Қавлаи таъолӣ :у إзи أхзнои мисоқкми лои тсФкўни дмоءкм муфассирон гуфтанд ки раби Алъоламин ҷли ҷалола банӣ Исроилро бчҳор чиз фармуд дар тӯрӣау аҳд ва паймон гирифту ришон ки ин чаҳор чизи биҷои оранд ва хилоф накунанд : яке қатл нокардан , дигари мардумонро аз хону мони хеши бзлми овора накардан , сдигр бо якдигар ба бедодгариҳоам пушт набӯдан , чаҳоруми асирон банӣ Исроилро агар мард бошанд вагар зани боз харидану озод кардан . Пас эшон чаҳор хислати яке биҷой овараданд ва се бгзоштнд . Раби Алъоламин эшонро маломат кард гуфт :у إзи أхзнои мисоқкми лои тсФкўни дмоءкми ин калимаи ду маънӣ дорад : яке онаст ки хӯнҳоам дайнон хеш марезед , чунонк ҷой дигар гуфту лои тқтлўои анФскм яъне аҳли динкм , маънӣ дигар онаст ки хӯн худ марезед , яъне касеро мкшид ки шуморо бқсоси бози кашанди пас хӯни худ бикрдори худ рехта бошеду лои тхрҷўни أнФскми ман дёркм ва барҳоам дайнони хеш зулм макунед то эшонро аз хон ва мон бияфканед . Сами أқрртм яъне ақрртми ани алъҳди ҳақи Фқблтм , пас онкӣ иқрор додед ки он аҳд ҳақаст ва қабул кардед . Ва гуфтаанд ки он қавм ки аҳду мисоқ бо эшон рафт фармон биҷой овараданд пас фарзандони эшон нофармонӣ карданд ва паймон бишикастанду раб Алъоламин гуфт :у أнтми тшҳдўн ва шумо ки фарзандон эшонед донистаед аз китоб ва гувоҳӣ медиҳед ки падарони шумо аҳд қабул карданд ва бидон иқрор доданд . Фарқи миёни шаҳодат ва иқрор онаст ки шаҳодат иқрорӣ бошад ки бо он иқрори илму исботу яқин буд ,у иқрори он буд ки бо он илм ва яқин набӯд , азинҷост ки мунофиқон гуфтанд ки « нашаҳд إнки лрсўли аллоҳ » раби Алъоламин эшонро дурӯғ зан хонд барои онкии илму яқин ки шарт шаҳодатаст бо он набӯд ва агар биҷой нашаҳд нқр гуфтанд эшонро дурӯғ зан накардӣ пас онкӣ хабар дод аз нақзи аҳди фарзандон ва гуфт : сами أнтми ҳؤлоءи тқтлўни أнФскм яъне ё ҳؤлоءи Фостғнии ани ҳарфи алндоءи лдлолаҳи алкломи алайҳ , пас шумо ки фарзандонед паймон бишикастед ваҳоам дайнони худро бикуштед ва ба пуштии якдигар бар мазлӯмон зӯр кардед ,у гуруҳеро аз хону мони хеш овора гардонидед .

