Қавлаи таъолӣ :у лмои ҷоءҳми китоб ман ъанд аллоҳи китоби ӣнҷо қуръон аст мегуяд чун китоби мо қуръон бо Муҳамад боишон омад , китобӣ ки мувофиқи тӯрӣа ва Инҷиласт , аз он рӯй ки дар баёни усӯли дайни худованди ҳама яксонанду мувофиқи якдигар . Ва илайҳи алошораҳи бқўлаҳи ъзу ҷли шаръи лаками ман аддӣни мо васӣ ба нўҳои алоиаҳ ва гуфтаанд Мусаддиқи лмои мъҳм маънӣ онаст ки қуръони рости дорандау устувори гӣранда тӯрӣааст ки дар тӯрӣаи баёни наъти Муҳамаду таҳқиқи набуввату рисолати вай буду қуръон бар вифқ он омад , пас онро Мусаддиқ бошаду гувоҳи рост .

قوله تعالی: وَ لَمَّا جاءَهُمْ کِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ کتاب اینجا قرآن است میگوید چون کتاب ما قرآن با محمد بایشان آمد، کتابی که موافق توریة و انجیل است، از آن روی که در بیان اصول دین خداوند همه یکسان‌اند و موافق یکدیگر. و الیه الاشارة بقوله عز و جل شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصَّی بِهِ نُوحاً الآیة و گفته‌اند مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ معنی آنست که قرآن راست دارنده و استوار گیرنده توریة است که در توریة بیان نعت محمد و تحقیق نبوت و رسالت وی بود و قرآن بر وفق آن آمد، پس آن را مصدّق باشد و گواه راست.

Ва конўои ман қабл истФтҳўни алии аллазӣнаи кФрўои ҳқиқаҳи алФтҳи алнсраҳ ,у ҳўи алии зарбин ман динӣу дунявӣ . Фатҳ . Бар ду қисмаст : яке онаст ки аллоҳи таъолии бандаро нусрат медиҳад дар кори динӣ то дар илму ҳидояту роҳ осоиш биравӣ кушода шавад ,у илайҳи алошораҳи бқўлаҳи таъолии إнои Фтҳнои лаки Фтҳои мубиноу бқўлаҳи таъолии Фъсии аллоҳи أни иأтии болФтҳи أўи أмри ман ъндаҳ . Қисмии дигари фатҳ дунявӣаст ки аллоҳи бандаро нусрат медиҳад дар кори дунявӣ то дар лиззату роҳ осоиш биравӣ кушода шавад ,у илайҳи алошораҳи бқўлаҳи таъолии Флмои нсўои мо зкрўо ба Фтҳнои алайҳими أбўоби кули шайъи ء . Аммо сабаби нузули ин ояти он буд ки Саид ҷбир гуфт : дар ҷоҳилияти ҷуҳудони сокинон Мадина буданд ,у куффор араб баҷанг эшон берун омаданд , ва эшонро дар Мадинаи қлътҳо буд устувор кардау муҳкам , чун бо араби ҷанг дар пиўстндид агар ҳазимат баришон омадӣ ба қлътҳо паноҳ гирифтандӣу араби бпоён қалъа нишаста ва эшонро ҳисори мидодндӣ . Чун кор баришон танг шудӣу заъфи эшон пайдои гаштӣ , дастҳо бардоштандӣ сӯии осмон ва ба Муҳамад ки расӯли охир алзмонаст нусрат хостандӣ ва гуфтандӣ аллоҳами анои нстнсрки болнбии Муҳамади ъбдку рсўлки нзлнои ҳозои алблди ннтзри замони алхурӯҷи Фннсраҳи бори худоёи доне ки нишастаем дар ин шаҳри мунтазири пайғамбари охир алзмон Муҳамади арабӣ , нишастаем то берун ояд ва ӯро ёр бошему нусрати диҳем ,у пайғомаш устувор гирем , худовандо баҳақи вай ки моро бар душманони нусрати диҳӣ , раб Алъоламин гуфт Флмои ҷоءҳми мо ърФўои кФрўо ба чун боишон омад ончӣ шинохта буданду дониста ва аз китоби хонда ки ҳақасту рост , аввал касе ки кофар шуд эшон буданд , ҳам пайғомро ва ҳам расонандаи Фрмонро бдрўғ доштанд .

