Қавлаи таъолӣ : أу лои иълмўни أни аллоҳи иълми мо исрўн ва мо иълнўни ин хитоб агар хоҳии мунофиқонро на ва агар хоҳии ҷуҳудонро , агар мунофиқонро наҳй маънӣ онаст ки ин мунофиқон ки бо Мустафо ъ ва бо муъминони сухани дигари мигўинд ва дар дил дигар доранд нмидоннд ки аллоҳи сару ошкороӣ эшон медонад . Он андеша ки дар дил доранду бзбони ҷуз зон мигўинд ё он сухан ки бо якдигари мигўинд дар хилвати пинҳон аз мусулмонон , аллоҳ медонад агар хоҳад пайғомбари худроу муъминонро аз сари эшон хабар кунад , ҳадиси вҳби бен ъмири азин бобаст бо Сафавони бен Умия дар ҳуҷра нишаста буд . Вҳб гуфт « луи лои аёлӣу дайни алии лои ҳббти أни акўни анои алзии ақтли мҳмдои лнФсӣ » агар на аёл будӣу динӣ ки бар манаст ман қасди қатл Муҳамад кардамӣу шуғли ваии шуморо кифоят кардамӣ . Сафавон . Гуфт ин корро чаҳ ҳиялатсозӣ ва чун бар дастгирӣ ?

قوله تعالی: أَ وَ لا یَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ وَ ما یُعْلِنُونَ این خطاب اگر خواهی منافقان را نه و اگر خواهی جهودان را، اگر منافقان را نهی معنی آنست که این منافقان که با مصطفی ع و با مؤمنان سخن دیگر میگویند و در دل دیگر دارند نمیدانند که اللَّه سر و آشکارای ایشان میداند. آن اندیشه که در دل دارند و بزبان جز زان میگویند یا آن سخن که با یکدیگر میگویند در خلوت پنهان از مسلمانان، اللَّه میداند اگر خواهد پیغامبر خود را و مؤمنان را از سرّ ایشان خبر کند، حدیث وهب بن عمیر ازین باب است با صفوان بن امیه در حجره نشسته بود. وهب گفت «لو لا عیالی و دین علیّ لا حببت أن اکون انا الّذی اقتل محمدا لنفسی» اگر نه عیال بودی و دینی که بر منست من قصد قتل محمد کردمی و شغل وی شما را کفایت کردمی. صفوان. گفت این کار را چه حیلت سازی و چون بر دست گیری؟

Гуфт ман мардӣам диловар , ӯро бФрибми зарбатии занам , он гуҳ бар гирдаму бкўаҳ бар шавам каси бмн дар нарасад . Сафавон гуфт аёлат бо аёли ману дайни ту бар ман , ҳон то чаҳ дорӣ ! Фхрҷи Фшҳзи сайфау сама , сами харҷи илои алмдинаҳ , шамшер тез кард ва заҳр олуд карду бқсди Мадина аз Макка берун шуд . Чун дар Мадина шуд умри хитоби вайро бидид андеша нок шуд .

گفت من مردی ام دلاور، او را بفریبم ضربتی زنم، آن گه بر گردم و بکوه بر شوم کس بمن در نرسد. صفوان گفت عیالت با عیال من و دین تو بر من، هان تا چه داری! فخرج فشحذ سیفه و سمّه، ثم خرج الی المدینة، شمشیر تیز کرد و زهر آلود کرد و بقصد مدینه از مکه بیرون شد. چون در مدینه شد عمر خطاب وی را بدید اندیشه‌ناک شد.

Пеши муъминону ёрон боз рафт гуфт « ании раъйати вҳбои қади қадами Фробнии қудумау ҳўи раҷули ғодри ФотиФўо бнбикм гуфт вҳб омад ва аз омадани вай дар дилам шак афтод ки ваии мардӣ ғаддораст , нигар то Мустафоро холӣ нагузореду ёрони ҳамаи перомуни Мустафо ъ дар нишастанд .

پیش مؤمنان و یاران باز رفت گفت «انی رأیت وهبا قد قدم فرابنی قدومه و هو رجل غادر فاطیفوا بنبیّکم گفت وهب آمد و از آمدن وی در دلم شک افتاد که وی مردی غدار است، نگر تا مصطفی را خالی نگذارید و یاران همه پیرامون مصطفی ع در نشستند.

Вҳб омад ва гуфт أнъми сбоҳо ё Муҳамад . Қоли қади абдлнои аллоҳи хирои минҳои ассалом . Мо ақдмк ?

وهب آمد و گفت أنعم صباحا یا محمد. قال قد ابدلنا اللَّه خیرا منها السلام. ما اقدمک؟

Мустафо ъ гуфт худои ъзу ҷли моро азин беҳтари тҳитӣ ва саломатӣ додааст , чаҳ оварад турои ӣнҷо ? гуфт омадам то асиронрои бози хуррам . Мустафо гуфт мо боли алсиФ ?

مصطفی ع گفت خدای عز و جل ما را ازین بهتر تحیتی و سلامتی داده است، چه آورد ترا اینجا؟ گفت آمدم تا اسیرانرا باز خرم. مصطفی گفت ما بال السیف؟

Шамшер чист ки дар бар дорӣ ? гуфт ё Муҳамади рӯзи бадар низ доштем ва моро дар он баси зафарӣ ва нҷоҳӣ набӯд , Мустафо гуфт « Фмои шайъи ءи қиллати лсФўону антмои фии алҳҷр ? » он чаҳ сухан буд ки дар ҳаҷар бо Сафавони мигФтӣ ки луи лои аёлӣу дайни алӣ ? вҳб гуфт ҳоء ! Киеви қиллат ? Фоъодаҳи алайҳ . Қоли вҳби қади канти тхбрнои бхбри аҳли алсмоءи Фнкзбк , Фороки тҳдснои бхбри аҳли аларз . Ашҳади ани лои илоҳи алои аллоҳу анки расӯли аллоҳ . Сами қол ё расӯли аллоҳи аътнии ъмомтк , Фоътоаҳ алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами ъмомтаҳ , сами харҷи роҷъои илои Макка .

شمشیر چیست که در بر داری؟ گفت یا محمد روز بدر نیز داشتیم و ما را در آن بس ظفری و نجاحی نبود، مصطفی گفت «فما شی‌ء قلت لصفوان و انتما فی الحجر؟» آن چه سخن بود که در حجر با صفوان میگفتی که‌ لو لا عیالی و دین علیّ؟ وهب گفت هاء! کیف قلت؟ فاعاده علیه. قال وهب قد کنت تخبرنا بخبر اهل السّماء فنکذبک، فاراک تحدثنا بخبر اهل الارض. اشهد ان لا اله الّا اللَّه و انّک رسول اللَّه. ثم قال یا رسول اللَّه اعطنی عمامتک، فاعطاه النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم عمامته، ثم خرج راجعا الی مکة.

Фқоли умри лақади қадами вҳбу анаи лои буғзи илои ман алхнзиру анаи рҷъу ҳўи аҳби илои ман баъзи валадӣ .

فقال عمر لقد قدم وهب و انه لا بغض الیّ من الخنزیر و انه رجع و هو احبّ الی من بعض ولدی.

Ва агар ҷуҳудонро наҳй ин хитоб ки « أу лои иълмўн » маънӣ онаст ки нмидоннди ин ҷуҳудон ки аллоҳ медонад ончӣ пинҳон медоранд аз адоват , ва ошкоро мекунанд аз ҷҳўд , дар ниҳон душманӣ медоранд бо муъминону ошкоро мебоз нишинанд аз иқрор , гувоҳӣ пинҳон мекунанду ошкорои дурӯғи зани мигирнд .