قوله تعالی: وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَکُمْ لا تَسْفِکُونَ دِماءَکُمْ مفسران گفتند که رب العالمین جل جلاله بنی اسرائیل را بچهار چیز فرمود در توریة و عهد و پیمان گرفت و ریشان که این چهار چیز بجای آرند و خلاف نکنند: یکی قتل ناکردن، دیگر مردمان را از خان و مان خویش بظلم آواره نکردن، سدیگر با یکدیگر به بیداد گری هام پشت نبودن، چهارم اسیران بنی اسرائیل را اگر مرد باشند و گر زن باز خریدن و آزاد کردن. پس ایشان چهار خصلت یکی بجای آوردند و سه بگذاشتند. رب العالمین ایشان را ملامت کرد گفت: وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَکُمْ لا تَسْفِکُونَ دِماءَکُمْ این کلمه دو معنی دارد: یکی آنست که خون هام دینان خویش مریزید، چنانک جای دیگر گفت و لا تقتلوا انفسکم یعنی اهل دینکم، معنی دیگر آنست که خون خود مریزید، یعنی کسی را مکشید که شما را بقصاص باز کشند پس خون خود بکردار خود ریخته باشید وَ لا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیارِکُمْ و بر هام دینان خویش ظلم مکنید تا ایشان را از خان و مان بیفکنید. ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ یعنی اقررتم انّ العهد حق فقبلتم، پس آنکه اقرار دادید که آن عهد حق است و قبول کردید. و گفته‌اند که آن قوم که عهد و میثاق با ایشان رفت فرمان بجای آوردند پس فرزندان ایشان نافرمانی کردند و پیمان بشکستند و رب العالمین گفت: وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ و شما که فرزندان ایشانید دانسته‌اید از کتاب و گواهی میدهید که پدران شما عهد قبول کردند و بدان اقرار دادند. فرق میان شهادت و اقرار آنست که شهادت اقراری باشد که با آن اقرار علم و اثبات و یقین بود، و اقرار آن بود که با آن علم و یقین نبود، ازینجاست که منافقان گفتند که «نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللَّهِ» رب العالمین ایشان را دروغ زن خواند برای آنکه علم و یقین که شرط شهادت است با آن نبود و اگر بجای نشهد نقرّ گفتند ایشان را دروغ زن نکردی پس آنکه خبر داد از نقض عهد فرزندان و گفت: ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَکُمْ یعنی یا هؤلاء فاستغنی عن حرف النداء لدلالة الکلام علیه، پس شما که فرزندانید پیمان بشکستید و هام دینان خود را بکشتید و به پشتی یکدیگر بر مظلومان زور کردید، و گروهی را از خان و مان خویش آواره گردانیدید.

Ва тхрҷўни Фриқои мнкми ман дёрҳми тзоҳрўни алайҳими болإсму алъдўони тзоҳрўни бтхФиФи қроءт кӯфӣонаст ,у асли тазоҳур аз зуҳрасту ҳўи ани иҷъли кули воҳиди ман алрҷлини алохри ?лаи зҳрои лтқўӣ бау истнди илайҳ . Садӣ гуфт ин оят дар шаъни қризаҳу нзиру аўс ва Хазраҷ омад ,у ҷанги эшон дар ҳарби смири гуфтои қризаҳу нзир ҷуҳудон буданду аўсу Хазраҷи мушрикон , пас қризаҳ бо аўси даст яке доштанду нзир бо Хазраҷ ҳамчунин , ва бо якдигар ҷанг мекарданд . Ва ҳар он яке аз ин ду фирқа ки бар он фирқаи дигар ғалаба кардӣ диёру аўтони эшон хароб кардӣ , то аз хону мони биФтодндӣ ,у қатл бисёр микрдндӣу асирони мигрФтндии пас ҳама фароҳам мешуданду асиронро фидо медоданд , ва май боз хридндӣ инаст ки раб Алъоламин гуфт :у إни иأтўкми أсории асорӣу асрӣ ҳар ду хондаанд , асрӣ бе алифи қроءт Ҳамзааст , асории қроءти боқии тФодўҳм бо алифи қроءти нофеъу ъосму ксоиӣ ва ёқӯбасту тФдўҳми қроءти боқӣ , асрии ҷамъ асирасту асории ҷамъи ҷамъу тФодўҳму тФдўҳм бмънӣ яксонаст ,у алосри оФаҳи тдхли алии алонсони Фтмнъаҳи ани аксари мо иштҳиаҳи колмрзу наҳва ,у маъноау ани иأтўкми мо сурин итлбўни алФдоءи Фдитмўҳму тФкўнҳми ман асри аъдоӣкм ,у ҳўи муҳаррами алайкуми إхроҷҳми ӣнҷои тақдим ва таъхираст яъне тзоҳрўни алайҳими болосму алъдўону ҳўи муҳаррами алайкуми ахроҷҳм ,у ани иأтўкми асорӣ тФодўҳм гуфт афзӯнии миҷўӣид ва бедодгарӣ мекунед ки бо якдигари ҳам пушт май бед то мазлӯмонро аз хонаҳои худ бияфканед , ва ҳаромаст бар шумо ки чунин кунед .