وَ کانُوا مِنْ قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا حقیقة الفتح النصرة، و هو علی ضربین من دینی و دنیوی. فتح. بر دو قسم است: یکی آنست که اللَّه تعالی بنده را نصرت میدهد در کار دینی تا در علم و هدایت و راه آسایش بروی گشاده شود، و الیه الاشارة بقوله تعالی إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً و بقوله تعالی فَعَسَی اللَّهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ. قسمی دیگر فتح دنیوی است که اللَّه بنده را نصرت میدهد در کار دنیوی تا در لذت و راه آسایش بروی گشاده شود، و الیه الاشارة بقوله تعالی فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ أَبْوابَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ. اما سبب نزول این آیت آن بود که سعید جبیر گفت: در جاهلیت جهودان ساکنان مدینه بودند، و کفار عرب بجنگ ایشان بیرون آمدند، و ایشان را در مدینه قلعتها بود استوار کرده و محکم، چون با عرب جنگ در پیوستندید اگر هزیمت بریشان آمدی به قلعتها پناه گرفتندی و عرب بپایان قلعه نشسته و ایشان را حصار میدادندی. چون کار بریشان تنگ شدی و ضعف ایشان پیدا گشتی، دستها برداشتندی سوی آسمان و به محمد که رسول آخر الزمان است نصرت خواستندی و گفتندی اللهم انا نستنصرک بالنبی محمد عبدک و رسولک نزلنا هذا البلد ننتظر زمان الخروج فننصره بار خدایا دانی که نشسته‌ایم در این شهر منتظر پیغمبر آخر الزمان محمد عربی، نشسته‌ایم تا بیرون آید و او را یار باشیم و نصرت دهیم، و پیغامش استوار گیریم، خداوندا بحق وی که ما را بر دشمنان نصرت دهی، رب العالمین گفت فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ چون بایشان آمد آنچه شناخته بودند و دانسته و از کتاب خوانده که حق است و راست، اول کسی که کافر شد ایشان بودند، هم پیغام را و هم رساننده فرمانرا بدروغ داشتند.

Слмаҳи бен салом аз бадарён буд гуфт ҷуҳудии бнздики мо буд гуфт : « азлкми замони набии алҳрми алзии иркби албъир ,у илбси алшмлаҳ , иأкли алксраҳ ,у иқбли алҳдиаҳ ,у лои иأкли алсдқаҳ . » инак рӯзгори пайғомбари охир алзмон дар омад , вақти берун омадани вай дар расед он пайғомбар ки нанг надорад ва бар шутур нишинаду шмлаҳ дар пӯшад ,у нони резаи пеш наад ва бихӯрад ,у ҳадя қабул кунад , ва аз садақа ҳеҷ нахурд . Ва он гуҳ гуфту ани икни мнкми аҳади идркаҳи Фҳзо . Ва ашори илайҳ агар касе аз шумо ӯро дарёбад ин мард бошад яъне слмаҳ , қоли слмаҳи Флми илбси ани қадами расӯли аллоҳи с , қлнои ?лау аллоҳи анаи лаҳв ? қоли нъму локинии лои адъи алиҳўдиаҳ слмаҳ гуфт басӣ бар наомад ки расӯли худо бмо омаду пайғом ҳақ оварад , ва мо гуфтеми он ҷуҳудро киу аллоҳи ин пайғомбар онаст ки ту гуфтӣ ва ҷузвӣ нест , ҷуҳуд гуфт оре ҳамӯаст ки ман гуфтам ,у локини ман дайни ҷуҳудии бнгзорм .

سلمة بن سلام از بدریان بود گفت جهودی بنزدیک ما بود گفت: «اظلّکم زمان نبیّ الحرم الذی یرکب البعیر، و یلبس الشملة، یأکل الکسرة، و یقبل الهدیة، و لا یأکل الصدقة.» اینک روزگار پیغامبر آخر الزمان در آمد، وقت بیرون آمدن وی در رسید آن پیغامبر که ننگ ندارد و بر شتر نشیند و شمله در پوشد، و نان ریزه پیش نهد و بخورد، و هدیه قبول کند، و از صدقه هیچ نخورد. و آن گه گفت و ان یکن منکم احد یدرکه فهذا. و اشار الیه اگر کسی از شما او را دریابد این مرد باشد یعنی سلمة، قال سلمة فلم یلبث ان قدم رسول اللَّه ص، قلنا له و اللَّه انّه لهو؟ قال نعم و لکنی لا ادع الیهودیّة سلمة گفت بسی بر نیامد که رسول خدا بما آمد و پیغام حق آورد، و ما گفتیم آن جهود را که و اللَّه این پیغامبر آنست که تو گفتی و جزوی نیست، جهود گفت آری هموست که من گفتم، و لکن من دین جهودی بنگذارم.

Сафӣаи бинти ҳеи бен ахтб гуфт : ки чун Мустафо ъ дар Мадина омад падарами ҳеи бен ахтб ва ъам ман абӯи ёсири ахтб ҳар ду бомдоди бғлс берун шуданд бқсди он то бидонанд ки Муҳамад пайғомбар ҳаст ё на . Гуфт буқати онкии офтоб фурӯ шуд бахона боз омаданд шикастау кӯфтаи ғамноку ҳазин , ва эшон маро май нўохтндии нек ҳар бор , он соъат ки пеш эшон рафтам бар одати хешу бмн илтифот менакарданд , ва ҳеҷ маро наменавохтанд , ва аз андӯҳу дилтангии пурвои ман худ надоштанд . Он гуҳи бӯи ёсир ба падарам ҳе мегуфт أи ҳўи ҳў ? . Гӯйӣ ӯ ӯст ? падарам гуфт нъму аллоҳи қолу тарофау тғшаҳ ?