و اگر جهودان را نهی این خطاب که «أَ وَ لا یَعْلَمُونَ» معنی آنست که نمیدانند این جهودان که اللَّه میداند آنچه پنهان میدارند از عداوت، و آشکارا میکنند از جحود، در نهان دشمنی میدارند با مؤمنان و آشکارا می‌باز نشینند از اقرار، گواهی پنهان میکنند و آشکارا دروغ زن میگیرند.

Ва манеҳам أмиўни алоиаҳи қили ани аломии мансӯби илои ИМА эй трбии маъаҳоу лами иФорқҳо , Фитълми мо итълмаҳи алрҷол эй ҳам комаи влдўои лами итълмўо . Уммӣ нодабираст ки надонад нбштну хондан . Мустафо гуфт анои ИМАи Умия ло накутуб ва ло наҳасб .

وَ مِنْهُمْ أُمِّیُّونَ الآیة قیل ان الامّی منسوب الی امّه‌ای تربّی معها و لم یفارقها، فیتعلم ما یتعلمه الرجال ای هم کما ولدوا لم یتعلموا. امّی نادبیر است که نداند نبشتن و خواندن. مصطفی گفت انّا امّة امیّة لا نکتب و لا نحسب.

Ва иқоли ҳўи мансӯби илои аломаҳи алтии ҳаии алхалқа . Иқоли фалони тавили аломаҳ эй алхалқау алқомаҳ . Дар маънии ин ояти ду қавл гуфтаанд : яке онаст ки аз ҷуҳудон қавмӣанд ки тӯрӣа ндонанд навиштану хондани он , магар чизе шунаванд аз меҳтарони хеш аз дурӯғҳо ки бар май созанду мигўинди ҳозо ман ъанд аллоҳ ва эшонро он маърифат нест ки бидонанд ки он дурӯғаст .

و یقال هو منسوب الی الامّة التی هی الخلقة. یقال فلان طویل الامة ای الخلقة و القامة. در معنی این آیت دو قول گفته‌اند: یکی آنست که از جهودان قومی‌اند که توریة ندانند نوشتن و خواندن آن، مگر چیزی شنوند از مهتران خویش از دروغها که بر می‌سازند و میگویند هذا من عند اللَّه و ایشان را آن معرفت نیست که بدانند که آن دروغ است.

Ва إни ҳам إлои изнўну анга заннӣ мебаранду яқини нмидоннд ки он ҳақасту бмҷрди он занн бар худо мункир мешаванд . Бойени қавл «амоне » бмънӣ акозибаст . Ва бқўли дигар «амоне » бмънии таловат ва қроءаҳаст , яъне аз ҷуҳудон қавмӣанд ки аз тӯрӣаи ҷузи таловат ва қроءаҳ ндонанд , аҳкоми шаръӣу умӯри динӣ ки дар онаст ва донистан он баришон лозим аст мендонанд ва менашносанд ,у ҳақи таловати он аз таҳлили ҳалолу таҳрими ҳаром май бнгзорнд ,у إни ҳам إлои изнўни он гуҳ занн мебаранд ки бтсдиқи Мӯсоу қабули тӯрӣа бо такзиби Муҳамаду ради қуръон растгорӣ ёбанд . Яъне ки ин қавм бо эшон ки ҳақи таловати он бгзорнду аҳком он бишносанд ва бидон кор кунанд кӣ баробар бошанд ? агар касе гуяд АМИТи наът расӯл худосту ончии наът вай бошад дигаронро дар он чаҳ зм бошаду раби Алъоламин бар сиблати зми ҷуҳудонро бойени сифат ёд кард ? ҷавоб онаст ки на ҳар чаҳ сифат пайғомбар бошад дигаронро ҳам барон маънӣ буд , аз барои онкии иттифоқи исми иттифоқи маънии иқтизои нмикнд , ва на ҳар сифатӣ ки дар ғайр пайғамбар бошад дар пайғомбар раво набӯд .

وَ إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ و انگه ظنی می‌برند و یقین نمیدانند که آن حق است و بمجرد آن ظن بر خدا منکر میشوند. باین قول «امانیّ» بمعنی اکاذیب است. و بقول دیگر «امانیّ» بمعنی تلاوت و قراءة است، یعنی از جهودان قومی‌اند که از توریة جز تلاوت و قراءة ندانند، احکام شرعی و امور دینی که در آنست و دانستن آن بریشان لازم است می‌ندانند و می‌نشناسند، و حق تلاوت آن از تحلیل حلال و تحریم حرام می‌بنگزارند، وَ إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ آن گه ظن می‌برند که بتصدیق موسی و قبول توریة با تکذیب محمد و ردّ قرآن رستگاری یابند. یعنی که این قوم با ایشان که حق تلاوت آن بگزارند و احکام آن بشناسند و بدان کار کنند کی برابر باشند؟ اگر کسی گوید امّیّت نعت رسول خداست و آنچه نعت وی باشد دیگران را در آن چه ذم باشد و رب العالمین بر سبیل ذم جهودان را باین صفت یاد کرد؟ جواب آنست که نه هر چه صفت پیغامبر باشد دیگران را هم بران معنی بود، از برای آنکه اتفاق اسم اتفاق معنی اقتضا نمیکند، و نه هر صفتی که در غیر پیغمبر باشد در پیغامبر روا نبود.

На бинӣ ки аклу шурбу наваму никоҳу амсоли ин хисол ки бар умум мардум равад бар пайғомбар низ равад ,у вайро дар он ҳеҷ айб на ,у раби Алъоламин кофаронро зм кард ки беъсати пайғомбарро бо вуҷӯди ин сифот инкор карданд ва онро залолати шимурд азишон , Фқоли таъолӣу қолўои мо лиҳозо алрасул иأкли алтъом , илои қавла . . . Фзлўои Флои исттиъўни сбило пас мебояд донист ки АМИТ дар сифоти пайғомбар аз Иморот набувватасту длоӣли рисолат , ки бо сифати АМИТи ваҳии ҳақи мигзорду баёни илми аввалин ва охирин мекард ,у зи ғайби осмону замин хабар медод ,у халқро бароаи ҳақ даъват мекард ва бар тариқ рост медошт ,у таълими Фроӣзу шароеъу макорим алохлоқ мекард , пас АМИТ дар ҳақи ваии сифати камол буд , ва дар ҳақи дигарон нишони нуқсон .

نه بینی که اکل و شرب و نوم و نکاح و امثال این خصال که بر عموم مردم رود بر پیغامبر نیز رود، و وی را در آن هیچ عیب نه، و رب العالمین کافران را ذم کرد که بعثت پیغامبر را با وجود این صفات انکار کردند و آن را ضلالت شمرد ازیشان، فقال تعالی وَ قالُوا ما لِهذَا الرَّسُولِ یَأْکُلُ الطَّعامَ، الی قوله... فَضَلُّوا فَلا یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلًا پس میباید دانست که امّیّت در صفات پیغامبر از امارات نبوت است و دلائل رسالت، که با صفت امّیّت وحی حق میگزارد و بیان علم اولین و آخرین میکرد، و ز غیب آسمان و زمین خبر میداد، و خلق را براه حق دعوت میکرد و بر طریق راست میداشت، و تعلیم فرائض و شرایع و مکارم الاخلاق میکرد، پس امیّت در حق وی صفت کمال بود، و در حق دیگران نشان نقصان.

