Қавлаи таъолии إни аллазӣнаи омнўо садӣ гуфт ин оят башон асҳоби салмон фурӯд омаду салмони мардӣ буд аз ҷндисобўр бмўсл афтод , миёни аҳбори тарсоён ,у рӯзгории дароз бо эшон ибодат кард фаровон ва бар дайни исо буд аз аввал , пас ба Мадина афтод ва ӯро ба бандагии бФрўхтнд . Занӣ аз ҷҳинаҳ ӯро бихаред , ва аз баҳри вай шабоне мекард ,у салмон аз уламо тарсоён шунида буд ки дарин рӯзгори пайғомбарӣ берун хоҳад омад ки сифат вай онаст ки меҳри набуввати миёни ду китф дорад ,у сидқоти нстонд , ва аз ҳадя ҳо хӯрд . Рӯзии салмон дар сҳроءи Мадинаи гўспндон бчро дошт касе ӯро гуфт ки имрӯзи мардӣ ба Мадина дар омадааст ва мегуяд ки ман пайғомбараму салмони рӯзгорӣ буд то дарин интизор буд , гўспндонро фурӯ гузошт , ва ба Мадина дар шуд бнздики Мустафо ъ ва буи менагирист ва дар вай таъаммул мекард . Мустафои бФрост набавӣ бидонаст ки ҳол вай чист , ҷомаи хеш аз пушт фурӯ гузошт то меҳри набувват бар салмон ошкоро шуд . Пас салмон бирафту таомии хариду пеш расӯл оварад расӯл фармуд ин чист ?

قوله تعالی إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا سدی گفت این آیت بشان اصحاب سلمان فرود آمد و سلمان مردی بود از جندیسابور بموصل افتاد، میان احبار ترسایان، و روزگاری دراز با ایشان عبادت کرد فراوان و بر دین عیسی بود از اول، پس به مدینه افتاد و او را به بندگی بفروختند. زنی از جهینه او را بخرید، و از بهر وی شبانی میکرد، و سلمان از علماء ترسایان شنیده بود که درین روزگار پیغامبری بیرون خواهد آمد که صفت وی آنست که مهر نبوت میان دو کتف دارد، و صدقات نستاند، و از هدیه‌ها خورد. روزی سلمان در صحراء مدینه گوسپندان بچرا داشت کسی او را گفت که امروز مردی به مدینه در آمده است و میگوید که من پیغامبرم و سلمان روزگاری بود تا درین انتظار بود، گوسپندان را فرو گذاشت، و به مدینه در شد بنزدیک مصطفی ع و بوی می‌نگریست و در وی تأمل میکرد. مصطفی بفراست نبوی بدانست که حال وی چیست، جامه خویش از پشت فرو گذاشت تا مهر نبوت بر سلمان آشکارا شد. پس سلمان برفت و طعامی خرید و پیش رسول آورد رسول فرمود این چیست؟

Салмон гуфт ин садақа , Мустафо гуфт лои ҳоҷаи лии ахрҷҳои Флиأкли алмслмўни марои бойени садақа ҳоҷат нест , рӯ бар мусулмонон бар то эшон бихӯранд . Пас дигари бор салмон рафту таомӣ дигар оварад Мустафо гуфт ин чист ? салмон гуфт ҳадя , Мустафо фармуд акнӯн биншин то бикдигр бихӯрем . Ва салмони рзи ҳадиси он қавми хеш ки бар дайн исо буданд даргирифт . Ва аз ибодати фаровони эшону муҷоҳидату риёзат бисёр ки мекарданд лухтӣ боз гуфт ,у ибодати эшон он буд ки аз рӯзи якшанбе то бикшнбаҳи дигари ҳафта рӯза медоштанд , рӯзаи висол ки ифтори эшон ҷуз дар рӯз якшанбе набӯдӣ ,у сухани гуфтан бо якдигари ҷузи дарин рӯз набӯдӣ , як ҳафта ҳар яке дар ғорӣ нишаста ва хӯрду хобу сухан бар худ ҳаром карда ,у забон бо зикру дил бо фикри пардохта , ва як лаҳза аз умри хеш бо кори дунявӣу осоиш тан надода , салмони васфи улҳол эшон мекард . Мустафо ъ гуфт « ё салмони ҳам ман аҳли алнор »