وَ تُخْرِجُونَ فَرِیقاً مِنْکُمْ مِنْ دِیارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَیْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ تَظاهَرُونَ بتخفیف قراءت کوفیان است، و اصل تظاهر از ظهر است و هو ان یجعل کل واحد من الرجلین الآخر له ظهرا لتقوی به و یستند الیه. سدی گفت این آیت در شأن قریظه و نضیر و اوس و خزرج آمد، و جنگ ایشان در حرب سمیر گفتا قریظه و نضیر جهودان بودند و اوس و خزرج مشرکان، پس قریظه با اوس دست یکی داشتند و نضیر با خزرج همچنین، و با یکدیگر جنگ میکردند. و هر آن یکی از این دو فرقه که بر آن فرقه دیگر غلبه کردی دیار و اوطان ایشان خراب کردی، تا از خان و مان بیفتادندی، و قتل بسیار میکردندی و اسیران میگرفتندی پس همه فراهم می‌شدند و اسیران را فدا میدادند، و می باز خریدندی اینست که رب العالمین گفت: وَ إِنْ یَأْتُوکُمْ أُساری‌ اساری و اسری هر دو خوانده‌اند، اسری بی الف قراءت حمزة است، اساری قراءت باقی تُفادُوهُمْ با الف قراءت نافع و عاصم و کسایی و یعقوب است و تفدوهم قراءت باقی، اسری جمع اسیر است و اساری جمع جمع و تفادوهم و تفدوهم بمعنی یکسانست، و الاسر آفة تدخل علی الانسان فتمنعه عن اکثر ما یشتهیه کالمرض و نحوه، و معناه و ان یأتوکم ما سورین یطلبون الفداء فدیتموهم و تفکّونهم من اسر اعدائکم، وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَیْکُمْ إِخْراجُهُمْ اینجا تقدیم و تأخیر است یعنی تظاهرون علیهم بالاثم و العدوان و هو محرّم علیکم اخراجهم، و ان یأتوکم اساری تفادوهم گفت افزونی میجوئید و بیدادگری میکنید که با یکدیگر هم پشت می‌بید تا مظلومان را از خانه‌های خود بیفکنید، و حرام است بر شما که چنین کنید.

Он гуҳ гуфт чун бшмо асирон оянд бози харид ва аз асирӣ раҳоӣ диҳед , муҷоҳид гуфт ани вҷдтаҳи фии яди ғайрики Фдитаҳу анати тқтлаҳи бидк . Ва вроء бошад киу ҳўи муҳаррами алайкуми ахроҷҳм бар ҷой хеш ниҳанд ва тақдим накунанд , пас маънӣ он бошад ки агар бшмо ояд асиронро эшонро мебоз фурушед , ва ҳаром кардаам бар шумо ки кофаронро зинда аз даст раҳо кунед .

آن گه گفت چون بشما اسیران آیند باز خرید و از اسیری رهایی دهید، مجاهد گفت ان وجدته فی ید غیرک فدیته و انت تقتله بیدک. و وراء باشد که و هو محرّم علیکم اخراجهم بر جای خویش نهند و تقدیم نکنند، پس معنی آن باشد که اگر بشما آید اسیران را ایشان را می باز فروشید، و حرام کرده‌ام بر شما که کافران را زنده از دست رها کنید.

أи Фтؤмнўни ббъзи алкитобу ткФрўни ббъзи блхтӣ аз китоб имон доред яъне бФдоءи асирону блхтӣ кофар мешед яъне бқтлу ихроҷу тазоҳури Фмои ҷзоءи ман иФъли злки мнкм ё мъшри алиҳўд إло хазӣ фии алҳёҳи алднёу явми алқёмаҳи ирдўни إлии أшд алъзоб мегуяд эй ҷуҳудони қризаҳу нзири подоши ин нофармонӣ ки кардед шуморо дар дунё нест магари хорӣ ва беобӣ , газят аз даст ,у ғул бар гардану зуннор бар миён ,у форум бар рӯй . Ва пас аз онки қризаҳро киштанду фарзандони эшон ббрдгии бурданд ,у нзирро аз хону мони хеш овора карданд ,у бшом ӯ канданду мусулмонони биҷой эшон нишастанд , ин худ азоби дунёсту азоби охирати азин саъб тараст , ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт ?лаами фӣ алднё хазӣу ?лаами фии алохраҳи азоби азими сами қол ва мо аллоҳи бғоФли ъмои тъмлўни иълмўни бёءи қроءти ҳиҷозӣу бӯи бикр ва ёқӯбаст , ва ҳар чанд ки хитоб бо қризаҳ ва нзираст аммо аз рӯй ваъид ом аст мегуяд ва мо аллоҳи бғоФл ё мъшри алмкзбини боётаҳ , алҷоҳдини лрсўлаҳ , ман алиҳўд ва ғайриҳам , ъмои тълмўни фии саракаму ълониткму анаи тораки лакам ҳатто иҷозикми алии аъмолкми хайрҳо ва шарҳо أўлӣки аллазӣнаи аштрўои алҳёҳи алднёи болохраҳи Флои ихФФи анҳуам алъзобу лои ҳам инсрўн эшон онанд ки днёءи ?данӣ бар охират рафеъ баргузеданду хосру хоксор касе ки дунё гирад ва уқбо диҳад . Дунёи дор алғрўрасту уқбои дори алсрўр , оқили дори алғрўрро бар дори алсрўр ихтиёр накунад . Мустафо ъ гуфт « ман аҳби дунёаи азри бохртаҳ ва ман аҳби охиратаи азри бадунёа , Фосрўои мо ибқии алии мо иФнӣ .

أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ بلختی از کتاب ایمان دارید یعنی بفداء اسیران و بلختی کافر می‌شید یعنی بقتل و اخراج و تظاهر فَما جَزاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذلِکَ مِنْکُمْ یا معشر الیهود إِلَّا خِزْیٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ یُرَدُّونَ إِلی‌ أَشَدِّ الْعَذابِ میگوید ای جهودان قریظه و نضیر پاداش این نافرمانی که کردید شما را در دنیا نیست مگر خواری و بی آبی، گزیت از دست، و غل بر گردن و زنّار بر میان، و فروم بر روی. و پس از آنک قریظه را کشتند و فرزندان ایشان ببردگی بردند، و نضیر را از خان و مان خویش آواره کردند، و بشام او کندند و مسلمانان بجای ایشان نشستند، این خود عذاب دنیاست و عذاب آخرت ازین صعب تر است، همانست که جای دیگر گفت لَهُمْ فِی الدُّنْیا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِیمٌ ثم قال وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ یعلمون بیاء قراءت حجازی و بو بکر و یعقوب است، و هر چند که خطاب با قریظه و نضیر است اما از روی وعید عام است میگوید و ما اللَّه بغافل یا معشر المکذّبین بآیاته، الجاحدین لرسوله، من الیهود و غیرهم، عما تعلمون فی سرکم و علانیتکم و انه تارک لکم حتی یجازیکم علی اعمالکم خیرها و شرها أُولئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْحَیاةَ الدُّنْیا بِالْآخِرَةِ فَلا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ ایشان آنند که دنیاء دنی بر آخرت رفیع برگزیدند و خاسر و خاکسار کسی که دنیا گیرد و عقبی دهد. دنیا دار الغرور است و عقبی دار السرور، عاقل دار الغرور را بر دار السرور اختیار نکند. مصطفی ع گفت «من احبّ دنیاه اضرّ بآخرته و من احبّ آخرته اضرّ بدنیاه، فآثروا ما یبقی علی ما یفنی.

Қавлаи таъолӣу лақади отинои Мӯсои алкитоби китоби ӣнҷо тӯрӣааст , ҷои дигари онро фарқон ва зиё хонд ва гуфту лақади отинои Мӯсоу ҳорӯни алФрқону зиё фарқон гуфт ки ҳақ аз ботил бидон ҷудо шуд ,у зё ки дилҳо бидон равшани гашт , ва сарҳо бидон ошно . Ин ҳамчунонаст ки дар сӯра алмоӣдаҳ гуфт إнои أнзлнои алтўроаҳи фӣҳо ҳудо ва нур гуфтаанд ки чун аллоҳи таъолии тӯрӣа ба Мӯсо фурӯ фиристод , бикбор фиристод ҷумлаи воҳида ,у Мӯсоро бардоштан ва пазируфтан он фармуду кор кардан бидон , Мӯсо тоқат надошт , раби Алъоламин бо ҳар оятӣ фиришта фиристод то бурдоранд ва натавонистанд , пас баҳри ҳарфӣ фиришта фиристод , ҳам натавонистанд ки тисир раббонӣ набӯд бо эшон , пас аллоҳи таъолӣ бар Мӯсо осон кард то бе ранҷии бардошти бори аҳкоми ону амр ва наҳй дар он ва пазируфтан ону кор кардан бидон , аллоҳи таъолии эшонро мисл зад ва гуфт , мисли аллазӣнаи ҳмлўои алтўроаҳи сами лами иҳмлўҳои кмсли алҳмори иҳмл أсФоро гуфт эшонро ки фармуданд то тӯрӣа дар пазиранд ва бидон кор кунанд ва накарданд мисли эшон рост чун мисли хараст ки дафтарҳо дарбор дорад лекини хррозон чаҳ суд ки дониш надорад , ҳаминаст сифати ҷуҳудон ки тӯрӣа дар даст доранд эшонро аз он чаҳ суд ки дили эшон дар ғилоф ҷаҳласту қуфли навмидӣ бар он зада .