Фўили ллзини иктбўни алкитоби бأидиҳми Мустафо ъ гуфт « алўили воади фии ҷаҳаннами иҳўии фӣаи алкоФри арбаъӣни хриФо қабл ани иблғи қаъра » . Қили маъноаи ани аллазӣнаи ҷаъли ?лаами алўили ҳам алмтбўؤни лзлки алўодӣу қоли ибни алмсиби луи сирати фӣаи ҷиболи алднёи лмоъти ман шуда ҳурҳо , ва гуфтаанд ки ?вили овоз додани коФронсту зорӣ кардан эшон дар он азоби саъбу уқубати сахт ки боишон мерасад .

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتابَ بِأَیْدِیهِمْ مصطفی ع گفت «الویل واد فی جهنّم یهوی فیه الکافر اربعین خریفا قبل ان یبلغ قعره». قیل معناه انّ الذین جعل لهم الویل هم المتبوّؤن لذلک الوادی و قال ابن المسیب لو سیرت فیه جبال الدّنیا لماعت من شدّة حرها، و گفته‌اند که ویل آواز دادن کافرانست و زاری کردن ایشان در آن عذاب صعب و عقوبت سخت که بایشان میرسد.

Муҳамади бен ҳисон гуфт он чаҳор калимааст ки дӯзахён бпорсӣ гӯйанд « вой аз номи вой аз нанги вой аз ниёзи вой аз оз ! » вой аз ном яъне вой бар ман ки дар дунёи ном талаб кардам , вой аз нанг ки мегуфтам нору лои ори вой аз ниёз яъне дарвешӣ ки сар ҳама балост , вой аз оз яъне ҳирс ки қоидаи ҳама шаҳавотаст .

محمد بن حسان گفت آن چهار کلمه است که دوزخیان بپارسی گویند «وای از نام وای از ننگ وای از نیاز وای از آز!» وای از نام یعنی وای بر من که در دنیا نام طلب کردم، وای از ننگ که میگفتم نار و لا عار وای از نیاز یعنی درویشی که سر همه بلاست، وای از آز یعنی حرص که قاعده همه شهوات است.

Муфассирон гуфтанд ки уламои ҷуҳудон аз меҳтарони хеш ки аъдоءи расӯл худо буданд ришват меситаданду оммаи хешро аз расӯл мебаргардонеданд , бони дурӯғ ки мебарсохтанду бонки сифату неъмати Мустафо ъ май бгрдониднд , ки дар тӯрӣаи сифати Мустафо ъ чунон буд ки « ҳасани алўҷаҳи ҷаъди алшъри акҳли алъайни рубъа » эшон бгрдониднд гуфтанд тавили азрақи сибти алшър »у оммаи эшон ки тӯрӣа надонистанд чун ин бишуниданд гуфтанд пайғомбар нест ки дар ваии ин сифатҳо нест . Гуфтаанд ки қавмӣ аз Қурайш ба Мадина омаданд ва аз уламои ҷуҳудони сифати пайғомбари охир алзмон пурседанд , ҷавоб ҳамчунин доданд бар хилофи онк хонда буданд . Раб Алъоламин гуфт Фўили ?лаами ммои кутубати أидиҳми ?вили эшонро бончаҳи бадаст хеш менависанд аз тағйиру табдил дар сифати вай дар инкори набуввату рисолати вай ,у ?вили ?лаами ммои иксбўни дигари бораи ?вили мари эшонро аз ончӣ меситонанд аз ришват .

مفسران گفتند که علماء جهودان از مهتران خویش که اعداء رسول خدا بودند رشوت می‌ستدند و عامه خویش را از رسول می‌برگردانیدند، بآن دروغ که می‌برساختند و بآنک صفت و نعمت مصطفی ع می‌بگردانیدند، که در توریة صفت مصطفی ع چنان بود که «حسن الوجه جعد الشعر اکحل العین ربعة» ایشان بگردانیدند گفتند طویل ازرق سبط الشعر» و عامه ایشان که توریة ندانستند چون این بشنیدند گفتند پیغامبر نیست که در وی این صفتها نیست. گفته‌اند که قومی از قریش به مدینه آمدند و از علماء جهودان صفت پیغامبر آخر الزمان پرسیدند، جواب همچنین دادند بر خلاف آنک خوانده بودند. رب العالمین گفت فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمَّا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ ویل ایشان را بآنچه بدست خویش می‌نویسند از تغییر و تبدیل در صفت وی در انکار نبوت و رسالت وی، وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمَّا یَکْسِبُونَ دیگر باره ویل مر ایشان را از آنچه می‌ستانند از رشوت.

Гуфтаанд ки « иксбўн » блФзи мстқбл ишоратаст ки то бқёмт ҳар кас ки бар ниҳоду суннат эшон равад бончаҳи нбштнд ва гуфтанд гуноҳи он боишон боз гардад . Ва илайҳи ашор алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ман сини санаи сиӣаҳи фалаи визрҳоу визри ман амали баҳои илои явми алқимаҳ »

گفته‌اند که «یکسبون» بلفظ مستقبل اشارت است که تا بقیامت هر کس که بر نهاد و سنت ایشان رود بآنچه نبشتند و گفتند گناه آن بایشان باز گردد. و الیه‌ اشار النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «من سنّ سنّة سیئة فله وزرها و وزر من عمل بها الی یوم القیمة»

Саид ҷбир гуфт ин оят далеласт ки уламоро дар нашри илми баҳои талаб кардан раво нест ,у ишҳди лзлки мо рӯй ибни аббоси қоли қоли расӯли аллоҳи уламои ҳзаҳи аломаҳи раҷулон : раҷули атоаҳи аллоҳи уламои Фтлб ба ваҷҳи аллоҳу ?илдори алохраҳу базлаи ллносу лами иأхзи алайҳи тмъоу лами иштр ба смнои қлило , Фзлки истғФри ?лаи мо фии албҳўру дўоби албру албҳру алтири фии ҷӯи алсмоء ,у иқдми алии аллоҳи сидои шриФо . Ва раҷули атоаҳи аллоҳи уламои Фибхл ба алии ибоди аллоҳу ахзи алайҳи тмъоу уштурӣ ба смнои қлило , Флзлки илҷми блҷоми ман нор . Ва сӣли бъзҳм « мо алзии изҳби бнўри алълми ман қулӯби алълмоء ? қоли алтмъ . » қавмии бҳкми ин ояти мусҳафи нбштни бмзду фурӯхтани он кроҳит доштанд . Қоли абди аллоҳи бен шқиқи кони асҳоб алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами икрҳўни байъи алмсоҳФ . Қоли Саиди бен алмсиб « абтъҳоу лои табаъҳо . »у қавмӣ бар акс ин гуфтанду байъи мсоҳФи бҳкми ин оят раво доштанд , яъне ки ин ваъиди он касро гуфт ки аз бар хеши чизе наад ва бар китоби ҳақи бандад ва даъвӣ кунад ки ин аз наздик ҳақаст ҷли ҷалола , то чунонк нбштни китоби ҳақу иктисоб дар он равосту мубоҳ , ин фароҳами ниҳода ва аз бар хеш бигуфта низ раво дорад ва мубоҳ кунад , пас раби Алъоламин ва ид фиристод бони ихтилоф ки мекарданд на бъини иктисоб . Ва агар чунон будӣ ки иктисоб ба байъи тӯрӣау кутуби ҳақи муҳаррам будӣ ихтилофи аботили эшон дар вуҷӯҳи макосиби бнздики эшон ҳам муҳаррам будӣ , ва дар он шурӯ накардандӣ . Ва низ далеласт ин оят ки ҳар китобӣ ки дар он саҳар дурӯғасту тараоти пешинёну аботили дрўғзнон , ва ҳар чаҳ хилофи ҳақ ва ростӣаст мбоиът дар чунин кутуб раво набошад ,у баҳоии он ҷуз ҳаром набӯд .