سلمان گفت این صدقه، مصطفی گفت‌لا حاجة لی اخرجها فلیأکل المسلمون مرا باین صدقه حاجت نیست، رو بر مسلمانان بر تا ایشان بخورند. پس دیگر بار سلمان رفت و طعامی دیگر آورد مصطفی گفت این چیست؟ سلمان گفت هدیة، مصطفی فرمود اکنون بنشین تا بیکدیگر بخوریم. و سلمان رض حدیث آن قوم خویش که بر دین عیسی بودند درگرفت. و از عبادت فراوان ایشان و مجاهدت و ریاضت بسیار که میکردند لختی باز گفت، و عبادت ایشان آن بود که از روز یکشنبه تا بیکشنبه دیگر هفته روزه میداشتند، روزه وصال که افطار ایشان جز در روز یکشنبه نبودی، و سخن گفتن با یکدیگر جز درین روز نبودی، یک هفته هر یکی در غاری نشسته و خورد و خواب و سخن بر خود حرام کرده، و زبان با ذکر و دل با فکر پرداخته، و یک لحظه از عمر خویش با کار دنیوی و آسایش تن نداده، سلمان وصف الحال ایشان میکرد. مصطفی ع گفت «یا سلمان هم من اهل النار»

Қоли салмони Фозлмти алии аларз салмон гуфт ҷаҳони равшан бар чашмами торики гашт чун аз Мустафои шунӯдам ки эшон отшённд .

قال سلمان فاظلمت علی الارض سلمان گفت جهان روشن بر چشمم تاریک گشت چون از مصطفی شنودم که ایشان آتشیانند.

Сами қол ё расӯли аллоҳи луи адркўки сдқўку атбъўк . Ва салмони брўзгор азишон шунида буд ки мҳинаҳи пайғомбарони пайғомбар охир алзмонасту беҳинаи дайнҳо дайн ӯст , гуфт ё расӯли аллоҳ агар турои дрёФтндии турои пас рӯ будандӣ ва устувор доштандӣ . Он гуҳи раби Алъоламин ин оят фиристод дар шаъни эшон : إни аллазӣнаи омнўоу аллазӣнаи ҳодўо . . . Ва Мустафо ъ гуфт дар тафсири ин оят

ثم قال یا رسول اللَّه لو ادرکوک صدّقوک و اتبعوک. و سلمان بروزگار ازیشان شنیده بود که مهینه پیغامبران پیغامبر آخر الزمانست و بهینه دینها دین اوست، گفت یا رسول اللَّه اگر ترا دریافتندی ترا پس رو بودندی و استوار داشتندی. آن گه رب العالمین این آیت فرستاد در شأن ایشان: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هادُوا... و مصطفی ع گفت در تفسیر این آیت

« ман моти алии дайни исо ва ман моти алии алислом қабл ани исмъ бе Фҳўи алии хайр , ва ман самъ беалиўму лами иؤмн бе Фқди ҳлк . »

«من مات علی دین عیسی و من مات علی الاسلام قبل ان یسمع بی فهو علی خیر، و من سمع بی الیوم و لم یؤمن بی فقد هلک.»

Гуфт ҳар он кас ки пеш аз беъсати мо бар шариъату суннати исо буд ва моро дар наёфт ва дар он шариъати фурушад , кор ӯ ҳама хайраст ,у оқибат ӯ растгорӣ , ва он кас ки моро дарёфт ё хабари беъсати мо бадв расед ва аз ҳар дайн ки бар он буд даст боз надошт ва бар паии моу суннат мо нарафт ӯ аз ҷумлаи ҳолконст .