صفیه بنت حیی بن اخطب گفت: که چون مصطفی ع در مدینه آمد پدرم حیی بن اخطب و عمّ من ابو یاسر اخطب هر دو بامداد بغلس بیرون شدند بقصد آن تا بدانند که محمد پیغامبر هست یا نه. گفت بوقت آنکه آفتاب فرو شد بخانه باز آمدند شکسته و کوفته غمناک و حزین، و ایشان مرا می‌نواختندی نیک هر بار، آن ساعت که پیش ایشان رفتم بر عادت خویش و بمن التفات می‌نکردند، و هیچ مرا نمی نواختند، و از اندوه و دلتنگی پروای من خود نداشتند. آن گه بو یاسر به پدرم حیی میگفت أ هو هو؟. گویی او اوست؟ پدرم گفت نعم و اللَّه قال و تعرفه و تغشّه؟

Қоли нъм , қоли Фмои фӣ нФск манеҳ ? қоли адоватау аллоҳи мо бақията .

قال نعم، قال فما فی نفسک منه؟ قال عداوته و اللَّه ما بقیت.

Раби Алъоламин эшонро гуфт Флънаҳи аллоҳи алии алкоФрини лаънати худоӣ бар кофарон ,у лаънат рондан бошад ва нопазируфтан , чун эшонро дар азали ронда буд он шинохту дониш ки эшонро буд ҳеҷ суд надошт . « ман қъд ба ҷаддаи лами инҳз ба ҷадда » кори ҷад азалӣ дорад на ҷади ҳоле , онҷо ки аноятаст пирӯзиро чаҳ ниҳоятаст , ҷуҳудон ки маърифат ва дониш доштанд чун аноят бо эшон набӯд он маърифати эшонроу бол буд ,у сабаби уқубат ва накол буд . Лаънати худованд баришону хашм бар сари хашми ҷзоءи эшон ,у съолики алмҳоҷрини нодони фарои сари китоб ва суннат шуданд , чун анояти азалӣ бо эшон буд кори эшон баҷое расед ки Мустафо ъ бо эшон нусрат мехост бар душман . Дар хабараст ки кони истФтҳи бсъолики алмҳоҷрину съолик алмҳоҷрин эшонанд ки расӯли худои эшонро сифат карда дар он хабар ки сўбон ривоят кард

رب العالمین ایشان را گفت فلعنة اللَّه علی الکافرین لعنت خدای بر کافران، و لعنت راندن باشد و ناپذیرفتن، چون ایشان را در ازل رانده بود آن شناخت و دانش که ایشان را بود هیچ سود نداشت. «من قعد به جدّه لم ینهض به جدّه» کار جدّ ازلی دارد نه جدّ حالی، آنجا که عنایتست پیروزی را چه نهایت است، جهودان که معرفت و دانش داشتند چون عنایت با ایشان نبود آن معرفت ایشان را و بال بود، و سبب عقوبت و نکال بود. لعنت خداوند بریشان و خشم بر سر خشم جزاء ایشان، و صعالیک المهاجرین نادان‌ فرا سر کتاب و سنت شدند، چون عنایت ازلی با ایشان بود کار ایشان بجایی رسید که مصطفی ع با ایشان نصرت میخواست بر دشمن. در خبرست که کان یستفتح بصعالیک المهاجرین و صعالیک المهاجرین ایشانند که رسول خدا ایشان را صفت کرده در آن خبر که ثوبان روایت کرد

Қоли қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ҳавзи мо байни адани илои Аммони шаробаашад бёзои ман аллбну аҳлии ман алъсл , ман шурб манеҳ шурбаи лои измأи баъдҳо абадану аввали ман ирдаҳи съолики алмҳоҷрин . Қлно ва манеҳам ё расӯли аллоҳ ? қоли алднси алсёби алшъси алрؤўси аллазӣнаи лои тФтҳи ?лаами абвоби Ассададу лои изўҷўни алмнъмоти аллазӣнаи иътўни мо алайҳиму лои иътўни мо ?лаам . »

قال قال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «حوض ما بین عدن الی عمان شرابه اشدّ بیاضا من اللبن و احلی من العسل، من شرب منه شربة لا یظمأ بعدها ابدا و اول من یرده صعالیک المهاجرین. قلنا و منهم یا رسول اللَّه؟ قال الدّنس الثیاب الشعث الرؤوس الذین لا تفتح لهم ابواب السدد و لا یزوّجون المنعمات الذین یعطون ما علیهم و لا یعطون ما لهم.»

Бӣсмои аштрўои алоиаҳи бӣси истъмли фии маҷмӯи алмзоми комаи ани нъми истъмли фии маҷмӯи алмҳомд ,у маъноаи бӣсмои боъўо ба ҳаззи анФсҳми ман алсўоби болкФри болқрон ба бади чизеи хештанро бФрўхтнду савоби он аз даст бидоданд , ки ба қуръон кофар шуданд .

