار خواستند، و مستحیل بود که موسی هم خواست و وی را صاعقه نرسید، بلکه اقتراح الآیات بعد الآیات کردند، و هر آن گه که آیتی از آیات نبوت بر پیغامبر پیدا شود و بنگروند و دیگر آیتی خواهند عذاب واجب شود. و گفته‌اند ایشان را صاعقه بآن رسید که رؤیت حق جل جلاله از مقدورات بشر بشمردند بآنچه گفتند أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً و اگر بجای آن سل اللَّه ان یرینا گفتندی، بودی که ایشان را صاعقه نرسیدی و اللَّه اعلم. و گفته‌اند درین آیت اثبات نبوت مصطفی است که بیان قصه پیشینیان و ذکر احوال گذشتگان از علوم اهل کتاب بود نه از علوم عرب، و ایشان میدانستند که مصطفی از عرب است، کتاب ایشان ناخوانده و ناآموخته، و آن گه از آنچه در کتاب ایشان بود خبر میداد و بیان میکرد تا بدانند که آن جز از وحی حق نیست، و نبوت وی جز صدق نیست.

Сами бъснокми ман баъди мўткми Мӯсо чун он қавмро дид , фазаъ зада ва ҷон дода , гиристан дар гирифт ва зорӣ мекард ва мегуфт мо зои ақўли лабании Исроил ?

ثُمَّ بَعَثْناکُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِکُمْ موسی چون آن قوم را دید، فزع زده و جان داده، گریستن در گرفت و زاری میکرد و میگفت ما ذا اقول لبنی اسرائیل؟

Азои атитҳму қади аҳлкти хёрҳми луи шӣти أҳлктҳми ман қаблу إёии худованд банӣ Исроилро чаҳ гӯям ва чун бар эшон боз шавам , ки беҳинаи эшонро ҳалок кардӣ ! он гуҳ аз сар зҷрт гуфт луи шӣти أҳлктҳми ман қаблу إёӣ агар хостии ту эшонро ҳалок кардӣ ҳам дар хонаҳоашон бмиронидӣу маро низ бо эшон баҳам , то кафан ёфтандӣу ҷои дафн , « أи тҳлкнои бмои феъли алсФҳоءи мно » меҳалок кунӣ моро бончаҳи нодонӣ чанд карданд аз мо яъне ибодати гӯсолаи пас раби алъзаҳи эшонро як як зинда кард ва дар якдигар менагиристанд он гуҳ ки зинда мешуданд . Муфассирон гуфтанд марги ибрат буд на марги фанои пас аз марги дигари бора мукаллаф буданд .

اذا اتیتهم و قد اهلکت خیارهم لَوْ شِئْتَ أَهْلَکْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِیَّایَ خداوند بنی اسرائیل را چه گویم و چون بر ایشان باز شوم، که بهینه ایشان را هلاک کردی! آن گه از سر ضجرت گفت لَوْ شِئْتَ أَهْلَکْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِیَّایَ اگر خواستی تو ایشان را هلاک کردی هم در خانه‌هاشان بمیرانیدی و مرا نیز با ایشان بهم، تا کفن یافتندی و جای دفن، «أَ تُهْلِکُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا» می هلاک کنی ما را بآنچه نادانی چند کردند از ما یعنی عبادت گوساله پس رب العزة ایشان را یک یک زنده کرد و در یکدیگر می‌نگریستند آن گه که زنده می‌شدند. مفسران گفتند مرگ عبرت بود نه مرگ فنا پس از مرگ دیگر باره مکلّف بودند.

Аллоҳи таъолии миннати ниҳод баришон ва гуфт сами бъснокми пас шуморо барангехтам ва зинда кардам ва бо Мӯсои супурдам то зиндагӣу рӯзӣ ки шуморо муқаддараст бтмомӣ бшмо расад лълкми тшкрўни инро аз баҳр он кардам то аз ман озодӣ кунед ва сипос доред . Ин оят ҳуҷҷатаст аҳли ҳақро бар мункирони баъс , ва ҳуҷҷатаст бар қавмии фалосифа ки гуфтанд баъс ва нашӯр арвоҳи рост на аҷсоду аъёнро , ва маълумаст ки раби Алъоламин ӣнонро ки баъс кард аҷсоду аъён эшон карду амсол ин фаровонаст дар қуръон ки ҳуҷҷатаст баришон . Азизро гуфт Фأмотаҳи аллоҳи моӣаҳи оми сами баъсаи қавми ҳзқилро гуфт мўтўои сами أҳёҳми асҳоби Каҳфро гуфт бъсноҳми литсоӣлўои бинҳми ваҷҳи алостдлоли бҳзаҳи алоёти зоҳири лмни тадаббурау таъаммули фӣа .

اللَّه تعالی منت نهاد بریشان و گفت ثُمَّ بَعَثْناکُمْ پس شما را برانگیختم و زنده کردم و با موسی سپردم تا زندگی و روزی که شما را مقدر است بتمامی بشما رسد لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ این را از بهر آن کردم تا از من آزادی کنید و سپاس دارید. این آیت حجت است اهل حق را بر منکران بعث، و حجت است بر قومی فلاسفه که گفتند بعث و نشور ارواح راست نه اجساد و اعیان را، و معلوم است که رب العالمین اینان را که بعث کرد اجساد و اعیان ایشان کرد و امثال این فراوانست در قرآن که حجت است بریشان. عزیز را گفت فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قوم حزقیل را گفت مُوتُوا ثُمَّ أَحْیاهُمْ اصحاب کهف را گفت بَعَثْناهُمْ لِیَتَسائَلُوا بَیْنَهُمْ وجه الاستدلال بهذه الآیات ظاهر لمن تدبره و تأمّل فیه.