گفت هر آن کس که پیش از بعثت ما بر شریعت و سنّت عیسی بود و ما را در نیافت و در آن شریعت فروشد، کار او همه خیر است، و عاقبت او رستگاری، و آن کس که ما را دریافت یا خبر بعثت ما بدو رسید و از هر دین که بر آن بود دست باز نداشت و بر پی ما و سنّت ما نرفت او از جمله هالکانست.

إни аллазӣнаи омнўоу аллазӣнаи ҳодўои ҳодўо аз тҳўдасту тҳўд таҳаррук бошад , ҷуҳудонро бидон яҳуд хонанд лонаам итҳўдўн ъанд қироати алтўриаҳ чун тӯрят хонанд таҳаррукӣ дар худ оранд ,у иқўлўни ани алсмоўоту аларзи таҳаррукати ҳайни ?утии аллоҳи Мӯсои алтўриаҳи қоли ибни ҷриҳи анмои самяти алиҳўди ман қўлҳми анои ҳднои алик эй тбнои ман ибодаи алъҷл . Ва гуфтаанд нисбати эшон бо Яҳудоаст азин ҷиҳати эшонро яҳуд хонанду тарсоёнро насоро бидон хонанд ки аз даҳ насра буданду насраи он дия буд ки исоу модараши бони дияи фурӯ омада буданд , мақотил ва қтодаҳ гӯйанд номи он дияи Носира буд Фнсбўои илоҳо . Ва қили смўои насорои лқўлаҳи таъолии ман Ансории илои аллоҳ ва ҳам алҳўориўн .

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هادُوا هادوا از تهوّد است و تهوّد تحرک باشد، جهودان را بدان یهود خوانند لانّهم یتهوّدون عند قرائت التوریة چون توریت خوانند تحرکی در خود آرند، و یقولون انّ السّماوات و الارض تحرکت حین اتی اللَّه موسی التوریة قال ابن جریح انّما سمیت الیهود من قولهم انا هدنا الیک ای تبنا من عبادة العجل. و گفته‌اند نسبت ایشان با یهودا است ازین جهت ایشان را یهود خوانند و ترسایان را نصاری بدان خوانند که از ده نصره بودند و نصره آن دیه بود که عیسی و مادرش بآن دیه فرو آمده بودند، مقاتل و قتاده گویند نام آن دیه ناصره بود فنسبوا الیها. و قیل سمّوا نصاری لقوله تعالی من انصاری الی اللَّه و هم الحواریون.

Ва собӣон қавмӣ буданд ки маскан ба шом доштанду малоика параст буданду намоз ба каъба май бурданд ва збўр мехонданд , ва гуфтаанд қавмӣ аз аҳл китоб буданду берун аз ҷуҳудӣу тарсоеи динӣ дигар нав ниҳода буданд миёни ҷуҳудӣу тарсое ,у аломати эшон он буд ки мӯӣ аз миёни сар боз мекарданд яъне дӯст медоштанд ки кашф урат кунанд ва биҳҷоб бошанду шарм аз мардум надоранду иҳбўни мзокирҳм ,у шараи мардон аз худ мебуриданд .

و صابئان قومی بودند که مسکن به شام داشتند و ملائکه پرست بودند و نماز به کعبه می‌بردند و زبور میخواندند، و گفته‌اند قومی از اهل کتاب بودند و بیرون از جهودی و ترسایی دینی دگر نو نهاده بودند میان جهودی و ترسایی، و علامت ایشان آن بود که موی از میان سر باز میکردند یعنی دوست میداشتند که کشف عورت کنند و بیحجاب باشند و شرم از مردم ندارند و یحبون مذاکیرهم، و شره مردان از خود می‌بریدند.