سعید جبیر گفت این آیت دلیل است که علما را در نشر علم بهایی طلب کردن روا نیست، و یشهد لذلک ما روی ابن عباس قال قال رسول اللَّه علماء هذه الامة رجلان: رجل اتاه اللَّه علما فطلب به وجه اللَّه و الدار الآخرة و بذله للناس و لم یأخذ علیه طمعا و لم یشتر به ثمنا قلیلا، فذلک یستغفر له ما فی البحور و دواب البرّ و البحر و الطیر فی جوّ السماء، و یقدم علی اللَّه سیّدا شریفا. و رجل اتاه اللَّه علما فیبخل به علی عباد اللَّه و اخذ علیه طمعا و اشتری به ثمنا قلیلا، فلذلک یلجم بلجام من نار. و سئل بعضهم «ما الذی یذهب بنور العلم من قلوب العلماء؟ قال الطمع.» قومی بحکم این آیت مصحف نبشتن بمزد و فروختن آن کراهیت داشتند. قال عبد اللَّه بن شقیق کان اصحاب النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم یکرهون بیع المصاحف. قال سعید بن المسیب «ابتعها و لا تبعها.» و قومی بر عکس این گفتند و بیع مصاحف بحکم این آیت روا داشتند، یعنی که این وعید آن کس را گفت که از بر خویش چیزی نهد و بر کتاب حق بندد و دعوی کند که این از نزدیک حق است جل جلاله، تا چنانک نبشتن کتاب حق و اکتساب در آن رواست و مباح، این فراهم نهاده و از بر خویش بگفته نیز روا دارد و مباح کند، پس رب العالمین و عید فرستاد بآن اختلاف که می‌کردند نه بعین اکتساب. و اگر چنان بودی که اکتساب به بیع توریة و کتب حق محرّم بودی اختلاف اباطیل ایشان در وجوه مکاسب بنزدیک ایشان هم محرم بودی، و در آن شروع نکردندی. و نیز دلیل است این آیت که هر کتابی که در آن سحر دروغ است و ترهات پیشینیان و اباطیل دروغزنان، و هر چه خلاف حق و راستی است مبایعت در چنین کتب روا نباشد، و بهای آن جز حرام نبود.

Ва қолўои лни тмснои алнори إлои أёмои маъдӯда . Чунк ҷуҳудонро бим доданд аз оташи дӯзах , эшон гуфтанд оташ бмо нарасад магар чанд рӯзи шимурда . Яъне он чиҳил рӯз ки гӯсола парастиданад ки худои ъзу ҷли савганд ёд кардааст ки эшонро азоб кунад , чун он чиҳил рӯз азоб кард савганди вай рост шуд , аз он пас аз дӯзахи беруни оӣиму қавмии дигари биҷои мо ,у ишорати бмстФии слии аллоҳи алайҳу ?алау силам ва ёрон карданд яъне шумо биҷой мо нишинед Мустафо гуфт : « бали антми холдўни фӣҳо мхлдўни лои нхлФкми фӣҳо ани шоءи аллоҳ абадан » .

وَ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَیَّاماً مَعْدُودَةً. چونک جهودان را بیم دادند از آتش دوزخ، ایشان گفتند آتش بما نرسد مگر چند روز شمرده. یعنی آن چهل روز که گوساله پرستیدند که خدای عز و جل سوگند یاد کرده است که ایشان را عذاب کند، چون آن چهل روز عذاب کرد سوگند وی راست شد، از آن پس از دوزخ بیرون آئیم و قومی دیگر بجای ما، و اشارت بمصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم و یاران کردند یعنی شما بجای ما نشینید مصطفی گفت: «بل انتم خالدون فیها مخلّدون لا نخلفکم فیها ان شاء اللَّه ابدا».

Пас раби Алъоламин эшонро дрўғзн кард , гуфт : қул أтхзтм ъанд аллоҳи ъҳдо ё Муҳамади гӯии эшонро ки бончаҳ мегуед паймонӣ доред аз ҳақи ҷли ҷалола ? агар доред аллоҳи паймон худ нашканад , пас эшонро дигари бораи дурӯғ зан кард гуфт : أми тқўлўни алии аллоҳи мо лои тълмўн инам дар мавзе баласт , яъне шумо бар худои ъзу ҷл чизе мегуед ки ндонед . Ибн аббос гуфт рӯзи қиёмат ки эшонро дар дӯзахи чиҳил сол азоб карда бошанд ҳар рӯзиро аз он чиҳил рӯзи солӣ , хозинон дӯзах гӯйанд : « ё мъшри алиҳўди أмои анқзти алоёми алтии қиллатами фии дори алднё ? қолўо мо надарӣ . Қолати алхзони Фқди ъзбнокми миқдори арбаъӣни сана , ё мъшри алошқёء , Фбми тхрҷўни минҳо , қолўо Киев нахарҷу анати хозини ҷаҳаннам , Фиқўли ?лаами أи кантам атхзтм ъанд аллоҳи ъҳдои бали кзбтму антми фӣҳо холдўн » он гуҳи эшонро ҷавоб дод « балии ман касби сиӣаҳ » ин балии бмънӣ оре аст мегуяд ореи ончии эшон мигўинд ки нест ҳаст . « ман касби сиӣаҳ . . . » ҳар ки ядӣ кунад яъне ширки орад «у أҳотт ба хтиӣтаҳ » эй أҳоти амала ба Фмоти алии куфра ва дар он ширку куфри хеши бимирад . Нофеъ танҳо хтиӣотаҳ хонд бар лафзи ҷамъ . Фأўлӣки أсҳоби алнори ҳам фӣҳо холдўни эшон дар дӯзах шаванду ҷовид дар он бимонанд . Ин ҳамонаст ки ҷое дигар гуфт « ва ман ҷоءи болсиӣаҳи Фкбти вҷўҳҳми фии алнор » . Ва Мустафо ъ оташи дӯзахро сифат карда ва гуфта

پس رب العالمین ایشان را دروغزن کرد، گفت: قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً یا محمد گوی ایشان را که بآنچه می‌گویید پیمانی دارید از حق جل جلاله؟ اگر دارید اللَّه پیمان خود نشکند، پس ایشان را دیگر باره دروغ زن کرد گفت: أَمْ تَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ این ام در موضع بل است، یعنی شما بر خدای عز و جل چیزی می‌گویید که ندانید. ابن عباس گفت روز قیامت که ایشان را در دوزخ چهل سال عذاب کرده باشند هر روزی را از آن چهل روز سالی، خازنان دوزخ گویند: «یا معشر الیهود أما انقضت الایام التی قلتم فی دار الدنیا؟ قالوا ما ندری. قالت الخزّان فقد عذّبناکم مقدار اربعین سنة، یا معشر الاشقیاء، فبم تخرجون منها، قالوا کیف نخرج و انت خازن جهنم، فیقول لهم أ کنتم اتخذتم عند اللَّه عهدا بل کذبتم و انتم فیها خالدون » آن گه ایشان را جواب داد «بَلی‌ مَنْ کَسَبَ سَیِّئَةً» این بلی بمعنی آری است میگوید آری آنچه ایشان میگویند که نیست هست. «مَنْ کَسَبَ سَیِّئَةً...» هر که یدی کند یعنی شرک آرد «وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطِیئَتُهُ» ای أحاط عمله به فمات علی کفره و در آن شرک و کفر خویش بمیرد. نافع تنها خطیئاته خواند بر لفظ جمع. فَأُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ ایشان در دوزخ شوند و جاوید در آن بمانند. این همانست که جایی دیگر گفت «وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النَّارِ». و مصطفی ع آتش دوزخ را صفت کرده و گفته‌

« лнор банӣ одами алтии тўқдўни ҷузъи ани сабъин ҷузъи ман нори ҷаҳаннам , Фқоли раҷул ё расӯли аллоҳи ани канти лкоФиаҳи қоли ?фонҳо фазлати алайҳои бтсъаҳ ва сетин ҷузъи ҳарои Фҳрои аўқдти алифи оми Фобизт , сами аўқдти алифи оми Фоҳмрт , сами аўқдти алифи оми Фосўдти Фҳии сўдоءи коллили алмзлм »

«لنار بنی آدم الّتی توقدون جزء عن سبعین جزء من نار جهنم، فقال رجل یا رسول اللَّه ان کانت لکافیة قال فانّها فضّلت علیها بتسعة و ستّین جزء حرا فحرّا اوقدت الف عام فابیضّت، ثم اوقدت الف عام فاحمرّت، ثم اوقدت الف عام فاسودّت فهی سوداء کاللیل المظلم»

Ва ани абии Саиди алхдрии қол « ихрҷи ънқи ман алнори явми алқимаҳ

و عن ابی سعید الخدری قال «یخرج عنق من النار یوم القیمة

Итклми иқўли ании вклти бслсаҳ : бакули ҷаббор ,у бмни адъии маъаи аллоҳи ?илҳо охир ,у бмн қатл наФасо бғири нафас , Фтнтўии алайҳими Фттрҳҳми фии ғмроти ҷаҳаннам . »

یتکلم یقول انی وکّلت بثلثة: بکلّ جبار، و بمن ادّعی مع اللَّه الها آخر، و بمن قتل نفسا بغیر نفس، فتنطوی علیهم فتطرحهم فی غمرات جهنم.»

Қавмии мӯътазилаи бзоҳри ин оят тамассук карданд ва бар умуми бронднд ва гуфтанд аҳли кабоиру фисқи ҷовид дар дӯзах бимонанд бҳкми ин оят . Ва ҷавоби аҳл ҳақ онаст ки зоҳири оят омаст аммо бмънӣ хосаст . Ки ҷой дигар мегуяд :у иғФри мо дуни злки лмни ишоءи ӣнон ки дар таҳт машйатанд асҳоби кабоиру фисқ ва маосӣанд лои маҳола , агар эшон гӯйанд ӣнон ки дар таҳт машйатанд тоӣбонанд , ин таъвил дуруст нест ки тоӣбонро чунин ваъид наёяд , аз баҳри онки эшон бе гумони рстгороннд . Ва агар гӯйанд ки асҳоби сғоӣрнд , ҳам дуруст нест , аз баҳри онки сағираи бмзҳби эшон бшрти иҷтиноби кабоир мғФўраст , пас ҳамли оят бар он баъӣдаст . Ва агар гӯйанд ки мунофиқонанд , мунофиқи худ дар дарак асфаласт , чунонк қуръон аз он хабар медиҳаду саҳобаи расӯли бкФри эшон гувоҳӣ медиҳанд . Ва агар гӯйанд ки кофарон ва мушриконанд ин кофарони алии алқтъи ҷовид ва дар оташанд ва он кас ки ҷовид дар оташаст нгўинд ӯро ки дар таҳт машйатанд , бимонад ӣнҷо дар таҳти ояти асҳоби кабоиру аҳли фисқу маосӣ ки ҳам имон доранд ва ҳам фисқ , эшонанд ки дар таҳти адлу фазл ҳақанд агар боишон бФзл нигарад эшонро бФсқу маъсияти хеш ботш фиристад , аммо ҷовид дар оташи бнмоннд , ки бшФоъти расӯли эшонро охири беруни орад . Ва далел бар онки бандаи бФсқу маосӣ аз имон берун нашавад онаст ки раб Алъоламин гуфт : Фтҳрири рқбаҳи муъминаи куффораи қатлро воҷиб кард ки гардании муъмина озод кунад пас агар он гардан фосиқа бошад ҳам равост . Ва куффоратро баҷост ва агар бФсқи имони нмондӣ раво набӯдӣ . Ва гуфтаанд ки агар бофисқу маъсияти имони бнмондӣ бо хизмату тоъати кФрҳми нмондӣ , пас иттифоқаст ки бхдмту тоъат аз бандаи ҳукми куфр бар нахезад , ҳамчунин бФсқу маъсият бояд ки аз бандаи ҳукми имон бар нахезад . Пас маълум шуд ки оят махсӯсасту сиӣаҳу хтиӣаҳи дарин ояти бмънии куфр ва ширкаст чунонк ҷое дигар гуфту листи алтўбаҳи ллзини иъмлўни алсиӣот яъне анвоъи алкФри Фкзлки ҳоҳно .

قومی معتزله بظاهر این آیت تمسک کردند و بر عموم براندند و گفتند اهل کبائر و فسق جاوید در دوزخ بمانند بحکم این آیت. و جواب اهل حق آنست که ظاهر آیت عام است اما بمعنی خاص است. که جای دیگر میگوید: وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ اینان که در تحت مشیّت‌اند اصحاب کبائر و فسق و معاصی‌اند لا محاله، اگر ایشان گویند اینان که در تحت مشیّت‌اند تائبان‌اند، این تأویل درست نیست که تائبان را چنین وعید نیاید، از بهر آنک ایشان بی گمان رستگارانند. و اگر گویند که اصحاب صغائرند، هم درست نیست، از بهر آنک صغیره بمذهب ایشان بشرط اجتناب کبائر مغفور است، پس حمل آیت بر آن بعید است. و اگر گویند که منافقان‌اند، منافق خود در درک اسفل است، چنانک قرآن از آن خبر میدهد و صحابه رسول بکفر ایشان گواهی میدهند. و اگر گویند که کافران و مشرکان‌اند این کافران علی القطع جاوید و در آتش‌اند و آن کس که جاوید در آتش است نگویند او را که در تحت مشیّت‌اند، بماند اینجا در تحت آیت اصحاب کبائر و اهل فسق و معاصی که هم ایمان دارند و هم فسق، ایشانند که در تحت عدل و فضل حق‌اند اگر بایشان بفضل نگرد ایشان را بفسق و معصیت خویش بآتش فرستد، اما جاوید در آتش بنمانند، که بشفاعت رسول ایشان را آخر بیرون آرد. و دلیل بر آنک بنده بفسق و معاصی از ایمان بیرون نشود آنست که رب العالمین گفت: فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ کفاره قتل را واجب کرد که گردنی مؤمنه آزاد کند پس اگر آن گردن فاسقه باشد هم رواست. و کفارت را بجاست و اگر بفسق ایمان نماندی روا نبودی. و گفته‌اند که اگر بافسق و معصیت ایمان بنماندی با خدمت و طاعت کفرهم نماندی، پس اتفاق است که بخدمت و طاعت از بنده حکم کفر بر نخیزد، همچنین بفسق و معصیت باید که از بنده حکم ایمان بر نخیزد. پس معلوم شد که آیت مخصوص است و سیّئة و خطیئة درین آیت بمعنی کفر و شرک است چنانک جایی دیگر گفت وَ لَیْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ یعنی انواع الکفر فکذلک هاهنا.

Ва аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти пас аз зикри кофарон ва расӣдан эшон дар саранҷом ба уқубати ҷовидон , зикри муъминон дар гирифту нозу Наими эшон дар он биҳишти ҷовдон , тобандаи муъминро миён ҳар ду оят дар хавф ва раҷо бигардонад . Чун сифати бегонагони шунӯду хашму азоби худо дар ҳақи эшон , дар хавф уфтад , гуҳии зорад гуҳӣ нолад , гуҳӣ аз оташ фарёд мекунад чунонк Мустафо аз пас ҳар намоз бигуфтӣ

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ پس از ذکر کافران و رسیدن ایشان در سرانجام به عقوبت جاویدان، ذکر مؤمنان در گرفت و ناز و نعیم ایشان در آن بهشت جاودان، تابنده مؤمن را میان هر دو آیت در خوف و رجا بگرداند. چون صفت بیگانگان شنود و خشم و عذاب خدا در حق ایشان، در خوف افتد، گهی زارد گهی نالد، گهی از آتش فریاد میکند چنانک مصطفی از پس هر نماز بگفتی‌

« аллоҳами ании аъўзи бки ман нори ҷаҳаннам »

«اللهمّ انی اعوذ بک من نار جهنّم»

Пас чун сифати муъминони шунӯд ,у молу марҷаъи эшону фазлу карами худованд дар ҳақи эшон , ҳол дар ваии бигардади сифати хавфи бсФти раҷо бадал шавад ором дар дилаш ояд , дасти караму фазл ӯро аз вҳдаҳи хавфи беруни орад ,у ҳоли банда ҳамеша ҳамчунин бояд ки буд , гуҳӣ бо тарсу гудоз , гуҳӣ бо инсу ноз , гуҳӣ аз бими дӯзахи Фрёдкнон , гуҳӣ бомед биҳишти шодону нозон . Дар ахбори биоранд ки сҳиб дирам харида занӣ буд ,у ҳамаи шаби бихўоб ва беором будӣ ва аз бисёре сҳр назору заъиф шуда буд , он саййидаи вай ӯро гуфт « аФсдти алии нФск . » эй сҳиби ту тани хеши бузёни барадӣ ва аз хизмати ман боз монадӣ , ин чист ки ту бадасти дорӣ ? сҳиб ҷавоб дод ки « ани аллоҳи таъолии ҷаъли аллили скнои лсҳиб , ани сҳибои азои зикри алҷнаҳи толи шавқау азои зикри алнори тори нўмаҳ . »

پس چون صفت مؤمنان شنود، و مآل و مرجع ایشان و فضل و کرم خداوند در حق ایشان، حال در وی بگردد صفت خوف بصفت رجا بدل شود آرام در دلش آید، دست کرم و فضل او را از وهده خوف بیرون آرد، و حال بنده همیشه همچنین باید که بود، گهی با ترس و گداز، گهی با انس و ناز، گهی از بیم دوزخ فریادکنان، گهی بامید بهشت شادان و نازان. در اخبار بیارند که صهیب درم خریده زنی بود، و همه شب بیخواب و بی آرام بودی و از بسیاری سهر نزار و ضعیف شده بود، آن سیده وی او را گفت «افسدت علی نفسک.» ای صهیب تو تن خویش بزیان بردی و از خدمت من باز ماندی، این چیست که تو بدست داری؟ صهیب جواب داد که «انّ اللَّه تعالی جعل اللیل سکنا لصهیب، انّ صهیبا اذا ذکر الجنّة طال شوقه و اذا ذکر النار طار نومه.»

Ва аллазӣнаи омнўо яъне сдқўои бтўҳиди аллоҳу расӯла . Ва ъмлўои алсолҳот яъне алтоъоти Фимои бинҳму байни рбҳм .

وَ الَّذِینَ آمَنُوا یعنی صدّقوا بتوحید اللَّه و رسوله. وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ یعنی الطاعات فیما بینهم و بین ربّهم.

أўлӣки أсҳоби алҷнаҳи ҳам фӣҳо холдўни мқимўни фии алҷнаҳи лои имўтўну лои ихрҷўни минҳо абадан .

أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیها خالِدُونَ مقیمون فی الجنّة لا یموتون و لا یخرجون منها ابدا.

Ва إзи أхзнои мисоқ банӣ إсроӣил яъне фии алтўриаҳ , эй амрноҳми бзлки Фқблўаҳ . Ин ҳамонаст ки дар сӯра алмоӣдаҳ гуфт :у лақади أхзи аллоҳи мисоқ банӣ إсроӣил ва бъсно манеҳам аснии ъушр нқибо мегуяд аллоҳи мисоқи басту паймони ситад аз фарзандони ёқӯб ва дувоздаҳ нақиб фиристодем , аз ҳар сибтии нақибӣ , асбот бисёр буданд фаровони ҳазорон , пас аз ҳар сибтии нақиби баргузеди Мӯсо бо вай байъат кардӣ ва бо ваии он аҳди бастӣ . То он нақиб аз дигарон байъати ситадӣ ва бо эшон аҳди бастӣ . Инаст ки аллоҳ мегуяду إзи أхзнои мисоқ банӣ إсроӣил . . .

وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَ بَنِی إِسْرائِیلَ یعنی فی التوریة، ای امرناهم بذلک فقبلوه. این همانست که در سورة المائده گفت: وَ لَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ بَنِی إِسْرائِیلَ وَ بَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً میگوید اللَّه میثاق بست و پیمان ستد از فرزندان یعقوب و دوازده نقیب فرستادیم، از هر سبطی نقیبی، اسباط بسیار بودند فراوان هزاران، پس از هر سبطی نقیب برگزید موسی با وی بیعت کردی و با وی آن عهد بستی. تا آن نقیب از دیگران بیعت ستدی و با ایشان عهد بستی. اینست که اللَّه میگوید وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَ بَنِی إِسْرائِیلَ...

Паймон ситадем аз банӣ Исроил дар тӯрӣа , ва бо мо аҳд карданд лои тъбдўни إлои аллоҳи ?маккейу Ҳамзау ксоиӣ бёء хонанд яъне то на парастанд ҷззи аллоҳи боқӣ бета хонанд , ва маънӣ онаст ки эшонро гуфтем дар паймон ки лои тъбдўни алои аллоҳ то на парастед магари аллоҳ . Маози ҷабали Мустафоро гуфт : « ё расӯли аллоҳи аўснӣ . Фқоли аъбди аллоҳу лои тшрк ба шиӣо . Қол ё расӯли аллоҳи задане , қоли азои асأти Фоҳсн , қол ё расӯли аллоҳи заданеи қоли астқму лиҳсни хлқк . »

پیمان ستدیم از بنی اسرائیل در توریة، و با ما عهد کردند لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ مکی و حمزه و کسایی بیاء خوانند یعنی تا نه پرستند جزز اللَّه باقی بتا خوانند، و معنی آنست که ایشان را گفتیم در پیمان که لا تعبدون الا اللَّه تا نه پرستید مگر اللَّه. معاذ جبل مصطفی را گفت: «یا رسول اللَّه اوصنی. فقال اعبد اللَّه و لا تشرک به شیئا. قال یا رسول اللَّه زدنی، قال اذا اسأت فاحسن، قال یا رسول اللَّه زدنی قال استقم و لیحسن خلقک.»

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « иқўли аллоҳи таъолӣ ё ибни одам , анои бдки аллозми Фоъмли лбдк , кули аннос кул манеҳам баду лӣси лаки манӣ бад » .

و قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «یقول اللَّه تعالی یا ابن آدم، انا بدّک اللازم فاعمل لبدّک، کل الناس کلّ منهم بدّ و لیس لک منی بدّ».

Ва болўолдини إҳсоно ва дар паймон васият кардем эшонро бнўохтни падару модар , навохт модару падар дар тавҳиди пайваст эдар ва ҷойҳои дигар дар қуръон . Қоли аллоҳи таъолӣу лои тшркўо ба шиӣоу болўолдини إҳсоно . Ва қзии рбки أлои тъбдўои إлои إёҳу болўолдини إҳсоноу рзоءи худ дар рзоءи эшон баст дар суннат . Чунонк дар хабараст : рзоءи аллоҳи фии ризои алўолдин

وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً و در پیمان وصیت کردیم ایشان را بنواختن پدر و مادر، نواخت مادر و پدر در توحید پیوست ایدر و جایهای دیگر در قرآن. قال اللَّه تعالی وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً. وَ قَضی‌ رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً و رضاء خود در رضاء ایشان بست در سنت. چنانک در خبر است: رضاء اللَّه فی رضا الوالدین‌

Ва ъқўқи эшон аз кабоир кард , чунонк Мустафоро аз кабоир пурседанд

و عقوق ایشان از کبائر کرد، چنانک مصطفی را از کبائر پرسیدند

Фқоли алшрки биллоҳу қатли алнФсу ъқўқи алўолдину қавли алзўр

فقال الشرک باللَّه و قتل النفس و عقوق الوالدین و قول الزور

Ва Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт : некӣ кардан бо модару падар фозилтараст аз намозу рӯзау ҳаҷу умрау ғзоء , ва гуфт чаҳ зиён дорад агар касе садақа диҳаду бмзди модар ва падар диҳад то эшонро савоб бошад ва аз савоби вай чизе накоҳанд .

و مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم گفت: نیکی کردن با مادر و پدر فاضلتر است از نماز و روزه و حج و عمره و غزاء، و گفت چه زیان دارد اگر کسی صدقه دهد و بمزد مادر و پدر دهد تا ایشان را ثواب باشد و از ثواب وی چیزی نکاهند.

Ва мардӣ дар пеши Мустафо ъ шуд гуфт : ё расӯли аллоҳи ман гуноҳӣ азим кардаам маро тавба ҳаст ё на ? Мустафо гуфт : модари дорӣ ? гуфт на . Гуфт хоҳари модари дорӣ ? гуфт дорам гуфт шӯ бо вай некӣ кун .

و مردی در پیش مصطفی ع شد گفت: یا رسول اللَّه من گناهی عظیم کرده‌ام مرا توبه هست یا نه؟ مصطفی گفت: مادر داری؟ گفت نه. گفت خواهر مادر داری؟ گفت دارم گفت شو با وی نیکی کن.

Ва зии алқрбӣ ва эшонро васият кардем бнўохтни хуишону некуӣ кардан бо наздикон . Дар хабараст ки ҳар ки умр дароз хоҳаду рӯзии фарох бо хешовандон некуӣ кунаду қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « лмои халқи аллоҳи таъолии алрҳми қомати Фохзти баҳақи арраҳмон , Фқоли лҳои маи қолати ҳозои мақоми алъоӣди бки ман алқтиъаҳи қоли алои трзини ани асли ман вслку ақтъи ман қтък . »

وَ ذِی الْقُرْبی‌ و ایشان را وصیت کردیم بنواختن خویشان و نیکویی کردن با نزدیکان. در خبرست که هر که عمر دراز خواهد و روزی فراخ با خویشاوندان نیکویی کند و قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «لمّا خلق اللَّه تعالی الرحم قامت فاخذت بحق الرحمن، فقال لها مه قالت هذا مقام العائد بک من القطیعة قال الا ترضین ان اصل من وصلک و اقطع من قطعک.»

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силами ҳикояи ани аллоҳи таъолии анои арраҳмону ҳаии алрҳми шққти лҳои асмои ман исмӣ , Фмн

و قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم حکایة عن اللَّه تعالی انا الرحمن و هی الرحم شققت لها اسما من اسمی، فمن

Васлҳо вслтаҳ ва ман қатъҳо бттаҳ » .

وصلها وصلته و من قطعها بتته».

Ва алитомӣу алмсокин ва эшонро васият кардем дар он паймони бнўохтни ятемону даравишон , ятеми падар мурдааст аз одамиён ё ноболиғаст . Мустафо ъ гуфт : лои итми баъди ҳалам .

وَ الْیَتامی‌ وَ الْمَساکِینِ و ایشان را وصیّت کردیم در آن پیمان بنواختن یتیمان و درویشان، یتیم پدر مرده است از آدمیان یا نابالغ است. مصطفی ع گفت: لا یتم بعد حلم.

Ва аз ҷонварон ятем онаст ки модар надорад ,у злки лони кФолаҳи алўлди фии анноси алии ғолиби аламру фии алҳкми илои алأб ,у фии албҳоӣми илои алоам . Ва маънии ятем анФродаст , ва манеҳ алдраҳи алитимаҳ яъне алмнФрдаҳи алтии лои шабиҳи лҳо ,у итомии ҷамъ ҷамъаст иқоли ятему айтому итомии кأсиру асрӣу асорӣ . Ва алмсокин ва мискин ӯст ки чизе дорад кам аз кифояти қавоми айш , ӯро чизе май дрбоид .

و از جانوران یتیم آنست که مادر ندارد، و ذلک لان کفالة الولد فی النّاس علی غالب الامر و فی الحکم الی الأب، و فی البهائم الی الام. و معنی یتیم انفراد است، و منه الدرّة الیتیمة یعنی المنفردة التی لا شبیه لها، و یتامی جمع جمع است یقال یتیم و ایتام و یتامی کأسیر و اسری و اساری. وَ الْمَساکِینِ و مسکین اوست که چیزی دارد کم از کفایت قوام عیش، او را چیزی می‌درباید.

Рӯй абӯи зри рзи қоли аўсонии расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами бҳби алмсокин ва алднў манеҳам ,у аўсонии ани анзри илои ман ҳўи дунӣ ,у лои анзри илои ман ҳўи фавқӣ ,у аўсонии ани ақўл алҳақу ани кони маро ,у аўсонии ани асли раҳмӣу ани адбрт ,у аўсонии ани астксри ман қавли лои илоҳи алои аллоҳ ,у лои ҳавлу лои қувваи алои биллоҳи ?фонаи ман кнўзи алҷнаҳ .

روی ابو ذر رض قال اوصانی رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم بحبّ المساکین و الدنّو منهم، و اوصانی ان انظر الی من هو دونی، و لا انظر الی من هو فوقی، و اوصانی ان اقول الحق و ان کان مرّا، و اوصانی ان اصل رحمی و ان ادبرت، و اوصانی ان استکثر من قول لا اله الا اللَّه، و لا حول و لا قوة الا باللّه فانّه من کنوز الجنة.

Ва сулаймони пайғомбар бо он подшоҳӣу мамлакат чун дар масҷиди дарвеширо дидӣ пеш вай бинишастӣ , гуфтӣ мискини ҷолси мскино .

و سلیمان پیغامبر با آن پادشاهی و مملکت چون در مسجد درویشی را دیدی پیش وی بنشستی، گفتی مسکین جالس مسکینا.

Ва қўлўои ллноси ҳусно ва эшонро васият кардем ки мардумонро сухани некӯи гўӣид . Ҳусноу ҳуснои бФтҳтину бтхФиФ ҳар ду хондаанд : бФтҳтини қроءаҳи Ҳамзау ксоиӣу ёқӯб ва халафаст ,у бзму тахфифи қроءаҳи боқӣ . Ва тақдира : қўлўои ллноси қўлои ҳусноу қўлои зои ҳасани ибн аббос гуфту мақотил « маъноаи қўлўои ллноси ҳқоу сдқои фии шаъни Муҳамади Фмни соликами анҳу Фбинўои ?лаи сифатау лои тктмўои амрау лои тғирўои наъта » дар кори Муҳамад бо мардумони ростии гўӣиду дурустӣ ,у сифати ваии бмгрдониду кори вай аз прсндаҳ пинҳон макунед . Сафён саврӣ гуфт маъноаи мрўҳми болмърўФу анҳўҳми ани алмнкр

وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً و ایشان را وصیت کردیم که مردمان را سخن نیکو گوئید. حسنا و حسنا بفتحتین و بتخفیف هر دو خوانده‌اند: بفتحتین قراءة حمزه و کسایی و یعقوب و خلف است، و بضم و تخفیف قراءة باقی. و تقدیره: قولوا للنّاس قولا حسنا و قولا ذا حسن ابن عباس گفت و مقاتل «معناه قولوا للناس حقا و صدقا فی شأن محمد فمن سالکم عنه فبیّنوا له صفته و لا تکتموا امره و لا تغیّروا نعته» در کار محمد با مردمان راستی گوئید و درستی، و صفت وی بمگردانید و کار وی از پرسنده پنهان مکنید. سفیان ثوری گفت معناه مروهم بالمعروف و انهوهم عن المنکر

Қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « мрўои болмърўФу ани лами тъмлўои калла ,у анҳўои ани алмнкру ани лами тнтҳўои анҳу калла . »

قال النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «مروا بالمعروف و ان لم تعملوا کله، و انهوا عن المنکر و ان لم تنتهوا عنه کله.»

Баъзе муфассирон гуфтанду қўлўои ллноси ҳуснои саёқи ин ҳам бар он ваҷҳаст киу ҷодлҳми болатии ҳаии أҳсн . ФоъФўоу асФҳўои илои ғайри злки ман амсола .

بعضی مفسران گفتند وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً سیاق این هم بر آن وجه است که وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ. فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا الی غیر ذلک من امثاله.

Пас ин ҳамаи боити сайфи мансӯхи гашт .

پس این همه بآیت سیف منسوخ گشت.

Ва أқимўои алслоаҳу отўои алзкоаҳу намози бҳнгом бпоӣ доред ,у шроӣту ҳуқуқи он биҷой ореду зкоаҳ аз мол берун кунед . Зкоаҳро ду маънӣ гуфтаанд яке покӣу покизагӣ , ки бандаи муъмини моли худро бзкоаҳ додан покиза гирданду тани худро аз ваболи мол пок гирданд ,у дигари маънии зкоаҳ зиёд нест яъне ки мол чун зкоаҳи ваии бидиҳӣ зиёдат гардад . Ҳар чанд зоҳири ваии нуқсони намояд , аммо дар ботин зиёд нест . Пас бмънии покизагии ҳам чунонаст ки чоҳиро наҷосат андар уфтад чанд далв аз он бар кашии чоҳу оби он пок шавад , ҳамчунин молро шабаҳат андар ояд чун зкоаҳи бидиҳии боқии мол пок шавад , ва пок бимонад , чунонк онҷои оби чоҳ равон шавад ҳукм покӣ гирад , ва ин мард ки зкоаҳ бидиҳад дасти ваии чашма ҷӯад шавад моли ваии ҳукм покӣ гирад , бҷмъ кардан мард бошад бдодни зкоаҳ ҷавонмард гардад . Ва бмънии дигари зёдтӣу баракати андари мол пайдо ояд , монанди он ки дарахтиро ба пироинд аз ваии шохаҳои ним хушки бибаранд , бзоҳри нуқсони намояди локини дарахти бони сабаб тоза гардаду зёдтӣ пайдо ояд , ҳам андарин ҷаҳони ббркт ва ҳам дар он ҷаҳони брҳмт .

وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ و نماز بهنگام بپای دارید، و شرائط و حقوق آن بجای آرید و زکاة از مال بیرون کنید. زکاة را دو معنی گفته‌اند یکی پاکی و پاکیزگی، که بنده مؤمن مال خود را بزکاة دادن پاکیزه گرداند و تن خود را از وبال مال پاک گرداند، و دیگر معنی زکاة زیاد نیست یعنی که مال چون زکاة وی بدهی زیادت گردد. هر چند ظاهر وی نقصان نماید، اما در باطن زیاد نیست. پس بمعنی پاکیزگی هم چنان است که چاهی را نجاست اندر افتد چند دلو از آن بر کشی چاه و آب آن پاک شود، همچنین مال را شبهت اندر آید چون زکاة بدهی باقی مال پاک شود، و پاک بماند، چنانک آنجا آب چاه روان شود حکم پاکی گیرد، و این مرد که زکاة بدهد دست وی چشمه جود شود مال وی حکم پاکی گیرد، بجمع کردن مرد باشد بدادن زکاة جوانمرد گردد. و بمعنی دیگر زیادتی و برکت اندر مال پیدا آید، مانند آن که درختی را به پیرایند از وی شاخه‌های نیم خشک ببرند، بظاهر نقصان نماید لکن درخت بآن سبب تازه گردد و زیادتی پیدا آید، هم اندرین جهان ببرکت و هم در آن جهان برحمت.

Абди аллоҳ масъӯд гуфт : ман ақоми алслоаҳу лами иؤти алзкоаҳи Флои салоаи ?лаи салмон форсӣ гуфт : « ани алслоаҳи мкёли Фмни вФии вФии ?ла ва ман тФФи Фқди ълмтми мо қили фии алмтФФин . Ва қоли абди алъзизи бен ъмири алслоаҳи тблғки боби алмалик ,у алсдқаҳи тдхлки алайҳ ,у кони умри бен улхитоби иқўли аллоҳами аҷъл алФзл ъанд хёрнои лълҳми иъўд ва аъло аввалии алҳоҷаҳи мно .

عبد اللَّه مسعود گفت: من اقام الصلاة و لم یؤت الزّکاة فلا صلاة له سلمان فارسی گفت: «انّ الصّلاة مکیال فمن وَفّی وُفّی له و من طفّف فقد علمتم ما قیل فی المطفّفین. و قال عبد العزیز بن عمیر الصّلاة تبلغک باب الملک، و الصدقة تدخلک علیه، و کان عمر بن الخطاب یقول اللهم اجعل الفضل عند خیارنا لعلهم یعود و اعلی اولی الحاجة منا.

Сами тавлиятами إлои қлилои мнкму أнтми мързўни ин паймон аз банӣ Исроил гирифтанд , ва дар паймони ин васиятҳо бирафт ва эшон дар пазируфтанд ки васияти биҷои оранд ва паймон нашкананд . Раб Алъоламин гуфт : бўФоءи он аҳд боз наомаданд яъне падарони бўФо боз наомаданд ки паймон бишикастанду баргаштанд ва аз вафо рӯй бгрдониднд . Пас гуфт :у أнтми мързўну имрӯзи шумо бар пай падарон рафтеду фармони тӯрӣаи бгзоштид , чунонк эшон гузоштанд , магари андакӣ аз шумо ки фармони биҷои овардед ва ба набуввати Мустафо иқрор додед , ва ҳам ман кони собтои алии дайнаи сами омни бмҳмди слии аллоҳи алайҳу ?алау силам

ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلَّا قَلِیلًا مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ این پیمان از بنی اسرائیل گرفتند، و در پیمان این وصیتها برفت و ایشان در پذیرفتند که وصیت بجای آرند و پیمان نشکنند. رب العالمین گفت: بوفاء آن عهد باز نیامدند یعنی پدران بوفا باز نیامدند که پیمان بشکستند و برگشتند و از وفا روی بگردانیدند. پس گفت: وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ و امروز شما بر پی پدران رفتید و فرمان توریة بگذاشتید، چنانک ایشان گذاشتند، مگر اندکی از شما که فرمان بجای آوردید و به نبوت مصطفی اقرار دادید، و هم من کان ثابتا علی دینه ثم آمن بمحمد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم‌