قوله تعالی وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ کتاب اینجا توریة است، جای دیگر آن را فرقان و ضیاء خواند و گفت وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسی‌ وَ هارُونَ الْفُرْقانَ وَ ضِیاءً فرقان گفت که حق از باطل بدان جدا شد، و ضیا که دلها بدان روشن گشت، و سرها بدان آشنا. این همچنانست که در سورة المائده گفت إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِیها هُدیً وَ نُورٌ گفته‌اند که چون اللَّه تعالی توریة به موسی فرو فرستاد، بیکبار فرستاد جملة واحدة، و موسی را برداشتن و پذیرفتن آن فرمود و کار کردن بدان، موسی طاقت نداشت، رب العالمین با هر آیتی فرشته فرستاد تا بردارند و نتوانستند، پس بهر حرفی فرشته فرستاد، هم نتوانستند که تیسیر ربانی نبود با ایشان، پس اللَّه تعالی بر موسی آسان کرد تا بی رنجی برداشت بار احکام آن و امر و نهی در آن و پذیرفتن آن و کار کردن بدان، اللَّه تعالی ایشان را مثل زد و گفت، مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوها کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً گفت ایشان را که فرمودند تا توریة در پذیرند و بدان کار کنند و نکردند مثل ایشان راست چون مثل خر است که دفترها دربار دارد لیکن خررازان چه سود که دانش ندارد، همین است صفت جهودان که توریة در دست دارند ایشان را از آن چه سود که دل ایشان در غلاف جهل است و قفل نومیدی بر آن زده.

Ва қФинои ман баъдаи болрсли пас аз Мӯсои пайғамбаронро фиристодем фарои пай якдигар дошта , ва аз паии эшон исои бен Марям , ин ҳамчунонаст ки ҳовӣ дигар гуфт сами қФинои алии осорҳми брслнои пас аз Нӯҳ ки падари ҳамаи халқ буд ,у иброҳӣм ки падари араб буд ,у ъбронён , пайғомбарон фиристодем ҳам аз насли эшон чун Исмоилу исҳоқу ёқӯбу ъису Айюбу рўбилу шмъўну Юсуфу ибни ёмину асботу Мӯсоу ҳорӯну Довӯду сулаймону закариёу яҳё .

وَ قَفَّیْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ پس از موسی پیغمبران را فرستادیم فرا پی یکدیگر داشته، و از پی ایشان عیسی بن مریم، این همچنانست که حاوی دیگر گفت ثُمَّ قَفَّیْنا عَلی‌ آثارِهِمْ بِرُسُلِنا پس از نوح که پدر همه خلق بود، و ابراهیم که پدر عرب بود، و عبرانیان، پیغامبران فرستادیم هم از نسل ایشان چون اسماعیل و اسحاق و یعقوب و عیص و ایوب و روبیل و شمعون و یوسف و ابن یامین و اسباط و موسی و هارون و داود و سلیمان و زکریا و یحیی.

Ва отинои исои ибни Марями албинот ва аз пас эшон исо фиристодем , ва ӯро додеми нишонҳои равшан ва мӯъҷизҳои ошкоро , чун мурғ аз гули баровардан ,у бод дар он дамӣдан , то мурғӣ май гашти бФрмони худои ъзу ҷлу ҳўи алхФош ,у нобӣнои модари зоди равшани гардонӣдану иллати писии бмсҳи дасти ббрдн ,у зиндаи гардонӣдани мурда . Гуфтаанд чаҳор касро аз фарзандони одам зинда кард пас аз мурдагии эшон : соми бен Нӯҳу ъозру ибни алъҷўзу ибнаи алъошр . Ва ани ибни шаҳоби қоли қили лъисии бен Марями аҳии лнои соми бен Нӯҳ , қоли арўнии қабра , Форўаҳи Фқом ъ , Фқол ё соми бен Нӯҳи аҳии бозни аллоҳи ъзу ҷл , Флми ихрҷи сами қолҳо ассонӣа , Фозои шқи расау лҳитаҳи абиз , Фқоли мо ҳозо ?