إни аллазӣнаи омнўоу аллазӣна ҳодўо ихтилофаст миёни уламо ки ин оят муҳкамаст ё мансӯх , ҷамоатӣ гуфтанд мансӯхаст ва носих онаст ки гуфт ъзу ҷалола ва ман ибтғи ғайри алإсломи динои Флн иқбл манеҳ ибн аббос гуфт чунон май намояд ки амали солеҳ аз ҷуҳудону тарсоёну собӣони мақбул буду биҳишти эшонро мавъӯд , бҳкми ин оят ки гуфт إни аллазӣнаи омнўоу аллазӣнаи ҳодўоу алнсорӣ . . . Пас чун оят ва ман ибтғи ғайри алإсломи динои Флн иқбл манеҳ фурӯд омад ин оят мансӯх шуд ва ин ҳукми бгшт . Аммо қавли муҷоҳид ва заҳҳок онаст ки ин оят муҳкамаст ва ҳеҷ чиз аз он мансӯх нест , ва тақдираш онаст ки ани аллазӣнаи омнўо ва ман омни ман аллазӣнаи ҳодўо ва дар маънии оят дар тариқаст : яке онаст ки إни аллазӣнаи омнўои муъминон бҳқиқт мехоҳад ҳам аз ин уммат ва ҳам аз умматҳои гузашта , мегуяд эшон ки аз дили поку эътиқоди дурусти рост имон доранд бғиби ӣмонии тасдиқӣу таслимӣ , гардани ниҳодау гӯш фаро дошта ,у рисолату пайғоми пазируфта , аз ҳар пайғомбар ки омад баҳри ҳангом ки буд .

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هادُوا اختلافست میان علما که این آیت محکم است یا منسوخ، جماعتی گفتند منسوخ است و ناسخ آنست که گفت عزّ و جلاله وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ ابن عباس گفت چنان می‌نماید که عمل صالح از جهودان و ترسایان و صابئان مقبول بود و بهشت ایشان را موعود، بحکم این آیت که گفت إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هادُوا وَ النَّصاری‌... پس چون آیت وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ فرود آمد این آیت منسوخ شد و این حکم بگشت. اما قول مجاهد و ضحاک آنست که این آیت محکم است و هیچ چیز از آن منسوخ نیست، و تقدیرش آنست که انّ الذین آمنوا و من آمن من الذین هادوا و در معنی آیت در طریق است: یکی آنست که إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا مؤمنان بحقیقت میخواهد هم از این امت و هم از امتهای گذشته، میگوید ایشان که از دل پاک و اعتقاد درست راست ایمان دارند بغیب ایمانی تصدیقی و تسلیمی، گردن نهاده و گوش فرا داشته، و رسالت و پیغام پذیرفته، از هر پیغامبر که آمد بهر هنگام که بود.

Ва аллазӣнаи ҳодўоу алӣ алхусус қавми Мӯсо ки бар дайни Мӯсо дуруст омаданду тағйир ва табдил накарданд ва дар интизори баъси Мустафо ъ нишастанд ,у буи имон доштанд . Ва ҳамчунин қавми исо ки бар дайн исо буданд ва дар исо ғулув накарданд , ва ба Муҳамади имони бдоштнд ва барин эътиқод аз дунё берун шуданд ,у собӣон ҳамчунин дар вақти истиқомати кори дайни хеш .

وَ الَّذِینَ هادُوا و علی الخصوص قوم موسی که بر دین موسی درست آمدند و تغییر و تبدیل نکردند و در انتظار بعث مصطفی ع نشستند، و بوی ایمان داشتند. و همچنین قوم عیسی که بر دین عیسی بودند و در عیسی غلو نکردند، و به محمد ایمان بداشتند و برین اعتقاد از دنیا بیرون شدند، و صابئان همچنین در وقت استقامت کار دین خویش.

Он гуҳ гуфт .

آن گه گفت.