بِئْسَمَا اشْتَرَوْا الآیة بئس یستعمل فی مجموع المذامّ کما انّ نعم یستعمل فی مجموع المحامد، و معناه بئسما باعوا به حظ انفسهم من الثواب بالکفر بالقرآن به بد چیزی خویشتن را بفروختند و ثواب آن از دست بدادند، که به قرآن کافر شدند.

Раб Алъоламин мегуяд ончӣ карданд ббғӣ карданду ҳасади бурданд ки мо набуввати бФрзндони Исмоили додем на бФрзндони исҳоқ , злки фазли аллоҳи иؤтиаҳи ман ишоء , ин набуввату рисолати фазл ва карам худовандаст , он касро диҳад ки худ хоҳад . Ва қоли таъолии аллоҳи أълми ҳайси иҷъли рисолатау маънии бағӣ ҳасадаст то дар диласт онро ҳасад гӯйанд ва чун зоҳир шавад бағӣ гӯйанд ва ин ҳасади офатӣ азимаст дар роҳи муъминон , онро ки ҳасади биўкнди ҳеҷ ибодату тоъат ӯро бар надоранд .

رب العالمین میگوید آنچه کردند ببغی کردند و حسد بردند که ما نبوت بفرزندان اسماعیل دادیم نه بفرزندان اسحاق، ذلک فضل اللَّه یؤتیه من یشاء، این نبوت و رسالت فضل و کرم خداوندست، آن کس را دهد که خود خواهد. و قال تعالی اللَّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ و معنی بغی حسد است تا در دلست آن را حسد گویند و چون ظاهر شود بغی گویند و این حسد آفتی عظیم است در راه مؤمنان، آن را که حسد بیوکند هیچ عبادت و طاعت او را بر ندارند.

Алҳсди иأкли алҳсноти комаи токли алнори алҳтб .

الحسد یأکل الحسنات کما تاکل النار الحطب.

Иблиси афтодаи ҳасад буд лои ҷурми ибодати чандини ҳазор сола ӯро аз вҳдаҳи лаънат берун наёвард ,у зулати одам ки аз шаҳват буд на аз ҳасади тавбаи ваии лои ҷурми мақбули гашт ,у кори вай осон шуд , инс молик гуфт Мустафо ъ бо ёрон нишаста буд гуфт : « итлъи алайкуми алони раҷули ман аҳли алҷнаҳ »

ابلیس افتاده حسد بود لا جرم عبادت چندین هزار ساله او را از وهده لعنت بیرون نیاورد، و زلّت آدم که از شهوت بود نه از حسد توبه وی لا جرم مقبول گشت، و کار وی آسان شد، انس مالک گفت مصطفی ع با یاران نشسته بود گفت: «یطّلع علیکم الآن رجل من اهل الجنّة»

Ҳам акнӯн мардӣ аз аҳли биҳишти даройад , мардӣ Ансорӣ даромад ва наълин дар даст чап дошту об аз маҳосини ваии қатра қатра меафтод , аз таҷдиди взўء , он рӯзи гузашт , дигари рӯзи Мустафо ъ ҳам чунон гуфт ва ҳамон мард дар омад ҳам бар он сифат , сдигри рӯзи ҳамин ҳоли барин нсқ бирафт . Абди аллоҳи Амр ъос гуфт ман баҳона гирифтаму бахонаи он мард Ансорӣ рафтам , ва се шаб бо вай бимонадам , ва дар аъмоли вай андеша мекардам , надидам аз ваии амал бисёр , аммо андари миёнаи шаб ҳар гуҳ ки бедор шудӣ зикрӣу тасбеҳӣ бар забон вай бирафтӣ ,у буқати намоз бомдод бархестӣу вузӯе тамом кардӣ . Пас абд аллоҳ гуфт чун ибодати фаровон аз вай надидам ончӣ шунида будам аз Мустафо ъ бо вай ронадам ва гуфтам чаҳ амали дории беруни азин ки мӯҷиби ин савобаст ? қоли лои аҷди фии нафасии ғлои лоҳди ман алмуслимӣн ,у лои аҳсдаҳи алии хайри эътоаи аллоҳ Аёа . Қоли ?лаи абди аллоҳи ҳозои алзии блғку ҳаии алтии лои нтиқ .