وَ آتَیْنا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّناتِ و از پس ایشان عیسی فرستادیم، و او را دادیم نشانهای روشن و معجزهای آشکارا، چون مرغ از گل برآوردن، و باد در آن دمیدن، تا مرغی می‌گشت بفرمان خدایی عزّ و جل و هو الخفاش، و نابینای مادر زاد روشن گردانیدن و علت پیسی بمسح دست ببردن، و زنده گردانیدن مرده. گفته‌اند چهار کس را از فرزندان آدم زنده کرد پس از مردگی ایشان: سام بن نوح و عازر و ابن العجوز و ابنة العاشر. و عن ابن شهاب قال قیل لعیسی بن مریم احی لنا سام بن نوح، قال ارونی قبره، فاروه فقام ع، فقال یا سام بن نوح احی باذن اللَّه عز و جل، فلم یخرج ثم قالها الثانیة، فاذا شق راسه و لحیته ابیض، فقال ما هذا؟

Қоли самъати алндоءи алаввали Фзннти анаи ман аллоҳи ъзу ҷл . Фшоби лҳои шқӣ , сами самъати ассонии ФърФти анаи ман алднёи Фхрҷт , Фқоли мз кам санаи мат ? қоли мнзи арбаъаи олоФи санаи мо зҳби ании скраҳи аламут ,у أидноаҳи брўҳи алқудс эй Ҷабраили ибни касӣр ҳар ҷо ки қудс ояд дар қуръон бтхФиФ хонд , гуфтаанд ки рӯҳ Ҷабраиласту саммӣ ба лأнаҳи инзли бмои яҳё бау истрўҳи баъамала , қудси худованди ъз ва ҷласт , изофаи ило нафса лонаи кони бткўини аллоҳи ъзу ҷли ?лаи рўҳои ман ғайри влодаҳи волиду волида ,у исоро ҳам бойени маънии рӯҳ аллоҳ хонанд .

قال سمعت النداء الاول فظننت انه من اللَّه عز و جل. فشاب لها شقی، ثم سمعت الثانی فعرفت انه من الدنیا فخرجت، فقال مذ کم سنة متّ؟ قال منذ اربعة آلاف سنة ما ذهب عنی سکرة الموت، وَ أَیَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ ای جبرئیل ابن کثیر هر جا که قدس آید در قرآن بتخفیف خواند، گفته‌اند که روح جبرئیل است و سمی به لأنه ینزل بما یحیی به و یستروح بعمله، قدس خداوند عز و جل است، اضافه الی نفسه لانه کان بتکوین اللَّه عز و جل له روحا من غیر ولادة والد و والدة، و عیسی را هم باین معنی روح اللَّه خوانند.