Ман омни биллоҳ ҳар ки аз ӣнони барин эътиқод ва имон бимонад ,у тавфиқи саботу лузӯм имон ёбад , то бар он бимиради фалаам أҷрҳм ъанд рбҳм ва раво бошад ки ӣнҷои воўӣ мзмр ниҳанд , яъне ва ман омни бъдк ё Муҳамади илои явми алқимаҳи фалаам аҷрҳм ъанд рбҳм .

مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ هر که از اینان برین اعتقاد و ایمان بماند، و توفیق ثبات و لزوم ایمان یابد، تا بر آن بمیرد فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ و روا باشد که اینجا واوی مضمر نهند، یعنی و من آمن بعدک یا محمد الی یوم القیمة فلهم اجرهم عند ربهم.

Тариқ дигар онаст ки إни аллазӣнаи омнўо аз ин уммат мунофиқонанд ки бзбони имони оранду бадал на , вазаматон гузашта эшонанд ки ба пайғомбарони гузашта имон доданд ва ба Муҳамад на ,у аллазӣнаи ҳодўои ҷҳўдоннд ки баъд аз Мӯсои дайни мубаддил мҳрФ гирифтанд ,у алнсории трсоённд ки баъд аз исо ғулув карданд ва аз роҳи рости бгштнд ,у алсобӣин асноф куффоранд . Ман омни биллоҳ . . . Яъне ман омн манеҳам биллоҳ , мегуяд азинон ҳар ки биллоҳ имон овараду бурузи растохез .

طریق دیگر آنست که إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا از این امت منافقان اند که بزبان ایمان آرند و بدل نه، وز امتان گذشته ایشانند که به پیغامبران گذشته ایمان دادند و به محمد نه، وَ الَّذِینَ هادُوا جهودانند که بعد از موسی دین مبدل محرف گرفتند، وَ النَّصاری‌ ترسایانند که بعد از عیسی غلو کردند و از راه راست بگشتند، وَ الصَّابِئِینَ اصناف کفّارند. مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ... یعنی من آمن منهم باللّه، میگوید ازینان هر که باللّه ایمان آورد و بروز رستاخیز.

Ва амали солҳо яъне болоямони Муҳамади слии аллоҳи алайҳу ?алау силам . Ва ба Муҳамади имони ораду вайро устувор гираду бнбўти вай гувоҳӣ диҳад фалаам أҷрҳм ъанд рбҳми эшон бсўоби имон хеш барисанду лои хавфи алайҳими явми ихоФи аннос , ва он рӯз ки халқи ҳама дар бим ва ҳарос бошанд эшон бебим ва тарс бошанд . Ва лои ҳам иҳзнўни алии мо хлФўои вроӣҳми ман алднё ва айшҳо ъанд мъоинтҳми мо аъди аллоҳи ?лаами ман алнъими алмқиму алсўоби алҷзил ва ҳеҷ андӯҳ набӯд эшонро аз мФорқти дунёу Наими ин ҷаҳонии пас аз онки Наим охират ёфтанд .

وَ عَمِلَ صالِحاً یعنی بالایمان محمد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم. و به محمد ایمان آرد و وی را استوار گیرد و بنبوت وی گواهی دهد فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ ایشان بثواب ایمان خویش برسند وَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ یوم یخاف الناس، و آن روز که خلق همه در بیم و هراس باشند ایشان بی بیم و ترس باشند. وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ علی ما خلّفوا ورائهم من الدّنیا و عیشها عند معاینتهم ما اعدّ اللَّه لهم من النعیم المقیم و الثواب الجزیل و هیچ اندوه نبود ایشان را از مفارقت دنیا و نعیم این جهانی پس از آنک نعیم آخرت یافتند.