هم اکنون مردی از اهل بهشت درآید، مردی انصاری درآمد و نعلین در دست چپ داشت و آب از محاسن وی قطره قطره می‌افتاد، از تجدید وضوء، آن روز گذشت، دیگر روز مصطفی ع هم چنان گفت و همان مرد در آمد هم بر آن صفت، سدیگر روز همین حال برین نسق برفت. عبد اللَّه عمرو عاص گفت من بهانه گرفتم و بخانه آن مرد انصاری رفتم، و سه شب با وی بماندم، و در اعمال وی اندیشه میکردم، ندیدم از وی عمل بسیار، اما اندر میانه شب هر گه که بیدار شدی ذکری و تسبیحی بر زبان وی برفتی، و بوقت نماز بامداد برخاستی و وضویی تمام کردی. پس عبد اللَّه گفت چون عبادت فراوان از وی ندیدم آنچه شنیده بودم از مصطفی ع با وی راندم و گفتم چه عمل داری بیرون ازین که موجب این ثواب است؟ قال لا اجد فی نفسی غلّا لاحد من المسلمین، و لا احسده علی خیر اعطاه اللَّه ایاه. قال له عبد اللَّه هذا الذی بلغک و هی الّتی لا نطیق.

Фбоؤи бғзби алии ғазаби ду хашми худованд баришон : яке бдонк ба исо кофар шуданд ,у дигари онкӣ ба Муҳамад кофар шуданд . Садӣ гуфт як хашми бдонки ибодат гӯсола карданд , дигари онк бо Муҳамад кофар шуданду қуръон қабул накарданд . Ва гуфтаанд : як хашм бидонаст ки ба Муҳамад кофар шуданд ,у дигар бонк гуфтанд яди аллоҳи мғлўлаҳи яди худованд бастааст , ки рӯзӣ бар мо танг кардааст ,у набувват аз мо бози гирифта , раб Алъоламин гуфт ғулати أидиҳми дасти эшон ба бастанд то ҳаргиз азишон касе набинӣ ки нафақа фарох кунад бар хештан ё бар касе , магари андакӣ ,у лънўои бмои қолўо ва лаънат карданд баришон бончаҳ гуфтанд , онкӣ гуфт бали идоаҳи мабсутатон балки ду дасти худованд кушодааст , нафақа мекунад чунонк хоҳад , яд исбот карду ғул нафй кард . Ва ривоят дурустаст аз Мустафо ъ ки гуфт яди аллоҳи малаъии лои тғизҳои нафақаи схоءи аллилу алнҳор . أи рأитми мо анФқи мнзи халқи алсмоўоту аларз ? ?фонаи лами инқси мо фии ямина ,у аршаи алии алмоء ,у бедаи алأхрии алмизони ихФзу ирФъ . Он гуҳ гуфту ллкоФрини азоби маин то бадоне ки азоби муваҳҳидони тأдиб ва татҳираст , на ахзоءу иҳонат .

فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلی‌ غَضَبٍ دو خشم خداوند بریشان: یکی بدانک به عیسی کافر شدند، و دیگر آنکه به محمد کافر شدند. سدی گفت یک خشم بدانک عبادت گوساله کردند، دیگر آنک با محمد کافر شدند و قرآن قبول نکردند. و گفته‌اند: یک خشم بدانست که به محمد کافر شدند، و دیگر بآنک گفتند یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ ید خداوند بسته است، که روزی بر ما تنگ کرده است، و نبوت از ما باز گرفته، رب العالمین گفت غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ دست ایشان به بستند تا هرگز ازیشان کسی نبینی که نفقه فراخ کند بر خویشتن یا بر کسی، مگر اندکی، وَ لُعِنُوا بِما قالُوا و لعنت کردند بریشان بآنچه گفتند، آنکه گفت بَلْ یَداهُ مَبْسُوطَتانِ بلکه دو دست خداوند گشاده است، نفقه میکند چنانک خواهد، ید اثبات کرد و غلّ نفی کرد. و روایت درست است از مصطفی ع که گفت ید اللَّه ملأی لا تغیضها نفقة سخاء اللیل و النّهار. أ رأیتم ما انفق منذ خلق السماوات و الارض؟ فانّه لم ینقص ما فی یمینه، و عرشه علی الماء، و بیده الأخری المیزان یخفض و یرفع. آن گه گفت وَ لِلْکافِرِینَ عَذابٌ مُهِینٌ تا بدانی که عذاب موحّدان تأدیب و تطهیر است، نه اخزاء و اهانت.

Азоби маин коФронрости эшон ки ҷовид дар дӯзах бимонанд ,у мؤмнонро агар азобӣ расад бар сиблати тмҳису такфир буд як чанде , вонгаҳ аз пас он раҳмати абадӣу иззати сармадӣу неъмати ҷовдонӣ .

عَذابٌ مُهِینٌ کافرانراست ایشان که جاوید در دوزخ بمانند، و مؤمنانرا اگر عذابی رسد بر سبیل تمحیص و تکفیر بود یک چندی، وانگه از پس آن رحمت ابدی و عزت سرمدی و نعمت جاودانی.

Ва إзои қили ?лаами омнўои бмои أнзли аллоҳи қолўои нؤмни бмои أнзли ълино ва чун ҷуҳудонро гўӣид имон оред ба қуръон ки ба Муҳамад фурӯ фиристодем эшон гӯйанд мо имон бидон орем ки бмо фурӯ фиристоданд бзбони ибрӣ яъне тӯрӣа .

وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَیْنا و چون جهودان را گوئید ایمان آرید به قرآن که به محمد فرو فرستادیم ایشان گویند ما ایمان بدان آریم که بما فرو فرستادند بزبان عبری یعنی توریة.

Ва икФрўни бмои вроءаҳу ҳў алҳақ мсдқои лмои мъҳм эй бмои сўоаҳ ,у баҳр чаҳ берун аз тӯрӣааст кофар мешаванд . Аллоҳи таъолии эшонро бойен гуфт дурӯғ зан кард гуфт .

وَ یَکْفُرُونَ بِما وَراءَهُ وَ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ ای بما سواه، و بهر چه بیرون از توریة است کافر میشوند. اللَّه تعالی ایشان را باین گفت دروغ زن کرد گفت.

Қул Флми тқтлўни أнбёءи аллоҳи ман қабл إни кантами муъминин أии ани кантами муътақидӣни ллоимони Флми рзитми бқтли алонбёء ? агар ба тӯрӣа имон доред дар тӯрӣа куҷост ки пайғомбаронро кашид ? ва чаро кашид эшонро ? муфассирон гуфтанд ҳар чанд ки эшон қатл пайғомбарон накарда буданд локини падарон эшон карда буданд , ва эшон бидон ризо медоданд ва меписандиданд ,у падаронро бидон маънӣ душман менагирифтанд . Ва луи конўои мؤмнўни биллоҳ ва алнабӣ ва мо анзли илайҳи мо атхзўҳми авлиёъ , ва ба қол алнабӣ ъ ман ҳзри мъсиаҳи Фкрҳҳои кони кмни ғоби анҳо , ва ман ғоби анҳо фарзӣҳо кони кмни шаҳдҳо .

قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِیاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ أی ان کنتم معتقدین للایمان فلم رضیتم بقتل الانبیاء؟ اگر به توریة ایمان دارید در توریة کجاست که پیغامبران را کشید؟ و چرا کشید ایشان را؟ مفسران گفتند هر چند که ایشان قتل پیغامبران نکرده بودند لکن پدران ایشان کرده بودند، و ایشان بدان رضا میدادند و می‌پسندیدند، و پدران را بدان معنی دشمن می‌نگرفتند. و لو کانوا مؤمنون باللّه و النبیّ و ما انزل الیه ما اتّخذوهم اولیاء، و به قال النبی ع من حضر معصیة فکرهها کان کمن غاب عنها، و من غاب عنها فرضیها کان کمن شهدها.

Ва лақади ҷоءкми Мӯсои болбинот ин ҳамчунонаст ки ҷой дигар гуфт қад ҷӣткм бибина ман рбкм Мӯсо гуфт : омадами бшмоу пайғоми рост ва нишонҳои дуруст оварадам ва он нишонҳо на буданд , чунонк дар сӯраи алнмл баён кард : фии тсъи оёти إлии фиръавну қавмау тафсили он дар сӯра алоъроФасту ҳаии алъсо ва ?иледу алтўФону алҷроду алқмлу алзФодъу алдму албҳру алснўну нақси алсмрот . Аммо ончӣ дар сӯра банӣ Исроил гуфту лақади отинои Мӯсои тсъи оёти байноти он на ояти дигар буд ҷуз аз ин ки аз пайғоми ҳақ ба банӣ Исроил овараду ҳаии ани лои тшркўо беу лои тсрқўо ,у лои тзнўо ,у лои тқтлўои алнФси алтии ҳарами аллоҳи алои болҳқ ,у лои тсҳрўо ,у лои тқрбўои моли алитим ,у лои тсъўои бабрии илои алслтон ,у лои тъдўои фии алсбту лои тأклўои алрбо .

وَ لَقَدْ جاءَکُمْ مُوسی‌ بِالْبَیِّناتِ این همچنانست که جای دیگر گفت قَدْ جِئْتُکُمْ بِبَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ موسی گفت: آمدم بشما و پیغام راست و نشانهای درست آوردم و آن نشانها نه بودند، چنانک در سورة النمل بیان کرد: فِی تِسْعِ آیاتٍ إِلی‌ فِرْعَوْنَ وَ قَوْمِهِ و تفصیل آن در سورة الاعراف است و هی العصا و الید و الطوفان و الجراد و القمّل و الضفادع و الدم و البحر و السنون و نقص الثمرات. اما آنچه در سوره بنی اسرائیل گفت وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسی‌ تِسْعَ آیاتٍ بَیِّناتٍ آن نه آیت دیگر بود جز از این که از پیغام حق به بنی اسرائیل آورد و هی ان لا تشرکوا بی و لا تسرقوا، و لا تزنوا، و لا تقتلوا النفس التی حرّم اللَّه الّا بالحقّ، و لا تسحروا، و لا تقربوا مال الیتیم، و لا تسعوا ببری الی السلطان، و لا تعدوا فی السّبت و لا تأکلوا الربا.