Шуъабӣ гуфт исо бар Ҷабраил расед гуфт ассаломи алейк ё рӯҳи алқудс Ҷабраил гуфт ва алейк ё рӯҳи аллоҳ муфассирон гуфтанд ин ҳар ду номи бик маънӣанд , ва ин изофа бар сиблати тахсӣс ва такримаст , ва гуфтаанд таъӣди исо ба Ҷабраили он буд ки исо неру гирифт бҷони пок аз даҳани Ҷабраил ки дар Марям дамид , то бон неру гирифт ва бепадар аз модар дар вуҷӯд омад , ва гуфтаанд ки Ҷабраил дар ҳамаи ҳоли қарини вай будӣ дар сафар ва дар ҳзр ва дар осмон . Қоли язиди бен майсараи лами иФорқаҳи соъаҳу лам иқрб манеҳ алшитони лдъўаҳи алҷдаҳ , ании аъизҳои бку зритҳои ман алшитони алрҷим . Ибн аббос гуфту ҷамоатӣ аз муфассирон ки маънӣу أидноаҳи брўҳ алқудс онаст ки вайро номи аъзам дар омухтем то мурда бидон зинда мегардонид ,у халқро бидон ъҷоӣб мӯъҷизот менамӯд , пас бойени қавли рӯҳи алқудси исм аъзамаст , ибн зайд гуфт : рӯҳи алқудс Инҷиласт , ҳам бдонмънӣ ки қуръонро бидон рӯҳ хонд ,у злки фии қавлаи أўҳинои إлики рўҳои ман أмрнои бози хитоби ҷуҳудон дар гирифт أи Фклмои ҷоءкми расӯли бмои лои тҳўии أнФскми асткбртми ФФриқои кзбтму Фриқои тқтлўни пас аз онки пайғомбаронро фиристодем то мӯъҷизҳо ошкоро карданд , ва нишонҳои равшан намуданд , шумо рости роҳу рост кор нагаштед , ҳар гуҳ ки пайғомбарӣ ояд бшмо на бар вифқи дили хосту ҳўоءи шумо , гардан мекашид ва нанг доред ки буи имон оред пас қавмиро дурӯғ зан гиред чун исоу Муҳамад ъ ,у қавмиро мекашид чунонк яҳёу закариёу шъё ва ғайриҳам . Қоли абди аллоҳи ибни масъӯди канти бнўи Исроили тқтли фии алиўм сабъин набиёу иқўми сӯқи бқлҳми ман охири алнҳору қолўои қлўбнои ғлФ ҷуҳудон гуфтанд бар тариқи астҳзоءу инкор ки дилҳои мо дар ғилофаст аз ончии ту май гӯйӣ , ҷой дигар гуфту қолўои қлўбнои фии أкнаҳи ммои тдъўнои إлиаҳи дилҳои мо дар пӯшишаст . Акнаҳу ғлФи яке буд , кунону ғилоф ҳар ду бик маънӣанд . Мушрикону ҷуҳудони ин сухан фаровон гуфтаанд ва бидон навмедон кардани расӯли худо хостаанд , ки мо туро ба пайғомбарии нмидоним ,у фарои ончӣ ту оварадӣ на мебайнем , ва агар ғлФи брФъи лоами хуоне маънӣ онаст ки қлўбнои аўъиаҳи алҳкмаҳи дилҳои мо худ пероя донишасту ҳикмат , ва дарин қроءти хештанро аз расӯли худоу қуръону шариъати ислом бениёз медиданд . Ва маънӣ дигар гуфтаанд бойени қроءт яъне ки дилҳои мо пероя ҳикматасту дониш , ҳар чаҳ бидон расад аз илми бидонад ва дарёбад ва ёд гирад , чунаст ки сухани ту май дрнёбд ва фаҳм менакунад , магар на ростаст ? ки агар рост будӣу ҳақ , дилҳои мо онро дарёфтӣ чун дигари суханон .

شعبی گفت عیسی بر جبرئیل رسید گفت السلام علیک یا روح القدس جبرئیل گفت و علیک یا روح اللَّه مفسران گفتند این هر دو نام بیک معنی‌اند، و این اضافه بر سبیل تخصیص و تکریم است، و گفته‌اند تأیید عیسی به جبرئیل آن بود که عیسی نیرو گرفت بجان پاک از دهن جبرئیل که در مریم دمید، تا بآن نیرو گرفت و بی پدر از مادر در وجود آمد، و گفته‌اند که جبرئیل در همه حال قرین وی بودی در سفر و در حضر و در آسمان. قال یزید بن میسرة لم یفارقه ساعة و لم یقرب منه الشیطان لدعوة الجدّة، انی اعیذها بک و ذریتها من الشیطان الرجیم. ابن عباس گفت و جماعتی از مفسران که معنی وَ أَیَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ آنست که وی را نام اعظم در آموختیم تا مرده بدان زنده میگردانید، و خلق را بدان عجائب معجزات می‌نمود، پس باین قول روح القدس اسم اعظم است، ابن زید گفت: روح القدس انجیل است، هم بدانمعنی که قرآن را بدان روح خواند، و ذلک فی قوله أَوْحَیْنا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا باز خطاب جهودان در گرفت أَ فَکُلَّما جاءَکُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوی‌ أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ وَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ پس از آنک پیغامبران را فرستادیم تا معجزها آشکارا کردند، و نشانهای روشن نمودند، شما راست راه و راست کار نگشتید، هر گه که پیغامبری آید بشما نه بر وفق دل خواست و هواء شما، گردن می‌کشید و ننگ دارید که بوی ایمان آرید پس قومی را دروغ زن گیرید چون عیسی و محمد ع، و قومی را میکشید چنانک یحیی و زکریا و شعیا و غیرهم. قال عبد اللَّه ابن مسعود کانت بنو اسرائیل تقتل فی الیوم سبعین نبیا و یقوم سوق بقلهم من آخر النهار وَ قالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ جهودان گفتند بر طریق استهزاء و انکار که دلهای ما در غلاف است از آنچه تو می‌گویی، جای دیگر گفت وَ قالُوا قُلُوبُنا فِی أَکِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَیْهِ دلهای ما در پوشش است. اکنّة و غلف یکی بود، کنان و غلاف هر دو بیک معنی‌اند. مشرکان و جهودان این سخن فراوان گفته‌اند و بدان نومیدان کردن رسول خدا خواسته‌اند، که ما ترا به پیغامبری نمیدانیم، و فرا آنچه تو آوردی نه می‌بینیم، و اگر غلف برفع لام خوانی معنی آنست که قلوبنا اوعیة الحکمة دلهای ما خود پیرایه دانش است و حکمت، و درین قراءت خویشتن را از رسول خدا و قرآن و شریعت اسلام بی‌نیاز میدیدند. و معنی دیگر گفته‌اند باین قراءت یعنی که دلهای ما پیرایه حکمت است و دانش، هر چه بدان رسد از علم بداند و دریابد و یاد گیرد، چونست که سخن تو می‌درنیابد و فهم می‌نکند، مگر نه راست است؟ که اگر راست بودی و حق، دلهای ما آن را دریافتی چون دیگر سخنان.

Раб Алъоламин гуфт бали лънҳми аллоҳи бкФрҳм на чунонаст ки эшон мигўинд ки мо эшонро аз раҳмати худ давр кардаем ва аз даргоҳи хеш рондаем . Ҷой дигар гуфт бали табъи аллоҳи алайҳои бкФрҳму табъи алии қлўбҳми фаҳми лои иФқҳўни меҳр бар дил эшон ниҳодем то донишу ҳикмат дар он нашавад ,у ҷаҳлу куфр аз он берун наёяд аз онаст ки нмидоннд ва дар намеёбанд . Бали ҳарф атфаст ки дар саёқ ҷҳд равад ва дар зоҳири оят ҷҳд нест аммо дар маънӣ ҳаст , факонаи қолу қолўои қлўбнои ғлФу лӣси кзлки бали лънҳми аллоҳи бкФрҳми Фқлилои мо иؤмнўни инро се маънӣ гуфтаанд : яке онаст ки ло иؤмнўн манеҳам алои қалил яъне андакӣ аз ин ҷуҳудон гаравиданд чун абди аллоҳи салому асҳоби вай . Маънии дигари Фқлили мо иؤмнўни ммои фии аидиҳму икФрўни боксраҳи бондкӣ аз ончӣ мо фиристодем ва фармудем бгрўиднду бештар фурӯ гузоштанд , ва он андак онаст ки раб Алъоламин гуфт :у лӣни сأлтҳми ман хлқҳми лиқўлни аллоҳ . Сдигри маънии лои иؤмнўни қлилоу лои ксиро , андак ва бисёр ҳеҷ менегроанд бкм ва беш ҳеҷ дар дайн намеоянд .

رب العالمین گفت بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِکُفْرِهِمْ نه چنانست که ایشان میگویند که ما ایشان را از رحمت خود دور کرده‌ایم و از درگاه خویش رانده‌ایم. جای دیگر گفت بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَیْها بِکُفْرِهِمْ وَ طُبِعَ عَلی‌ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یَفْقَهُونَ مهر بر دل ایشان نهادیم تا دانش و حکمت در آن نشود، و جهل و کفر از آن بیرون نیاید از آنست که نمیدانند و در نمی‌یابند. بل حرف عطف است که در سیاق جحد رود و در ظاهر آیت جحد نیست اما در معنی هست، فکانه قال وَ قالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ و لیس کذلک بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِکُفْرِهِمْ فَقَلِیلًا ما یُؤْمِنُونَ این را سه معنی گفته‌اند: یکی آنست که لا یؤمنون منهم الا قلیل یعنی اندکی از این جهودان گرویدند چون عبد اللَّه سلام و اصحاب وی. معنی دیگر فقلیل ما یؤمنون ممّا فی ایدیهم و یکفرون باکثره باندکی از آنچه ما فرستادیم و فرمودیم بگرویدند و بیشتر فرو گذاشتند، و آن اندک آنست که رب العالمین گفت: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ. سدیگر معنی لا یؤمنون قلیلا و لا کثیرا، اندک و بسیار هیچ می‌نگروند بکم و بیش هیچ در دین نمی‌آیند.