Ва إзи أхзнои мисоқкм ва чун паймон ситадему аҳди гирифтем бар шумо ки чун шуморо китобӣ диҳем бипазиред пас чун тӯрят фиристодем гуфтед на пазирем . Муфассирон гуфтанд он гуҳ ки Мӯсо аз муноҷот боз омаду алвоҳи тӯрят ба банӣ Исроил оварад , эшонро фармуд ки аҳкоми тӯряту амр ва наҳй ки дар онаст қабул кунед ва онро кор банд шавед . Эшон шариатии баси гарони диданд нафрат гирифтанд аз он , ва қабул накарданд . Ва рФънои Фўқкми алтўри раби Алъоламин кӯҳиро фармуд аз кӯҳҳои Фаластин то аз бехи баромад ва бар сари эшон бдошт , чндонки лашкари эшон буд гӯйанд фарсангӣ дар фарсангӣ буд наздики сари эшон фурӯ омад ,у оташӣ дар пеши чашми эшон бар афрӯхтанд ,у дарё аз пас буд .

وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَکُمْ و چون پیمان ستدیم و عهد گرفتیم بر شما که چون شما را کتابی دهیم بپذیرید پس چون توریت فرستادیم گفتید نه پذیریم. مفسران گفتند آن گه که موسی از مناجات باز آمد و الواح توریت به بنی اسرائیل آورد، ایشان را فرمود که احکام توریت و امر و نهی که در آنست قبول کنید و آن را کار بند شوید. ایشان شریعتی بس گران دیدند نفرت گرفتند از آن، و قبول نکردند. وَ رَفَعْنا فَوْقَکُمُ الطُّورَ رب العالمین کوهی را فرمود از کوه‌های فلسطین تا از بیخ برآمد و بر سر ایشان بداشت، چندانک لشکر ایشان بود گویند فرسنگی در فرسنگی بود نزدیک سر ایشان فرو آمد، و آتشی در پیش چشم ایشان بر افروختند، و دریا از پس بود.

Пас эшонро гуфтанд хзўои мо отинокми бқўаҳ эй хзўои мо аФтрзноаҳи алайкуми фии ктобнои ман алФроӣзу ақблўаҳу аъмлўои боҷтҳоди мнкми фии адоӣаҳи ман ғайри тақсиру ло тавон мегуяд гиред ва пазиред ончӣ бар шумо фариза кардем аз аҳкоми дайни бҷдӣу ҷаҳдии тамом ва онро кор банд шавед . Ва азкрўои мо фӣау ончӣ дар китобаст аз въду ваъиду тарғибу трҳиб бар хонед ва ёд гиред ва бидон кор кунед ва аз он ғофил мабошед лълкми ттқўн то магар аз ҳалоки дунёу азоб уқбо барраед . Қавми Мӯсо чун он кӯҳи диданд бар сари эшону оташ аз пешу дарё аз пас бсҳмиднд ва аз биму тарс қабул карданду бсҷўд дар афтоданд , ва дар он ҳол ки суҷуд мекарданд дар кӯҳ май нгрстнд ки бар зибри эшон буду суҷуди эшон бики нима рӯй буд , азинҷост ки ҷуҳудони суҷуди бики нима рӯй кунанд , пас раби Алъоламин он кӯҳ аз сари эшон бози барад . Эшон гуфтанд ё Мӯсои смъноу атъноу луи лои алҷбли мо атънок агар касе гуяд чаҳ савобаст эшонро дар пазируфтани китоб ва дар он музтар буданду макра ва маълумаст ки ба икроҳ бсўоб нарасанд ? ҷавоб онаст ки дар илтизом музтар буданд лои ҷурми эшонро дар илтизом савоб нест , аммо баъд аз илтизом амал карданд бон ва дар амали музтару макраи набуданд , эшонро савоб ки ҳаст дар амаласт сами тавлиятами ман баъди злк эй аързтми ани амри аллоҳу тоъатаи ман баъди алмисоқу рафъи алҷбли пас аз онкии аҳди гирифтем бар шумо ки тоъат дор бошеду кӯҳ аз сари шумо боз барадем , дигари бораи фармони мо бгзоштиду нақз аҳд кардед .

پس ایشان را گفتند خُذُوا ما آتَیْناکُمْ بِقُوَّةٍ ای خذوا ما افترضناه علیکم فی کتابنا من الفرائض و اقبلوه و اعملوا باجتهاد منکم فی ادائه من غیر تقصیر و لا توان میگوید گیرید و پذیرید آنچه بر شما فریضه کردیم از احکام دین بجدی و جهدی تمام و آن را کار بند شوید. وَ اذْکُرُوا ما فِیهِ و آنچه در کتابست از وعد و وعید و ترغیب و ترهیب بر خوانید و یاد گیرید و بدان کار کنید و از آن غافل مباشید لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ تا مگر از هلاک دنیا و عذاب عقبی برهید. قوم موسی چون آن کوه دیدند بر سر ایشان و آتش از پیش و دریا از پس بسهمیدند و از بیم و ترس قبول کردند و بسجود در افتادند، و در آن حال که سجود میکردند در کوه می‌نگرستند که بر زبر ایشان بود و سجود ایشان بیک نیمه روی بود، ازینجاست که جهودان سجود بیک نیمه روی کنند، پس رب العالمین آن کوه از سر ایشان باز برد. ایشان گفتند یا موسی سمعنا و اطعنا و لو لا الجبل ما اطعناک اگر کسی گوید چه ثواب است ایشان را در پذیرفتن کتاب و در آن مضطر بودند و مکره و معلوم است که به اکراه بثواب نرسند؟ جواب آنست که در التزام مضطر بودند لا جرم ایشان را در التزام ثواب نیست، امّا بعد از التزام عمل کردند بآن و در عمل مضطر و مکره نبودند، ایشان را ثواب که هست در عمل است ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ ای اعرضتم عن امر اللَّه و طاعته من بعد المیثاق و رفع الجبل پس از آنکه عهد گرفتیم بر شما که طاعت دار باشید و کوه از سر شما باز بردیم، دیگر باره فرمان ما بگذاشتید و نقض عهد کردید.

Флўи лои фазли аллоҳи алайкуму раҳмата агар на фазли худованд будӣ ки шуморо фурӯ гузошт ва муҳлат дод ва бъқўбт нашитофт то қавмӣ аз шумо тавба карданд ва аз он тўлӣу нофармонии пушаймони гаштанд , агар на ин фазлу раҳмат будӣ шумо аз ҳолкону зиён корон будед . Мустафо гуфт « лои аҳади асбри алии азии исмъаҳи ман аллоҳи анаи ишрку идъўни ?лаи алсоҳбаҳу алўлд ,у ҳўи ирзқҳму иъоФиҳму идФъи анҳуам »

فَلَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ اگر نه فضل خداوند بودی که شما را فرو گذاشت و مهلت داد و بعقوبت نشتافت تا قومی از شما توبه کردند و از آن تولّی و نافرمانی پشیمان گشتند، اگر نه این فضل و رحمت بودی شما از هالکان و زیان کاران بودید. مصطفی گفت‌«لا احد اصبر علی اذی یسمعه من اللَّه انه یشرک و یدعون له الصاحبة و الولد، و هو یرزقهم و یعافیهم و یدفع عنهم»