Ва лақади ҷоءкми Мӯсои болбиноти сами атхзтми алъҷли ман баъдау أнтми золмўн

وَ لَقَدْ جاءَکُمْ مُوسی‌ بِالْبَیِّناتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظالِمُونَ‌

Мӯсои пайғоми ҳақи бгзорд ва нишонҳои равшан боз намӯду ваъдаеро ки аллоҳи таъолӣ ӯро дода буд , аз миёни эшон берун шуд пас чун боз омад эшон гӯсола параст буданд . Раб Алъоламин гуфт агар он гуфт шумо рост ки нؤмни бмои أнзли ълинои пас чаро гӯсолаи парасти шадид ва дар китоби тӯрӣаи шуморо аз ширк наҳй кардааму бтўҳиди фармӯда , инаст ситами азиму бедодгарӣ ки шумо бар худ мекунед .

موسی پیغام حق بگزارد و نشانهای روشن باز نمود و وعده‌ای را که اللَّه تعالی او را داده بود، از میان ایشان بیرون شد پس چون باز آمد ایشان گوساله پرست بودند. رب العالمین گفت اگر آن گفت شما راست که نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَیْنا پس چرا گوساله پرست شدید و در کتاب توریة شما را از شرک نهی کرده‌ام و بتوحید فرموده، اینست ستم عظیم و بیدادگری که شما بر خود میکنید.

Ва إзи أхзнои мисоқкму рФънои Фўқкми алтўри ин аҳд ва паймон охираст на паймони аввал , ва бо ҳар қавмӣ аз фарзандони одами ду паймон рафтааст ва ду аҳд баришон гирифтаанд яке рӯзи мисоқи худованди ъзу ҷли эшонро аз китфи одам берун оварад ва аҳд гирифт баришон ки أи лсти брбкми қолўои балӣ ? он аҳд авваласт . Ва аҳди охир ки ҳар пайғамбарӣ бо қавми хеши паймони баст ва аҳд гирифт баришон ки аъбдўои аллоҳу лои тшркўо ба шиӣоу аҳди Мӯсо бо қавми худ он буд ки ман шуморо китоб оварадам бипазиреду бон кор кунед . Пас чун китоб оварад напазируфтанд , раби Алъоламин , кӯҳиро фармуд то аз бех баровард ва бар зибри эшон муъаллақи бистод .

وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَکُمْ وَ رَفَعْنا فَوْقَکُمُ الطُّورَ این عهد و پیمان آخرست نه پیمان اول، و با هر قومی از فرزندان آدم دو پیمان رفته است و دو عهد بریشان گرفته‌اند یکی روز میثاق خداوند عز و جل ایشان را از کتف آدم بیرون آورد و عهد گرفت بریشان که أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی‌؟ آن عهد اول است. و عهد آخر که هر پیغمبری با قوم خویش پیمان بست و عهد گرفت بریشان که اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً و عهد موسی با قوم خود آن بود که من شما را کتاب آوردم بپذیرید و بآن کار کنید. پس چون کتاب آورد نپذیرفتند، رب العالمین، کوهی را فرمود تا از بیخ برآورد و بر زبر ایشان معلق بیستاد.

Ва гуфтанд эшонро ки асмъўо эй аФҳмўо ,у қили аъқлўоу аъмлўо ба маънӣ онаст ки пайғоми мо бниўшид ва дарёбед ,у бон кор кунед . Арбоб маъонӣ гуфтанд сухан ки шуниданӣ буд аввали бсмъи банда фурӯ ояд , он гуҳи бмнзл фаҳм расад то бидонад , он гуҳи бмркз ақл расад то дарёбад , пас агар ақтзоء амал кунад банда бидон амали орад , пас ртбти аввал самоъасту ртбти охири амал . Он кас ки тафсири асмъўои аъмлўои бикради бохр маротиб нигараст ва он кас ки аФҳмўои маънии ниҳод ё аъқлўои ббъзии всоӣт назар кард .

و گفتند ایشان را که اسْمَعُوا ای افهموا، و قیل اعقلوا و اعملوا به معنی آنست که پیغام ما بنیوشید و دریابید، و بآن کار کنید. ارباب معانی گفتند سخن که شنیدنی بود اول بسمع بنده فرو آید، آن گه بمنزل فهم رسد تا بداند، آن گه بمرکز عقل رسد تا دریابد، پس اگر اقتضاء عمل کند بنده بدان عمل آرد، پس رتبت اول سماع است و رتبت آخر عمل. آن کس که تفسیر اسْمَعُوا اعملوا بکرد بآخر مراتب نگرست و آن کس که افهموا معنی نهاد یا اعقلوا ببعضی وسائط نظر کرد.