Ва балоли саъди маро панд додӣ ва гуфтӣ : ибоди арраҳмони арбъи хисоли ҷорӣоти алайкуми ман арраҳмон , маъаи злмкми анФскму хтоёкм : аммо ризқаи Фдори алайкум , ва аммо раҳматаи Фғири маҳҷӯбаи ънкм , ва аммо страҳи Фсоӣғи алайкум , ва аммо уқобаи Флми иҷъли лакам , сами антми алии злки тҷтрӣўни алии алҳкм ! ва дар қуръони зикри раҳмат фаровонасту ҷумла он бидиҳ маънӣ боз гардад : яке бмънӣ исломаст чунонк раб Алъоламин гуфту раҳмати рбки хайри ммои иҷмъўн ва қул бФзли аллоҳу брҳмтаҳи дарин ду ояти исломро раҳмат хонд аз баҳри онки бандаи босаломи брҳмт худоӣ мерасад ҳам дар дунёи ҳам дар уқбо . Дигар раҳматаст бмънии ризқ чунонк гуфт мо иФтҳи аллоҳи ллноси ман раҳма ,у номи рҳмни ҷли ҷалолаи азинҷост яъне ки рӯзидиҳанда ҷҳонёнст , барҳаму Фоҷрҳм . Лои имнъи коФрои лкФраҳу лои ъосёи лъсёнаҳ . Сеюм раҳматаст бмънии шафқати кқўлаҳи таъолӣу ҷаъли бинкми мўдаҳу раҳмаи чаҳоруми бмънии лутфи кқўлаҳи таъолии Фбмои раҳмаи ман аллоҳи лнти ?лаами панҷуми раҳмати бмънии афву мағфирати кқўлаҳи таъолии кутуби рбкми алӣ нафса алрҳмаҳи шашум раҳматаст бмънии биҳишту злки фии қавлау أмои аллазӣнаи абизти вҷўҳҳми ФФии раҳмати аллоҳ . Ҳафтум раҳмат гуфту муроди бони расӯл худоасту злки фии қавла ва мо أрслноки إлои раҳмаи ллъолмини ҳаштум раҳматаст бмънии борону ҳўи фии қавлаи ҳўи алзии ирсли алрёҳи бшрои байни ядии раҳмата . Нуҳум раҳматаст бмънии қуръону ҳўи қавлаи шФоءи лмои фии алсдўру ҳудоу раҳмаи ллмؤмнин . Даҳум раҳматаст бмънии неъмат чунонк дарин оят гуфт Флўи лои фазли аллоҳи алайкуму раҳматаи лукнатами ман алхосрин эй Флў ло наамма рбкми лсртми ман алмғбўнини аллазӣнаи хсрўои алрҳмаҳу астўҷбўои алъзоб .

و بلال سعد مرا پند دادی و گفتی: عباد الرّحمن اربع خصال جاریات علیکم من الرحمن، مع ظلمکم انفسکم و خطایاکم: امّا رزقه فدار علیکم، و اما رحمته فغیر محجوبة عنکم، و اما ستره فسائغ علیکم، و اما عقابه فلم یجعل لکم، ثم انتم علی ذلک تجترئون علی الهکم! و در قرآن ذکر رحمت فراوان است و جمله آن بده معنی باز گردد: یکی بمعنی اسلام است چنانک رب العالمین گفت وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ و قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ درین دو آیت اسلام را رحمت خواند از بهر آنک بنده باسلام برحمت خدای میرسد هم در دنیا هم در عقبی. دیگر رحمت است بمعنی رزق چنانک گفت ما یَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ، و نام رحمن جل جلاله ازینجاست یعنی که روزی دهنده جهانیانست، برّهم و فاجرهم. لا یمنع کافرا لکفره و لا عاصیا لعصیانه. سوم رحمت است بمعنی شفقت کقوله تعالی وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً چهارم بمعنی لطف کقوله تعالی فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ پنجم رحمت بمعنی عفو و مغفرت کقوله تعالی کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلی‌ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ ششم رحمت است بمعنی بهشت و ذلک فی قوله وَ أَمَّا الَّذِینَ ابْیَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِی رَحْمَتِ اللَّهِ. هفتم رحمت گفت و مراد بآن رسول خدا است و ذلک فی قوله وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ هشتم رحمت است بمعنی باران و هو فی قوله هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ. نهم رحمت است بمعنی قرآن و هو قوله شِفاءٌ لِما فِی الصُّدُورِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ. دهم رحمت است بمعنی نعمت چنانک درین آیت گفت فَلَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَکُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِینَ ای فلو لا نعمة ربکم لصرتم من المغبونین الذین خسروا الرحمة و استوجبوا العذاب.