Қолўои смъноу ъсино чун эшонро гуфтанд дарёбеду бон кор кунед эшон ҷавоб доданд ки смъноу ъсино яъне ки бзбон гуфтанд смъно аммо бадал гуфтанд ъсино . Вҳб мнбаҳ гуфт : дар тӯрӣа хондаам ки раб Алъоламин гуфт ё ибодии алмзнбини алхотӣини алғоФлин , кам ило кам ? кам ва кам ақили ъсроткми ъсраҳи баъди ъсраҳ ? ва кам аъФўи ани Фзоӣҳкму сўоткм ? Фзиҳаҳи баъди Фзиҳаҳу сўأаҳи баъди сўأаҳ ? ва кам ва кам амҳлткму амҳлкму адъўкми илои мо ҳўи хайри лакам ?у лои аслбкми нъмоиӣу лои аҳтки ънкми асторӣ ? сами қоли субҳонии мо арأФнии бхлқӣ ! »у أшрбўои фии қлўбҳми алъҷл эй ашрбўои ҳуби алъҷли фии қлўбҳм . Саид ҷбир гуфт дӯстии гӯсолаи чунон дар дили эшон ниҳода буданд ки он гӯсоларо бсўҳони бсўднди он гуҳ дар дарёи бпрокнднд , эшон дар он оби афтоданду нҳмор аз он михўрднд то он рӯйҳошон зарди гашти бкФрҳм эй феъли аллоҳи злки баҳами ъқўбаҳи лкФрҳм , кқўлаҳи бали табъи аллоҳи алайҳои бкФрҳми яке аз бузургон дайн гуфт : аҷҷал банӣ Исроил маълумасту ибодати он ширки маин ,у аҷҷали ин уммат днёء шавамасту дӯстии он ширки киин .

قالُوا سَمِعْنا وَ عَصَیْنا چون ایشان را گفتند دریابید و بآن کار کنید ایشان جواب دادند که سَمِعْنا وَ عَصَیْنا یعنی که بزبان گفتند سَمِعْنا امّا بدل گفتند عَصَیْنا. وهب منبه گفت: در توریة خوانده‌ام که رب العالمین گفت یا عبادی المذنبین الخاطئین الغافلین، کم الی کم؟ کم و کم اقیل عثراتکم عثرة بعد عثرة؟ و کم اعفو عن فضائحکم و سوآتکم؟ فضیحة بعد فضیحة و سوأة بعد سوأة؟ و کم و کم امهلتکم و امهلکم و ادعوکم الی ما هو خیر لکم؟ و لا اسلبکم نعمایی و لا اهتک عنکم استاری؟ ثم قال سبحانی ما ارأفنی بخلقی!» وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ ای اشربوا حبّ العجل فی قلوبهم. سعید جبیر گفت دوستی گوساله چنان در دل ایشان نهاده بودند که آن گوساله را بسوهان بسودند آن گه در دریا بپراکندند، ایشان در آن آب افتادند و نهمار از آن میخوردند تا آن رویهاشان زرد گشت بِکُفْرِهِمْ ای فعل اللَّه ذلک بهم عقوبة لکفرهم، کقوله بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَیْها بِکُفْرِهِمْ یکی از بزرگان دین گفت: عجل بنی اسرائیل معلوم است و عبادت آن شرک مهین، و عجل این امت دنیاء شوم است و دوستی آن شرک کهین.

Қул бӣсмои иأмркм ба إимонкми إни кантами муъминин ин такзиб ҷуҳудонаст бончаҳ гуфтанд : нؤмни бмои أнзл ълино мегуяд пайғомбари ман эшонро гӯии бӣсмои иأмркм ба إимонкм шумо мегуед ба тӯрӣа ва ба Мӯсо имон оварадем он имони шумо ба тӯрӣа ва ба Мӯсои ббди чизеи миФрмоид ки кофари шадид ба қуръон ва ба Муҳамад , إни кантами муъминин яъне луи кантами муъминин мо абди теми алъҷлу анмо яъне бзлки обоءҳм , Фонҳми ъбдўои алъҷл , иқўли аллоҳи таъолии кзлки муошири алиҳўду алмхотбини луи кантами муъминин бмои анзли алайкуми мо кзбтми мҳмдои слии аллоҳи алайҳу ?алау силам .

قُلْ بِئْسَما یَأْمُرُکُمْ بِهِ إِیمانُکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ این تکذیب جهودان است بآنچه گفتند: نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَیْنا میگوید پیغامبر من ایشان را گوی بِئْسَما یَأْمُرُکُمْ بِهِ إِیمانُکُمْ شما می‌گویید به توریة و به موسی ایمان آوردیم آن ایمان شما به توریة و به موسی ببد چیزی میفرماید که کافر شدید به قرآن و به محمد، إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ یعنی لو کنتم مؤمنین ما عبد تم العجل و انما یعنی بذلک آباءهم، فانهم عبدوا العجل، یقول اللَّه تعالی کذلک معاشر الیهود و المخاطبین لو کنتم مؤمنین بما انزل علیکم ما کذّبتم محمدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم.