Қавлаи таъолии إни аллазӣнаи кФрўои ҳақиқати куфр дар луғати араб бпўшиднаст ,у бегонаро бон кофар гӯйанд ки неъматҳои худованди ъзу ҷл бар худ бипушад .

قوله تعالی إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا حقیقت کفر در لغت عرب بپوشیدن است، و بیگانه را بآن کافر گویند که نعمتهای خداوند عزّ و جلّ بر خود بپوشد.

Ва неъматҳои аллоҳи се қисмаст яке неъмати берӯнӣ чун молу ҷоҳ , дигари неъмати баданӣ чун сиҳҳату қӯт , сдигри неъмати нафасӣ чун ақлу Фтнт . Ва неъмати нафасӣ тамомтарасту азимтар , фӣҳо итўсли илои алтоъоту алхироту истеҳқоқи алсўоб . Ва бар ҳасби ин тақсими шукр ва куфр ниҳоданд . Пас куфр азим онаст ки муқобили неъмат нафасӣаст ,у кофар мутлақ биравӣ уфтад ки неъмати нафасиро куфрони орад ки ҳосили ваии бҷҳўди виҷдоняту набуввату шароеъ боз мегардад , ва ин оят ҳар чанд ки аз рӯй зоҳири лафз омаст аммо маънӣу муроди бон хосаст ки на ҳамагони кофаронро ҳукми азалӣ дар шақовати эшон собиқ буд ва аз инзори расӯли худо бе фоидаи монданд , ки баъд аз нузули ин ояти басии кофарони мусулмони гаштанду бонзори расӯл мунтафаъ шуданд . Баси маълуми гашт ки ин ояти қавмии махсӯсро фурӯд омад заҳҳок гуфт абӯи ҷаҳл буд ва панҷ кас аз аҳли байти вай . Ибн аббос гуфт қавмӣ ҷуҳудон буданд ки дар аҳди Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силам дар навоҳии Мадина мақом доштанд ва пас аз он ки ба набуввати Мустафо маърифат доштанд буи кофар шуданд . Рабиъ инс гуфт мушрикон араб буданд ки рӯзи бадари ҳама кушта шуданд бадасти мусулмонон ва дар шаъни эшон ин ояти омада буд ки أи ламтар إлии аллазӣнаи бдлўои неъмати аллоҳи кФро . .

و نعمتهای اللَّه سه قسم است یکی نعمت بیرونی چون مال و جاه، دیگر نعمت بدنی چون صحت و قوت، سدیگر نعمت نفسی چون عقل و فطنت. و نعمت نفسی تمامتر است و عظیم‌تر، فیها یتوصّل الی الطّاعات و الخیرات و استحقاق الثّواب. و بر حسب این تقسیم شکر و کفر نهادند. پس کفر عظیم آنست که مقابل نعمت نفسی است، و کافر مطلق بروی افتد که نعمت نفسی را کفران آرد که حاصل وی بجحود وجدانیّت و نبوت و شرایع باز میگردد، و این آیت هر چند که از روی ظاهر لفظ عامّ است اما معنی و مراد بآن خاصّ است که نه همگان کافران را حکم ازلی در شقاوت ایشان سابق بود و از انذار رسول خدا بی فایده ماندند، که بعد از نزول این آیت بسی کافران مسلمان گشتند و بانذار رسول منتفع شدند. بس معلوم گشت که این آیت قومی مخصوص را فرود آمد ضحاک گفت ابو جهل بود و پنج کس از اهل بیت وی. ابن عباس گفت قومی جهودان بودند که در عهد مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم در نواحی مدینه مقام داشتند و پس از آن که به نبوت مصطفی معرفت داشتند بوی کافر شدند. ربیع انس گفت مشرکان عرب بودند که روز بدر همه کشته شدند بدست مسلمانان و در شأن ایشان این آیت آمده بود که أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْراً..

Сами қоли сўоءи алайҳим эй мтсоўёи ъндҳми алонзору тарка . Худоиро ъзу ҷли сифат инзор гӯйанд ки ҷой дигар гуфт анои анзрнокми ъзобои қрибоу маънии инзор мураккабаст аз ду сифат ки худованди қадими ҷли ҷалолаи баҳри ду сифат мавсуфаст яке эълому дигари тхўиФ . Ва ба қоли таъолии злки ихўФи аллоҳ ба ибода . Ва сўоءи лафзи воҳид онасту сўосиаҳи ҷамъи он ,у ҳўи ҷамъи алии алмънии дуни аллФз .

ثم قال سَواءٌ عَلَیْهِمْ ای متساویا عندهم الانذار و ترکه. خدای را عزّ و جل صفت انذار گویند که جای دیگر گفت انّا انذرناکم عذابا قریبا و معنی انذار مرکب است از دو صفت که خداوند قدیم جلّ جلاله بهر دو صفت موصوف است یکی اعلام و دیگر تخویف. و به قال تعالی ذلک یخوّف اللَّه به عباده. و سواء لفظ واحد آن است و سواسیه جمع آن، و هو جمع علی المعنی دون اللفظ.

أнзртҳми Бамаду тлиини ҳамзаи сонии қроءаҳи абӯи Амру нофеъу ибн касӣрасту луғати аҳл ҳиҷозасту таҳқиқи ҳмзтин бе мади қроءаҳи боқӣу ихтилофи қрءот аз ихтилофи луғот арабасту бмънии ҳамаи яксону зоҳири калима астхбораст аммо бмънӣ ахбораст .

أَنْذَرْتَهُمْ بمدّ و تلیین همزه ثانی قراءة ابو عمرو و نافع و ابن کثیر است و لغت اهل حجاز است و تحقیق همزتین بی مدّ قراءة باقی و اختلاف قرءات از اختلاف لغات عرب است و بمعنی همه یکسان و ظاهر کلمه استخبار است اما بمعنی اخبار است.

Кأнаҳи қоли сўоءи алайҳими алонзору тарки алонзор .

کأنّه قال سواء علیهم الانذار و ترک الانذار.

إни аллазӣна кФрўо мегуяд эшон ки ҳақи бпўшиднду бўҳдонити аллоҳ иқрор надоданду Мустафоро барост надоштанд ва устувор нагирифтанду фармони шаръи моро гардан наниҳоданд агар бими намое ва огоҳ кунӣ эшонро ё накунӣ яксонаст барояшон , негроанд ва гардан наниҳанд , ки эшонро рақам шақоват кашидаем дар азал ,у ҳукми мо баҳрмони эшон собиқаст .

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا میگوید ایشان که حق بپوشیدند و بوحدانیت اللَّه اقرار ندادند و مصطفی را براست نداشتند و استوار نگرفتند و فرمان شرع ما را گردن ننهادند اگر بیم نمایی و آگاه کنی ایشان را یا نکنی یکسان است برایشان، نگروند و گردن ننهند، که ایشان را رقم شقاوت کشیده‌ایم در ازل، و حکم ما بحرمان ایشان سابق است.

Алайҳим аз баҳри он даровард ки эшон дар ҳукм маҳрӯманд ва пас бблои мҳҷўҷ .

عَلَیْهِمْ از بهر آن درآورد که ایشان در حکم محروم‌اند و پس ببلا محجوج.

Фоидаи инзори бмстФӣ ъ боз мегардад аз ҷиҳати истеҳқоқи савоб ки кофаронро бҳкми ҳурмони азалӣ аз он инзор фоида нест ва аз ӣнҷост ки сўоء алайҳим гуфт ва алейк нагуфт то Мустафоро фазли инзору иблоғ май буд ва бар кофарони ҳукми ҳурмони худ равони ниҳод .

فایده انذار بمصطفی ع باز میگردد از جهت استحقاق ثواب که کافران را بحکم حرمان ازلی از آن انذار فایده نیست و از اینجاست که سَواءٌ عَلَیْهِمْ گفت و علیک نگفت تا مصطفی را فضل انذار و ابلاغ می‌بود و بر کافران حکم حرمان خود روان نهاد.

Одам ҳануз обу гул буд ки ин рақами бегонагӣу ҳурмон дар илми худо ва эшон буд . Хабар дурустаст . Ки салмон форсӣ гуфт ё абди аллоҳи масъӯди ани аллоҳи таъолии хамри тини одами арбаъӣни иўмои Фзрби бидиаҳ , Фхрҷи фии яминаи кули таййибу харҷи фии ядаи алأхрии кули хабис . »

آدم هنوز آب و گل بود که این رقم بیگانگی و حرمان در علم خدا و ایشان بود. خبر درست است. که سلمان فارسی گفت یا عبد اللَّه مسعود انّ اللَّه تعالی خمرّ طین آدم اربعین یوما فضرب بیدیه، فخرج فی یمینه کلّ طیّب و خرج فی یده الأخری کلّ خبیث.»

Он рӯз ки ин қисмат мекард ҳукми худованди чунин буд ки ин бегона аз қисм хабис бошад .

آن روز که این قسمت میکرد حکم خداوند چنین بود که این بیگانه از قسم خبیث باشد.

Аз ӣнҷо гуфт лои иؤмнўн ин ҳамчунонаст ки Нӯҳи пайғамбарро гуфт анаи лни иؤмни ман қўмки алои ман қади омни пас чун ҳукми шақоват дар ҳақ эшон бирафт дарҳои саодат баришон баста шуду меҳр бар дили эшон ниҳод то нури ҳудоу равшанои ошноӣ бон нарасад .

از اینجا گفت لا یُؤْمِنُونَ این همچنانست که نوح پیغمبر را گفت انّه لن یؤمن من قومک الّا من قد آمن پس چون حکم شقاوت در حق ایشان برفت درهای سعادت بریشان بسته شد و مهر بر دل ایشان نهاد تا نور هدی و روشنایی آشنایی بآن نرسد.

Гуфт хатми аллоҳи алии қлўбҳми дарин ояти ради қадарён равшанасту далели аҳли сана дар исботи қадару нафии иститоати қавии бҳмди аллоҳ ва манеҳ . Мегуяд аввали дилҳои эшонро дар кун бапушед он гуҳ меҳр кард , ва ин меҳр ки ниҳанд аз баҳр он ниҳанд то аз беруни ҳеҷ чиз дарав нашавад ва аз андаруни ҳеҷ чиз берун наёяд . Меҳр бар дили кофарони ниҳод то тавҳиду ошноӣ дар он нашаваду ширку нифоқ аз он берун наёяд . Ва назири ин дар қуръон фаровонаст :у табъи алии қлўбҳми фаҳми лои иФқҳўн ,у табъи аллоҳи алии қлўбҳми фаҳми лои иълмўн , бали табъи аллоҳи алайҳои бкФрҳми Флои иؤмнўни алои қлило , ва натабъ алии қлўбҳми фаҳми лои исмъўн ва чунонк меҳр бар дили ниҳод то ҳақ дар наёфтанд низ бар гӯши ниҳод то ҳақ нашунаванд , чунонк гуфт :ам тҳсби ани аксрҳми исмъўн ӯ иъқлўн , ани ҳам алои колонъом ,у луи илми аллоҳи Фиҳми хирои лосмъҳм , анки лои тсмъи аламутӣу лои тсмъи алсми алдъоءу конўои лои исттиъўни смъо , кмсли алзии инъқи бмои лои исмъи лу кно насамъ ӯ наақлу фии озоннои вқрои أи Фأнти тсмъи алсм , аўлӣки инодўни ман макони бъбд . Ва чунонк меҳр бар дил ва бар гӯши эшон ниҳод то ҳақи дрнёФтнду ншнўднд , дидаи эшон низ дар ҳиҷоби ғифлату пӯшиши куфри барад то ҳақ ба надиданд чунонк гуфту алии أбсорҳми ғшоўаҳ « أи ?фонати тҳдии алъмии Фъмити алайкуму ҳўи алайҳими ъмӣ » Фъмўоу смўои ҳҷобои мстўро ва ман бинноу бинки ҳиҷоб . Ин ҳама бастани роҳи ошнои ист баришону баргардонӣдани дилҳо аз шинохти ҳақ ва бар гумоштани шаётин бар эшону аспри гузоштани эшон дар дасти ҳавоу писанди эшон ,у кажи гардонӣдани дилҳо ,у кажи намӯдани ростӣҳо ,у дареғи доштани ошноӣ азишон . Аъамаш гуфт « сифати он хатми муҷоҳиди моро бҳс бинмуд гуфтои кафи даст хеш баргушод ва гуфт ин мисоли дил одамӣаст чун гуноҳӣ кунад як гӯшаи он дил фурӯ гиранду ангушти киин худ ФрўгрФти баҳам , гуфт пас чун дигари бора гуноҳ кунад пораи дигар фурӯ гиранд , ва як ангушти дигар дар ҷанби он фурӯ гирифт , ҳамчунин мегуфт то онкӣ хатм кард бонагашт охиру ҳама фурӯ гирифт . Гуфто ва он гуҳи Меҳрӣ бар он ниҳанд то имон дар он нашаваду куфр аз онҷо берун наёяд . Ва мисдоқи ин хабари Мустафо с аст

گفت خَتَمَ اللَّهُ عَلی‌ قُلُوبِهِمْ درین آیت رد قدریان روشن است و دلیل اهل سنة در اثبات قدر و نفی استطاعت قوی بحمد اللَّه و منّه. میگوید اول دلهای ایشان را در کنّ بپوشید آن گه مهر کرد، و این مهر که نهند از بهر آن نهند تا از بیرون هیچ چیز درو نشود و از اندرون هیچ چیز بیرون نیاید. مهر بر دل کافران نهاد تا توحید و آشنایی در آن نشود و شرک و نفاق از آن بیرون نیاید. و نظیر این در قرآن فراوان است: و طبع علی قلوبهم فهم لا یفقهون، و طبع اللَّه علی قلوبهم فهم لا یعلمون، بل طبع اللَّه علیها بکفرهم فلا یؤمنون الّا قلیلا، و نطبع علی قلوبهم فهم لا یسمعون و چنانک مهر بر دل نهاد تا حق در نیافتند نیز بر گوش نهاد تا حق نشنوند، چنانک گفت: ام تحسب انّ اکثرهم یسمعون او یعقلون، ان هم الّا کالانعام، و لو علم اللَّه فیهم خیرا لاسمعهم، انّک لا تسمع الموتی و لا تسمع الصمّ الدّعاء و کانوا لا یستطیعون سمعا، کمثل الذی ینعق بما لا یسمع لو کنّا نسمع او نعقل و فی آذاننا وقرا أ فأنت تسمع الصّمّ، اولئک ینادون من مکان بعبد. و چنانک مهر بر دل و بر گوش ایشان نهاد تا حق درنیافتند و نشنودند، دیده ایشان نیز در حجاب غفلت و پوشش کفر برد تا حق به ندیدند چنانک گفت وَ عَلی‌ أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ «أ فانت تهدی العمی فعمیت علیکم و هو علیهم عمی» فعموا و صمّوا حجابا مستورا و من بیننا و بینک حجاب. این همه بستن راه آشنا ایست بریشان و برگردانیدن دلها از شناخت حق و بر گماشتن شیاطین بر ایشان و اسپر گذاشتن ایشان در دست هوا و پسند ایشان، و کژ گردانیدن دلها، و کژ نمودن راستیها، و دریغ داشتن آشنایی ازیشان. اعمش گفت «صفت آن ختم مجاهد ما را بحسّ بنمود گفتا کف دست خویش برگشاد و گفت این مثال دل آدمی است چون گناهی کند یک گوشه آن دل فرو گیرند و انگشت کهین خود فروگرفت بهم، گفت پس چون دیگر باره گناه کند پاره دیگر فرو گیرند، و یک انگشت دیگر در جنب آن فرو گرفت، همچنین میگفت تا آنکه ختم کرد بانگشت آخر و همه فرو گرفت. گفتا و آن گه مهری بر آن نهند تا ایمان در آن نشود و کفر از آنجا بیرون نیاید. و مصداق این خبر مصطفی ص است‌

Қоли азои занби алмؤмни знбои канти нуктаи сўдоءи фии қалба , ?фони тоби сқлту ани зоди зодат ҳатто тғлқи қалба , Фзлки алрини алзии қоли аллоҳи таъолӣ куллан бали рони алии қлўбҳми мо конўои иксбўн .

قال اذا ذنب المؤمن ذنبا کانت نکتة سوداء فی قلبه، فان تاب صقلت و ان زاد زادت حتی تغلق قلبه، فذلک الرّین الّذی قال اللَّه تعالی کلّا بل ران علی قلوبهم ما کانوا یکسبون.

Ва ани абии Саиди разии аллоҳи анҳу қоли қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « улқулуби арбаъаи Фқлби аҷради фӣа мисли алсроҷи изҳр ,у қалби ағлФи марбӯти бғлоФаҳу қалби мнкўсу қалби мсФҳи Фомои алқлби алоҷрди Фқлби алмؤмну Сироҷаи фӣаи нура , ва аммо алқлби алоғлФи Фқлби алкоФр , ва аммо алқлби алмнкўси Фқлби алмноФқ . Урфи сами анкр , ва аммо алқлби алмсФҳи Фқлби фӣаи имону нифоқ , Фмсли алоямони фӣаи кмсли албқлаҳи имдҳои алмоءи алтиб , ва мисли алнФоқи фӣаи кмсли алқрҳаҳи имдҳои алқиҳу алдм , Фои алмдтини ғлбти алأхрии ғлбти алайҳ . »

و عن ابی سعید رضی اللَّه عنه قال قال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «القلوب اربعة فقلب اجرد فیه مثل السّراج یزهر، و قلب اغلف مربوط بغلافه و قلب منکوس و قلب مصفّح فامّا القلب الاجرد فقلب المؤمن و سراجه فیه نوره، و امّا القلب الاغلف فقلب الکافر، و امّا القلب المنکوس فقلب المنافق. عرف ثم انکر، و امّا القلب المصفّح فقلب فیه ایمان و نفاق، فمثل الایمان فیه کمثل البقله یمدّها الماء الطّیب، و مثل النّفاق فیه کمثل القرحة یمدّها القیح و الدّم، فایّ المدّتین غلبت الأخری غلبت علیه.»

Мустафо ъ гуфт дилҳо чаҳораст яке бараҳна яъне аз алойиқ дар ани дил монанди чароғии афрӯхта , ин дил муъминаст аз куфру маосии поку нури ҳақи андари ваии тобон . Дигар дилӣаст пӯшидаи гирди ваии ғилофӣ дар оварда то имону тавҳид дар он нашавад , ин дил кофараст . Сдигри дилии сарнигӯни аввал дар он буд маърифати ориятии пас аз маърифат холӣ шуд ва наКрет биҷой маърифат нишаст , ин дил мунофиқаст . Чаҳорум ки дарав ҳам имонаст ва ҳам нифоқ , мисли имон дар вай мисли сабзӣаст ки оби хуши онро мадад медиҳад то меболад ва афзӯнӣ мегирад ва мисли нифоқ дар вай мисли ҷароҳатаст ки хунобаи онро мадад медиҳад ва зон меафзоед ҳар кадом ки мадади ваии ғолибтар ҷониби ваии қавитару буии пояндатар . Маърӯфи крхии ин дуо бисёр кардӣ : « аллоҳами қлўбнои бидки лами тмлкнои минҳои шиӣо , Фози қади феълати баҳо злк фикан анати валеҳоу аҳдҳои илои сўоءи алсбил . »

مصطفی ع گفت دلها چهار است یکی برهنه یعنی از علایق در ان دل مانند چراغی افروخته، این دل مؤمن است از کفر و معاصی پاک و نور حق اندر وی تابان. دیگر دلی است پوشیده گرد وی غلافی در آورده تا ایمان و توحید در آن نشود، این دل کافر است. سدیگر دلی سرنگون اول در آن بود معرفت عاریتی پس از معرفت خالی شد و نکرت بجای معرفت نشست، این دل منافق‌است. چهارم که درو هم ایمانست و هم نفاق، مثل ایمان در وی مثل سبزی است که آب خوش آن را مدد میدهد تا می‌بالد و افزونی میگیرد و مثل نفاق در وی مثل جراحت است که خونابه آن را مدد میدهد و زان می‌افزاید هر کدام که مدد وی غالب‌تر جانب وی قوی‌تر و بوی پاینده‌تر. معروف کرخی این دعا بسیار کردی: «اللّهمّ قلوبنا بیدک لم تملّکنا منها شیئا، فاذ قد فعلت بها ذلک فکن انت ولیّها و اهدها الی سواء السّبیل.»

Ва ани абии зри рзи қоли қоли расӯли аллоҳ « ани қулӯб банӣ одами байни асбъини ман асобъи арраҳмони Фозои шоءи сарфҳоу азои шоءи нксҳо ,у лами иъти аллоҳи аҳдои ман анноси шиӣои ҳўи хайри ман ани ислки фии қалбаи алиқин , ва ъанд аллоҳи мФотҳи улқулуби Фозои ?ераади аллоҳи бъбди хирои фатҳи ?лаи қуфли қалба ,у ҷаъли қалбаи въоءи воъёи лмои ислки фӣа ,у ҷаъли қалбаи слимоу лисонаи содқоу хлиқтаҳи мустақӣма . Ва ҷаъли изнаи самиъау айнаи басирау лами иؤти аҳади ман анноси шиӣо , ҳўи шари ман ани ислки аллоҳи фии қалбаи алшки лдинаҳ ,у ғлқи аллоҳи алкФри алии қалба ,у ҷаълаи зиқои ҳрҷои конмои исъди фии алсмоء » .

و عن ابی ذرّ رض قال قال رسول اللَّه «انّ قلوب بنی آدم بین اصبعین من اصابع الرّحمن فاذا شاء صرفها و اذا شاء نکسها، و لم یعط اللَّه احدا من الناس شیئا هو خیر من ان یسلک فی قلبه الیقین، و عند اللَّه مفاتح القلوب فاذا اراد اللَّه بعبد خیرا فتح له قفل قلبه، و جعل قلبه وعاء واعیا لما یسلک فیه، و جعل قلبه سلیما و لسانه صادقا و خلیقته مستقیمة. و جعل اذنه سمیعة و عینه بصیرة و لم یؤت احد من النّاس شیئا، هو شر من ان یسلک اللَّه فی قلبه الشکّ لدینه، و غلّق اللَّه الکفر علی قلبه، و جعله ضیقا حرجا کانّما یصعّد فی السّماء».

Агар касе аз тоънон гуяд ки аллоҳ бар дили эшон меҳри ниҳод то имон дар он нашавад , ва низ ҷой дигар гуфт ?лаами қулӯби лои иФқҳўни баҳоу ?лаами аъини лои ибсрўни баҳоу ?лаами озони лои исмъўни баҳои эшонро чун узрӣаст агар негроанд ? ҷавоби он аз ду ваҷҳаст яке онки раби алъзаҳи ин хатм бар дили эшон бар сиблати ҷазои ниҳод , яъне ки чун кофар шуданд ва аз пазируфтани ҳақ срўо заданд аллоҳ бар дили эшон меҳри ниҳоду чашму гӯши ҳақиқии востд , то пас худ имон натавонанд оварад . Ҷавоб дигар онаст ки ин дар илми аллоҳи собиқ буд ки эшон ҳаргиз дар имони нёинд ва негроанд пас ҳукм кард баҳрмони эшон бонки худ дониста буд ки имон наёранд .

اگر کسی از طاعنان گوید که اللَّه بر دل ایشان مهر نهاد تا ایمان در آن نشود، و نیز جای دیگر گفت لهم قلوب لا یفقهون بها و لهم اعین لا یبصرون بها و لهم آذان لا یسمعون بها ایشان را چون عذری است اگر نگروند؟ جواب آن از دو وجه است یکی آنک ربّ العزة این ختم بر دل ایشان بر سبیل جزا نهاد، یعنی که چون کافر شدند و از پذیرفتن حق سر وازدند اللَّه بر دل ایشان مهر نهاد و چشم و گوش حقیقی واستد، تا پس خود ایمان نتوانند آورد. جواب دیگر آنست که این در علم اللَّه سابق بود که ایشان هرگز در ایمان نیایند و نگروند پس حکم کرد بحرمان ایشان بآنک خود دانسته بود که ایمان نیارند.

Ва алии أбсорҳми ғшоўаҳи бнсб то қироат ъосмаст брўоити мФзл бар азмори феъл . Чунонк ҷой дигар гуфту ҷаъли алии Басраи ғшоўаҳ агар касе гуяд чаҳ маъниро қалбу самъи бахтам махсӯсасту басари бғшоўаҳ ? ҷавоб онаст : ки феъли хоси дил дарёфтанасту феъли хоси гӯши самоъ ва ин дарёфт дилу самоъи гӯши бики ҷиҳат махсӯс нест балки ҷиҳатҳо ҳама дар он мутасовӣанд пас дар манъи дилу самъ аз феъли хоси хеш лафзӣ боист ки аз ҳамаи ҷиҳат манъ кунаду бики ҷиҳат махсӯс набӯд ва он ҷузи лафз хатм нест .

وَ عَلی‌ أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ بنصب تا قرائت عاصم است بروایت مفضل بر اضمار فعل. چنانک جای دیگر گفت و جعل علی بصره غشاوة اگر کسی گوید چه معنی را قلب و سمع بختم مخصوص است و بصر بغشاوة؟ جواب آنست: که فعل خاصّ دل دریافتن است و فعل خاص گوش سماع و این دریافت دل و سماع گوش بیک جهت مخصوص نیست بلکه جهتها همه در آن متساوی‌اند پس در منع دل و سمع از فعل خاصّ خویش لفظی بایست که از همه جهت منع کند و بیک جهت مخصوص نبود و آن جز لفظ ختم نیست.

Аммо дидори чашми бики ҷиҳат махсӯсаст ва он ҷиҳат муқобиласт , ва дар манъи басар аз дидор ки феъли хос вайаст лафзи ғшоўаҳи аввалитар ки ҳам махсӯсаст бҷҳти муқобила то тавозуни лафзу таносуби маънӣ дар оят муҷтамаъ шавад .

امّا دیدار چشم بیک جهت مخصوص است و آن جهت مقابل است، و در منع بصر از دیدار که فعل خاصّ وی است لفظ غشاوة اولی‌تر که هم مخصوص است بجهت مقابله تا توازن لفظ و تناسب معنی در آیت مجتمع شود.

Ва ?лаами азоби азим дар қуръон панҷ ҷойаст ӣнҷо ва дар оли умрони ириди аллоҳи алои иҷъли ?лаами ҳзои фии алохраҳу ?лаами азоби азими ин ҳар ду мунофиқони рост . Ва дар сӯраи наҳли Фълиҳми ғазаби ман аллоҳу ?лаами азоби азими мушрикони Қурайши рост , ва дар сӯраи нури лънўои фии алднёу алохраҳу ?лаами азоби азими қзФаҳи Оишаи сидиқароаст , ва дар сӯраи алҷосиаҳи ҳам кофарони Қурайши рост . Ва муфассирон гуфтанд азоби азими қатл ва асраст дар дунёу азоби ҷовид дар уқбои қоли Алхалӣл : алъзоби мо имнъи алонсони ман мурода ва манеҳ алмоءи алъзби лأнаҳи имнъи ман алътш ,у қили алъзоби кули мо яъне алонсону ишқи алайҳ , ва манеҳ ъзбаҳи алсўти лмои фӣҳо ман вуҷӯди алолм .

وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ در قرآن پنج جایست اینجا و در آل عمران یرید اللَّه الّا یجعل لهم حظّا فی الآخرة و لهم عذاب عظیم این هر دو منافقان راست. و در سوره نحل فعلیهم غضب من اللَّه و لهم عذاب عظیم مشرکان قریش راست، و در سورة نور لعنوا فی الدنیا و الآخرة و لهم عذاب عظیم قذفه عایشه صدّیقه را است، و در سورة الجاثیة هم کافران قریش راست. و مفسّران گفتند عذاب عظیم قتل و اسر است در دنیا و عذاب جاوید در عقبی قال الخلیل: العذاب ما یمنع الانسان من مراده و منه الماء العذب لأنّه یمنع من العطش، و قیل العذاب کلّ ما یعنّی الانسان و یشقّ علیه، و منه عذبة السّوط لما فیها من وجود الالم.

Ва ман анноси ман иқўл . . . Дар шаъни мунофиқон фурӯ омад абди аллоҳи бен абии бен селлулу мътби бен қшир ,у ҷади бен Қайсу асҳоби эшону бештарини мунофиқон ҷуҳудон буданд .

وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ... در شأن منافقان فرو آمد عبد اللَّه بن ابی بن سلول و معتب بن قشیر، و جد بن قیس و اصحاب ایشان و بیشترین منافقان جهودان بودند.

Ибн сайрин гуфт мунофиқон аз ҳеҷ ояти чунон натарсиданад ки азин оят ки пардаи эшон бойени оят баргирифта шуду сари эшон ошкоро . Ва аллоҳи таъолӣ гувоҳӣ бидод ки ин он клмти шаҳодат ки ба забони мигўинди эшонро дар ъдод муъминон наёрад , ва бигуфт муҷарради имони эшон дуруст нашавад .

ابن سیرین گفت منافقان از هیچ آیت چنان نترسیدند که ازین آیت که پرده ایشان باین آیت برگرفته شد و سرّ ایشان آشکارا. و اللَّه تعالی گواهی بداد که این آن کلمت شهادت که به زبان میگویند ایشان را در عداد مؤمنان نیارد، و بگفت مجرّد ایمان ایشان درست نشود.

Гуфт ва мо ҳам бмؤмнин бончаҳ гӯйанд басари забон ки омнои кор бар наёяд ва муъмин нашаванд то дил бо забон рост набӯд чунонк гуфт раби алъзаҳи ҷои дигари аллазӣнаи қолўои омнои боФўоҳҳму лами тؤмни қлўбҳми ҷой дигар гуфту иқўлўни омнои биллоҳу болрсўлу атънои сами итўлӣ Фриқ манеҳам ман баъди злк ва мо аўлӣки болмؤмнин яъне ки мунофиқон мегуфтанд бгрўидими бхдо ва ба пайғомбарон ва фармон бардорем , он гуҳ баргарданд гуруҳе азишон аз фармон бурдорӣ пас он тоъат ки бурданд , он гуҳ гуфт ва мо аўлӣки болмؤмнини ин мунофиқони ҳаргиз гиравида набошанд , он гуҳ дар сифати эшон биФзўду азои даъвои илои аллоҳу расӯла то онҷо ки гуфту ақсмўои биллоҳи ҷаҳди аимонҳми лӣни амртҳми лихрҷн . Мунофиқони савганд ёд мекарданд ва мегуфтанд Мустафоро аинмои канти нҳни мъки ани ақмти ақмноу ани харҷати хрҷноу ани амртнои болҷҳоди ҷоҳдно . Пас аллоҳи таъолии дигари бораи эшонро Фзиҳт карду ботини эшонро ошкор гардонид гуфт қул лои тқсмўои тоъаҳи маърӯфае ҳзаҳи тоъаҳи болқўлу аллсони дуни алоътқоди Фҳии маърӯфаи мнкми болкзб . Ҳамонаст ки ҷое дигар гуфту иҳлФўни биллоҳи أнҳми лмнкм ва мо ҳам мнкми мъўиаҳи алҳзлии саҳобӣ буд гуфт « ани алмноФқи лислии Фикзбаҳи аллоҳу исўми Фикзбаҳи аллоҳу итсдқи Фикзбаҳи аллоҳу иҷоҳди Фикзбаҳи аллоҳу иқотли Фиқтли Фиҷъли фии алнор »у оқибати кори мунофиқону самараи тоъати эшон дар он ҷаҳон онаст ки Мустафо гуфт : азои кони явми алқимаҳи амри боқавоми илои алҷнаҳ ҳатто азои нзрўои илои Наимҳо , ва мо аъди аллоҳи ъзу ҷли фӣҳо , нўдўои ани асрФўҳми анҳо Флои ҳақи ?лаами фӣҳо , Фиқўлўни рбнои луи адхлтнои алнор қабл أни тринои алҷнаҳ ва мо аъддти фӣҳо кони аҳўни ълино , Фиқўли ҳбтми анносу лами тҳобўнӣ , аҷллтми анносу лами тҷлўнӣ , трктми ллносу лами ттркўои ило , Фолиўм азиқкм ?илем азобии маъаи мо аҳрмкми ман ҷазили савобӣ .

گفت وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِینَ بآنچه گویند بسر زبان که آمنّا کار بر نیاید و مؤمن نشوند تا دل با زبان راست نبود چنانک گفت ربّ العزّه جای دیگر الّذین قالوا آمنّا بافواههم و لم تؤمن قلوبهم جای دیگر گفت و یقولون آمنّا باللّه و بالرّسول و اطعنا ثم یتولّی فریق منهم من بعد ذلک و ما اولئک بالمؤمنین یعنی که منافقان میگفتند بگرویدیم بخدا و به پیغامبران و فرمان برداریم، آن گه برگردند گروهی ازیشان از فرمان برداری پس آن طاعت که بردند، آن گه گفت و ما اولئک بالمؤمنین این منافقان هرگز گرویده نباشند، آن گه در صفت ایشان بیفزود و اذا دعوا الی اللَّه و رسوله تا آنجا که گفت و اقسموا باللّه جهد ایمانهم لئن امرتهم لیخرجنّ. منافقان سوگند یاد میکردند و می‌گفتند مصطفی را اینما کنت نحن معک ان اقمت اقمنا و ان خرجت خرجنا و ان امرتنا بالجهاد جاهدنا. پس اللَّه تعالی دیگر باره ایشان را فضیحت کرد و باطن ایشان را آشکار گردانید گفت قل لا تقسموا طاعة معروفة ای هذه طاعة بالقول و اللّسان دون الاعتقاد فهی معروفة منکم بالکذب. همانست که جایی دیگر گفت و یحلفون باللّه أنّهم لمنکم و ما هم منکم معویة الهذلی صحابی بود گفت «ان المنافق لیصلّی فیکذّبه اللَّه و یصوم فیکذّبه اللَّه و یتصدّق فیکذّبه اللَّه و یجاهد فیکذّبه اللَّه و یقاتل فیقتل فیجعل فی النّار» و عاقبت کار منافقان و ثمره طاعت ایشان در آن جهان آنست که مصطفی گفت: اذا کان یوم القیمة امر باقوام الی الجنّة حتّی اذا نظروا الی نعیمها، و ما اعدّ اللَّه عزّ و جلّ فیها، نودوا ان اصرفوهم عنها فلا حقّ لهم فیها، فیقولون ربنا لو ادخلتنا النّار قبل أن ترینا الجنّة و ما اعددت فیها کان اهون علینا، فیقول هبتم الناس و لم تهابونی، اجللتم الناس و لم تجلّونی، ترکتم للنّاس و لم تترکوا الی، فالیوم اذیقکم الیم عذابی مع ما احرمکم من جزیل ثوابی.

Ва ман аннос дар қуръон даҳ ҷойаст чаҳор мунофиқонро ва панҷ кофаронро ва яке мؤмнонро : аммо мунофиқонро яке инаст ,у дигар ва ман анноси ман иъҷбк дар шаъни ахнс мунофиқ омад ҳлиФ банӣ Зуҳраи ширини сухан буду манзарӣ некӯ дошт рӯзи бадари сесад мард аз банӣ Зуҳра Бифрефт то аз ҷанги душмани боз пас истоданд . ӯро ахнс бойен хонанд яъне хнси баҳами явми бадар . Сдигр дар сӯраи алҳҷ ва ман анноси ман иъбди аллоҳи алии ҳарфи ҳўи алмноФқи иъбди аллоҳи блсонаҳи дуни қалба . Чаҳорум дар сӯраи алънкбўт ва ман анноси ман иқўли омнои биллоҳ ва он панҷ ки мушрикони рост : яке дар сӯраи албқраҳ ва ман итхзи дигар дар сӯраи луқмон ва ман анноси ман иштрии лҳўои алҳдис ва се ҷойгоҳ ва ман анноси ман иҷодли фии аллоҳи бғири илми ду дар ҳаҷ ва яке дар луқмон дар шаъни нзри бен алҳорс фурӯд омад ин сеу кони касӣри алҷдол , факони иқўли алмлоӣкаҳи бенот аллоҳ ,у алқуръони асотири алаввалин ,у изъми ани аллоҳи ғайри қодири алии аҳёءи ман оди тробои рмимо . Ва он яке ки мؤмнонрост дар сӯраи албқраҳ дар шани сҳиби бен синони алрўмии ман анноси ман ишрӣ нафса абтғоءи маразоти аллоҳ .

وَ مِنَ النَّاسِ در قرآن ده جایست چهار منافقان را و پنج کافران را و یکی مؤمنانرا: امّا منافقان را یکی اینست، و دیگر و من النّاس من یعجبک در شأن اخنس منافق آمد حلیف بنی زهرة شیرین سخن بود و منظری نیکو داشت روز بدر سیصد مرد از بنی زهره بفریفت تا از جنگ دشمن باز پس ایستادند. او را اخنس باین خوانند یعنی خنس بهم یوم بدر. سدیگر در سورة الحج و من النّاس من یعبد اللَّه علی حرف هو المنافق یعبد اللَّه بلسانه دون قلبه. چهارم در سوره العنکبوت و من النّاس من یقول آمنّا باللّه و آن پنج که مشرکان راست: یکی در سورة البقره و من یتخذ دیگر در سورة لقمان و من النّاس من یشتری لهوا الحدیث و سه جایگاه و من النّاس من یجادل فی اللَّه بغیر علم دو در حج و یکی در لقمان در شأن نضر بن الحارث فرود آمد این سه و کان کثیر الجدال، فکان یقول الملائکة بنات اللَّه، و القرآن اساطیر الاوّلین، و یزعم انّ اللَّه غیر قادر علی احیاء من عاد ترابا رمیما. و آن یکی که مؤمنانراست در سورة البقره در شان صهیب بن سنان الرومی من النّاس من یشری نفسه ابتغاء مرضات اللَّه.

Аннос ҷамъ инсонаст . Ва мардумро инсони бон ном карданд ки фаромӯш кораст лқўлаҳи таъолӣу лақади ъҳднои илои одами ман қабл фансии аллоҳи таъолии одамро фаромӯш кор хонд ва ин айб дар сиришти одаму фарзандони ниҳод , ва аз худ ҷли ҷалола нафй кард ва гуфт ва мо кон рбк насиё . Ва гуфтаанд инсони бонст ки инси эшон бмшоҳдти якдигар буд чунонк одамро бёФриду одам мстўҳш мешуд аз ваҳдат , ҳавворо бёФрид то буи мстонс шуду қили саммии бзлки лзҳўраҳу идроки албср Аёа ман қўлк анаст кзо эй абсрт .

النَّاسِ جمع انسانست. و مردم را انسان بآن نام کردند که فراموش کارست لقوله تعالی و لقد عهدنا الی آدم من قبل فنسی اللَّه تعالی آدم را فراموش کار خواند و این عیب در سرشت آدم و فرزندان نهاد، و از خود جلّ جلاله نفی کرد و گفت و ما کان ربّک نسیّا. و گفته‌اند انسان بآنست که انس ایشان بمشاهدت یکدیگر بود چنانک آدم را بیافرید و آدم مستوحش میشد از وحدت، حوا را بیافرید تا بوی مستانس شد و قیل سمّی بذلک لظهوره و ادراک البصر ایّاه من قولک انست کذا ای ابصرت.

Ва болиўми алохри рӯзи растохезро рӯз пасин хонд аз баҳри он ки он рӯзро на кронст ва на шаб .

وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ روز رستاخیز را روز پسین خواند از بهر آن که آن روز را نه کرانست و نه شب.

Ва мо ҳам бмؤмнин пайдо кард ки иқрори бтсдиқ муҳтоҷаст аз дил ва аз кирдори ин оят радаст бар мараҷён ки мигўинд имон иқрораст муҷаррад бетасдиқ , ва радаст баришон ки мигўинди имон қавласт беамал ки мунофиқонро қавлу иқрор буд бетасдиқ ва беамалу аллоҳи таъолии эшонро муъмин нахонд . Ва дар ҷумла бибояд донист ки мардуми дарин масаъла бар чаҳор гуруҳанд се бар ботил ва яке бар ҳақ : аммо он се гуруҳ ки бар ботиланд яке ҷҳмёнанд ки мигўинди имон маърифатаст беиқрор ва беамал ва агар чунин будӣ ҷуҳудони ҳама муъминон будандӣ ки эшонро маърифат буд лиҳозои қоли таъолии иърФўнаҳи комаи иърФўни абноءҳм . Гуруҳи дигар мараҷёнанд ки мигўинд имон иқрорасту тасдиқ беамал ва ин мазҳаби асҳоб ройаст ,у аввал касе ки ин гуфт ҷамоди бен абии сулаймони алкўФӣ буд , ва агар чунин будӣ Иблиси муъмин будӣ ки вайро ҳам иқрор буд ва ҳам тасдиқи локин чун амал набӯд муъмин набӯд .

وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِینَ پیدا کرد که اقرار بتصدیق محتاج است از دل و از کردار این آیت ردّ است بر مرجیان که میگویند ایمان اقرارست مجرّد بی تصدیق، و ردّ است بریشان که میگویند ایمان قول است بی‌عمل که منافقان را قول و اقرار بود بی تصدیق و بی عمل و اللَّه تعالی ایشان را مؤمن نخواند. و در جمله بباید دانست که مردم درین مسئله بر چهار گروه‌اند سه بر باطل و یکی بر حق: امّا آن سه گروه که بر باطل‌اند یکی جهمیان اند که میگویند ایمان معرفت است بی اقرار و بی عمل و اگر چنین بودی جهودان همه مؤمنان بودندی که ایشان را معرفت بود لهذا قال تعالی یعرفونه کما یعرفون ابناءهم . گروه دیگر مرجیان‌اند که میگویند ایمان اقرارست و تصدیق بی عمل و این مذهب اصحاب رای است، و اول کسی که این گفت جماد بن ابی سلیمان الکوفی بود، و اگر چنین بودی ابلیس مؤمن بودی که وی را هم اقرار بود و هم تصدیق لکن چون عمل نبود مؤمن نبود.

Сеюм гуруҳ ҷамоатӣанд ҳам аз мараҷён ки мигўинди имони иқрор муҷаррадаст бетасдиқ ва беамал ва агар чунон будӣ мунофиқон муъмин будандӣ . Ва раби Алъоламин эшонро мегуяд мо ҳам бмؤмнини чаҳоруми гуруҳи аҳл суннатанд ки мигўинд имон иқрорасту тасдиқу амал бар вифқи суннат , язиди болтоъаҳу инқси болмъситаҳи ҷамоатӣ аз Мустафо с пурседанд ки « эй алоъмоли афзал ? қоли имони биллоҳи қили сами мо зо ? қоли сами алҷҳоди фии сиблати аллоҳи қили сами мо зо ?

سوّم گروه جماعتی اند هم از مرجیان که میگویند ایمان اقرار مجرّد است بی تصدیق و بی عمل و اگر چنان بودی منافقان مؤمن بودندی. و ربّ العالمین ایشان را میگوید ما هم بمؤمنین چهارم گروه اهل سنت اند که میگویند ایمان اقرارست و تصدیق و عمل بر وفق سنّت، یزید بالطّاعة و ینقص بالمعصیته جماعتی از مصطفی ص پرسیدند که «ایّ الاعمال افضل؟ قال ایمان باللّه قیل ثم ما ذا؟ قال ثم الجهاد فی سبیل اللَّه قیل ثم ما ذا؟

Қоли сами ҳаҷи мбрўр »

قال ثمّ حج مبرور»

Аз амал пурседанд ва ҷавоб дод ки имони биллоҳи ин далеласт ки имони айн амаласт .

از عمل پرسیدند و جواب داد که ایمان باللّه این دلیل است که ایمان عین عمل است.

Ва ани инси бен молики қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « лои иқбли қавли алои баъамалу лои иқбли қавлу амали алои бунияу лои иқбли қавлу амалу неаи алои бособаҳи алснаҳ »

و عن انس بن مالک قال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «لا یقبل قول الّا بعمل و لا یقبل قول و عمل الّا بنیّة و لا یقبل قول و عمل و نیّة الّا باصابة السنّة»

Ва ани алии бен абии толиб ъ қол « сأлт алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами ани алоямони мо ҳў ? қоли муъаррифаи болқлбу иқрори боллсону амали болоркон . »

و عن علی بن ابی طالب ع قال «سألت النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم عن الایمان ما هو؟ قال معرفة بالقلب و اقرار باللسان و عمل بالارکان.»

Азинҷои баъзе уламо гуфтанд имон хислатӣаст баса қисм карда яке шаҳодати дувуми ъқидти сими амал дар шаҳодати ҳқни дмоءу исмат амволаст , ва дар амали субути адолат , ва дар ъқидти ҳусӯли маърифат . Аммо шаҳодат ва амал зоҳиранду аҳкоми ани зоҳиру ъқидт ғайбӣасту ҳукми он дар охират , тарки ъқидт нифоқаст ,у тарки амали фисқ ,у тарки шаҳодати куфр .

ازینجا بعضی علما گفتند ایمان خصلتی است بسه قسم کرده یکی شهادت دوم عقیدت سیم عمل در شهادت حقن دماء و عصمت اموال است، و در عمل ثبوت عدالت، و در عقیدت حصول معرفت. اما شهادت و عمل ظاهراند و احکام ان ظاهر و عقیدت غیبی است و حکم آن در آخرت، ترک عقیدت نفاق است، و ترک عمل فسق، و ترک شهادت کفر.

Иходъўни аллоҳи маънии он аз ду ваҷҳ :аст яке онаст ки қасд он доранду бони микўшнд ки аллоҳро Фрҳибнд . Ҷое дигар гуфт إни аллазӣнаи иؤзўни аллоҳу расӯла яъне қасд он доранду бони микўшнд ки аллоҳро азии намоянд ва на бФриб ӯ расанд ва на азӣ ӯ тавонанд ки аллоҳи таъолӣ аз дарак ҳар ду покаст . Маънии дигари таъзими расӯлро номи хеш дар пеш ниҳод мегуяд расӯл маро мефиребанду мؤмнонро , ва ҳар ки Фрҳиб расӯл меҷӯяд Фрҳиб ман ҷӯяд ва нарасад ,у анҷо ки гуфт иؤзўни аллоҳ ва расӯла мегуяд расӯли марои азӣ май намоянд ва ҳар ки расӯли марои азӣ намояд чунонаст ки марои азии намояд . Ва дар хабараст ки ман азии влёи ман аўлёӣии Фқди боРазании болмҳорбаҳ

یُخادِعُونَ اللَّهَ معنی آن از دو وجه: است یکی آنست که قصد آن دارند و بآن میکوشند که اللَّه را فرهیبند. جایی دیگر گفت إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ یعنی قصد آن دارند و بآن میکوشند که اللَّه را اذی نمایند و نه بفریب او رسند و نه اذی او توانند که اللَّه تعالی از درک هر دو پاک است. معنی دیگر تعظیم رسول را نام خویش در پیش نهاد میگوید رسول مرا می‌فریبند و مؤمنانرا، و هر که فرهیب رسول میجوید فرهیب من جوید و نرسد، و انجا که گفت یؤذون اللَّه و رسوله میگوید رسول مرا اذی می‌نمایند و هر که رسول مرا اذی نماید چنانست که مرا اذی نماید. و در خبرست که‌ من اذی ولیا من اولیائی فقد بارزنی بالمحاربة

Ин ҳамчунонаст ки гуфт Флмои осФўно антқмно манеҳаму қоли таъолии إни аллазӣнаи иҳодўни аллоҳу расӯла ва дар хабар меояд ки абдии маразати Флми тъднӣ эй марази абдӣ , ҳама аз як бобаст .

این همچنانست که گفت فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ و قال تعالی إِنَّ الَّذِینَ یُحَادُّونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ و در خبر می‌آید که عبدی مرضت فلم تعدنی ای مرض عبدی، همه از یک باب است.

Ва аллазӣнаи омнўоу мؤмнонро май Фрҳибнд яъне мигўинд бо муъминон ки анои мъкму алии динкм .

وَ الَّذِینَ آمَنُوا و مؤمنانرا می‌فرهیبند یعنی میگویند با مؤمنان که انّا معکم و علی دینکم.

Аллоҳ гуфт ва мо ихдъўни إлои أнФсҳму Фрҳиб наме созанди магар бо хештан яъне азои конўои ғдои алии алсроти ҳайси исирўни фии зулма ,у итлбўни ман алмؤмнини алнўр , Фиқўлўни анзрўнои нқтбси ман нўркми Фқди кнои мъкм , Фтрди алайҳими алмлоӣкаҳи алмؤмнўни арҷъўои вроءкми Фолтмсўои нурои бмои хдътми фии дори алднёи алмؤмнин . Ва мо ихдъўн ва мо иходъўн ҳар ду хондаанд болФи қироати ҳиҷозӣу бӯи Амри сет , ва бе алифи қроءаҳи боқӣ . Ва он кас ки болФ хонд гуяд асли ин ихдъўнаст локин дар маъраз иходъўн афтод ки дар пешаст .

اللَّه گفت وَ ما یَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ و فرهیب نمی‌سازند مگر با خویشتن یعنی اذا کانوا غدا علی الصّراط حیث یصیرون فی ظلمة، و یطلبون من المؤمنین النّور، فیقولون انظرونا نقتبس من نورکم فقد کنّا معکم، فتردّ علیهم الملائکة المؤمنون ارجعوا وراءکم فالتمسوا نورا بما خدعتم فی دار الدّنیا المؤمنین. و ما یخدعون و ما یخادعون هر دو خوانده‌اند بالف قرائت حجازی و بو عمرو ست، و بی الف قراءة باقی. و آن کس که بالف خواند گوید اصل این یخدعون است لکن در معرض یخادعون افتاد که در پیش است.

Ва мо ишърўну нмидоннд ки он Фрҳибаст ки дар онанду ҷуз бо хештани нмикннд ва гуфтаанд мунофиқон аз баҳри он нифоқ мекарданд бо мусулмонон ва худро баришон меоростанд то асрор мусулмонон бидонанд ва бо кофарон яке шаванд дар бади хости мусулмонон , аллоҳи таъолии ваболи он боишон дар расониду мؤмнонро хабар дод дар замири эшон то неъмати дунёу суҳбати муъминон баришон мнғс шуд , ва дар уқбо бо азоб ҷовид бимонаданд . Ва ҳақиқати мходът дар луғат араб онаст ки бзбон он гуяд ки дар дил надораду баъамал май намояди ончии қасди бхлоФ он дорад . Мустафои сро пурседанд дурусти корӣ дар чист ? гуфт дар онки биллоҳ мходът накунӣ гуфтанд ё расӯли аллоҳи мходъти биллоҳ чун буд ? гуфт : ани тъмли бмои амр аллоҳ таред ба ғайри аллоҳ

وَ ما یَشْعُرُونَ و نمیدانند که آن فرهیب است که در آنند و جز با خویشتن نمیکنند و گفته‌اند منافقان از بهر آن نفاق میکردند با مسلمانان و خود را بریشان می‌آراستند تا اسرار مسلمانان بدانند و با کافران یکی شوند در بد خواست مسلمانان، اللَّه تعالی وبال آن بایشان در رسانید و مؤمنانرا خبر داد در ضمیر ایشان تا نعمت دنیا و صحبت مؤمنان بریشان منغّص شد، و در عقبی با عذاب جاوید بماندند. و حقیقت مخادعت در لغت عرب آنست که بزبان آن گوید که در دل ندارد و بعمل می‌نماید آنچه قصد بخلاف آن دارد. مصطفی ص را پرسیدند درست کاری در چیست؟ گفت در آنک باللّه مخادعت نکنی گفتند یا رسول اللَّه مخادعت باللّه چون بود؟ گفت: ان تعمل بما امر اللَّه ترید به غیر اللَّه‌

Яъне он кин ки аллоҳ фармуд локин на он хоҳии бони амал ки аллоҳ аз ту хост .

یعنی آن کین که اللَّه فرمود لکن نه آن خواهی بآن عمل که اللَّه از تو خواست.

Ва ани абии алдрдоءи қоли қоли расӯли аллоҳи си аўҳии аллоҳи илои баъзи анбёӣаҳи қул ллзини итФқҳўни лғири дайну итълмўни лғири алъамалу итлбўни алднёи баъамали алохраҳу илбсўни мсўки алзأн , қлўбҳми кқлўби алзӣоб , алснтҳми аҳлии ман алъсл ,у қлўбҳми амри ман алсбр , Аёӣ иходъўнам беистҳзءўн ? Фбии ҳлФти ломтҳни ?лаами фитнаи тдъи алҳкими ҳайрон . »

و عن ابی الدرداء قال قال رسول اللَّه ص اوحی اللَّه الی بعض انبیائه قل للّذین یتفقّهون لغیر دین و یتعلّمون لغیر العمل و یطلبون الدنیا بعمل الآخرة و یلبسون مسوک الضّأن، قلوبهم کقلوب الذّئاب، السنتهم احلی من العسل، و قلوبهم امرّ من الصبر، ایّای یخادعون ام بی یستهزءون؟ فبی حلفت لامتحن لهم فتنة تدع الحکیم حیران.»

Фии қлўбҳми мараз дар дилҳои эшон беморӣаст яъне шаку нифоқ . Шакро беморӣ хонд ки на қабул маҳзаст ва на ради маҳз , ҳамчунонк бемор на мурдааст ва на зиндаи тамом .

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ در دلهای ایشان بیماری است یعنی شک و نفاق. شک را بیماری خواند که نه قبول محض است و نه رد محض، همچنانک بیمار نه مرده است و نه زنده تمام.

Фзодҳми аллоҳи мрзои аллоҳи беморӣ дар дили эшон биФзўди бмои анзли аллоҳи ман китоба ва мо фӣаи ман алҳдўд , чандон ки медиданд ки китобу ваҳй аз осмони бмстФии слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам равонасту ҳудӯди шаръ дар афзӯнӣ , эшонро бемории дил май афзуд . Ва дар сӯраи тавбаи кушода тар кард ва гуфт :у إзои мо أнзлти сӯраи Фмнҳми ман иқўли أикми зодтаҳи ҳзаҳи إимоно . . . Илои қавлаи Фзодтҳми рҷсои إлии рҷсҳм ва дар сӯра алмоӣдаҳ гуфту лизидн ксиро манеҳам мо أнзли إлики ман рбки тғёноу кФрои маънии дигари фии қлўбҳми мараз дар дилҳои эшон беморӣаст ки кори Мустафо май бенанд рӯй дар иқболу мусулмонон дар афзӯнӣ ,у ислом ҳар рӯзи ошкоротару қавитар Фзодҳми аллоҳи мрзои ин бемории дили эшон биФзўди бзёдти нусрату қӯти мусулмонон , то ҳар рӯз ки баромади ислом дар афзӯнӣ буду калимаи ҳақи олитару куфри нигунсортар . Ин оят бар аҳли қадару эътизол радаст ки эшон мункир наанд ки ин мараз на мараз аўҷоъаст бал ки марази куфр ва нифоқаст . Ва қади қоли аллоҳи таъолии Фзодҳми аллоҳи мрзоу ?лаами азоби أлим . Иблғи أлмаҳи илои алқлб .

فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً اللَّه بیماری در دل ایشان بیفزود بما انزل اللَّه من کتابه و ما فیه من الحدود، چندان که میدیدند که کتاب و وحی از آسمان بمصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم روانست و حدود شرع در افزونی، ایشان را بیماری دل می‌افزود. و در سورة توبه گشاده‌تر کرد و گفت: وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِیماناً... الی قوله فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ و در سورة المائدة گفت وَ لَیَزِیدَنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ طُغْیاناً وَ کُفْراً معنی دیگر فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ در دلهای ایشان بیماری است که کار مصطفی می‌بینند روی در اقبال و مسلمانان در افزونی، و اسلام هر روز آشکاراتر و قوی‌تر فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً این بیماری دل ایشان بیفزود بزیادت نصرت و قوت مسلمانان، تا هر روز که برآمد اسلام در افزونی بود و کلمه حق عالی‌تر و کفر نگونسارتر. این آیت بر اهل قدر و اعتزال ردّ است که ایشان منکر نه‌اند که این مرض نه مرض اوجاع است بل که مرض کفر و نفاق است. و قد قال اللَّه تعالی فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ. یبلغ ألمه الی القلب.

Бмои конўои икзбўн . БтхФиФу тсқил ҳар ду хондаанд , тахфифи қироат кӯфӣасту тсқили қироати боқӣ . БтхФиФи ду маънӣ дорад : яке онаст ки эшонро азобӣ дрднмоӣаст бончаҳ дурӯғ гуфтанд ки расӯлу пайғоми ҳақ дурӯғаст . Маънии дигари бони дурӯғ ки мегуфтанд бо муъминон ки мо грўидгоним ва дар ботини хилоф он доштанд . Ва бтсқил маънӣ онаст ки эшонро азобаст бончаҳи расӯлро дурӯғ зан гирифтанду қуръонро бдрўғ доштанд . Ва гуфтаанд « ман кизби алии аллоҳи Фҳўи куфр ва ман кизби алӣ алнабӣ Фҳўи куфр ва ман кизби алии анноси Фҳўи хдиъаҳу макр »у қол алнабӣ ( с ) . « аёкму алкзби муҷониби алоямон . »

بِما کانُوا یَکْذِبُونَ. بتخفیف و تثقیل هر دو خوانده‌اند، تخفیف قرائت کوفی است و تثقیل قرائت باقی. بتخفیف دو معنی دارد: یکی آنست که ایشان را عذابی دردنمای است بآنچه دروغ گفتند که رسول و پیغام حق دروغ است. معنی دیگر بآن دروغ که میگفتند با مؤمنان که ما گرویدگانیم و در باطن خلاف آن داشتند. و بتثقیل معنی آنست که ایشان را عذاب است بآنچه رسول را دروغ زن گرفتند و قرآن را بدروغ داشتند. و گفته‌اند «من کذب علی اللَّه فهو کفر و من کذب علی النبیّ فهو کفر و من کذب علی النّاس فهو خدیعة و مکر» و قال النبیّ (ص). «ایّاکم و الکذب مجانب الایمان.»

Ва қол : « азои кизби алъбди кизба тбоъд манеҳ алмалик мело ман натан мо ҷоء ба . »

و قال: «اذا کذب العبد کذبة تباعد منه الملک میلا من نتن ما جاء به.»

Ва қол « бар алўолдини язиди фии улумру алкзби инқси алрзқ ,у алдъоءи ирди алқзоء . »

و قال «برّ الوالدین یزید فی العمر و الکذب ینقص الرّزق، و الدعاء یرد القضاء.»

Ва қили фии қавлаи таъолии бмои конўои икзбўн яъне икзбўни болқдру фии злки мо рӯй ан алнабӣ си إнаҳи қоли сулсаи лои иқбл аллоҳ манеҳам сарфану лои ъдлои оқ ва манону мкзб бақадр »

و قیل فی قوله تعالی بِما کانُوا یَکْذِبُونَ یعنی یکذّبون بالقدر و فی ذلک ما روی عن النبی ص إنّه قال ثلثه لا یقبل اللَّه منهم صرفا و لا عدلا عاق و منّان و مکذّب بقدر»

Ва қол « икўни фии умматӣу фии охир алзмон риҷоли икзбўни бмқодири арраҳмони ъзу ҷл , икўнўни каззобин , сами иъўдўни маҷуси ҳзаҳи аломаҳ ва ҳам клоби аҳли алнор . » .

و قال «یکون فی امّتی و فی آخر الزّمان رجال یکذّبون بمقادیر الرّحمن عزّ و جلّ، یکونون کذّابین، ثمّ یعودون مجوس هذه الامّة و هم کلاب اهل النّار.».

Ва ани ъоӣшаҳи қолати қоли расӯли аллоҳи с « сетаи лънтҳму лънҳми аллоҳу кули набии муҷоб . Алзоӣди фии китоби аллоҳ ,у алмкзб бақадр аллоҳ ,у алмтслти алии умматии болҷбрўти лизли ман аъзаҳи аллоҳу иъзи ман азлаҳи аллоҳ ,у алмстҳли маҳорими аллоҳ ,у алторки лснтӣу алмстҳли ман итратии мо ҳарами аллоҳ . »

و عن عائشة قالت قال رسول اللَّه ص «ستّة لعنتهم و لعنهم اللَّه و کلّ نبیّ مجاب. الزّائد فی کتاب اللَّه، و المکذّب بقدر اللَّه، و المتسلّط علی امّتی بالجبروت لیذلّ من اعزّه اللَّه و یعزّ من اذلّه اللَّه، و المستحلّ محارم اللَّه، و التّارک لسنّتی و المستحل من عترتی ما حرم اللَّه.»

Ва إзои қили қироати ксоиӣу ёқӯби ашмом змаст дар Фоءи алФъл яъне ки то далолат кунад бар ваов мунқалиба ва бар асли калима ки асли он қавл бӯдааст , ва низ фосил буд миёни садру масдару إзои қили ?лаам яъне лҳؤлоءи алмноФқину қили ллиҳўд . Мегуяд чун муъминони мунофиқони аўсу Хазраҷро гӯйанд табоҳ корӣ макунед дар замину табоҳи кории эшон он буд ки дилҳои заъифи имонон дар май шўрониднд ва таънҳо дар расӯл ва дар дайн дар суханони хеш метаъбия карданд ,у мардумонро аз ғзои дили мигрдониднд ва аз саховат май Фрўдоштнд , ва чун эшонро гӯйанд ин фасод макунед ҷавоб диҳанд ки мо мслҳоним яъне мехоҳем ки сулҳи диҳеми мؤмнонроу аҳли китобро .

وَ إِذا قِیلَ قرائت کسایی و یعقوب اشمام ضمّ است در فاء الفعل یعنی که تا دلالت کند بر واو منقلبه و بر اصل کلمه که اصل آن قول بوده است، و نیز فاصل بود میان صدر و مصدر وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ یعنی لهؤلاء المنافقین و قیل للیهود. میگوید چون مؤمنان منافقان اوس و خزرج را گویند تباه کاری مکنید در زمین و تباه کاری ایشان آن بود که دلهای ضعیف ایمانان در می‌شورانیدند و طعنها در رسول و در دین در سخنان خویش می‌تعبیه کردند، و مردمان را از غزا دل میگردانیدند و از سخاوت می‌فروداشتند، و چون ایشان را گویند این فساد مکنید جواب دهند که ما مصلحانیم یعنی میخواهیم که صلح دهیم مؤمنانرا و اهل کتاب را.

Ва қил : إнмои нҳни мслҳўн эй алзии нҳни алайҳ салоҳ ъанд анФсноу злки лони алшитони зини ?лаами сӯъи аъмолҳми кқўлаҳи таъолии أи Фмни зини ?лаи сӯъи амалаи Фроаҳи ҳусно . Чун эшон гуфтанд мо мслҳоним ва дар талаби салоҳи микўшими раби Алъоламин ботини эшонро ошкоро карду мؤмнонро аз замири эшон огоҳ гардонид гуфт : أлои إнҳми ҳам алмФсдўни алои ҳарф танбеҳасту аслаи лои дахли алайҳи алифи алостФҳоми Фохрҷтаҳи илои маънии алтҳқиқ . Мегуяд огоҳи бидои мусулмонон ки эшонанд муфсидону табоҳи корону локини лои ишърўни локини нмидоннд ки расӯлу муъминон аз сари эшону табоҳи кории эшон хабар доранд . Маънии дигари локини нмидоннд ки ғоиби он фасод чист ва он азоб ки эшонро сохта анд чунаст . Ва гуфтаанд фасоди дарин ояти бмънӣ маъсиятасту салоҳи бмънии тоъат чунонк дар сӯра алоъроФ гуфту лои тФсдўои фии алأрзи баъди إслоҳҳо ва дар сӯра алнмл гуфт иФсдўни фии алأрзу лои ислҳўн . Яъне иълмўни болмъсиаҳи фии аларзу лои итиъўни аллоҳи фӣҳо . Ва дар қуръон фасодаст бмънии ҳалок чунонк гуфт луи кони Фиҳмои ?алааи إлои аллоҳи лФсдто эй лҳлкто . Ва фасодаст бмънии қатл чунонк гуфт : أи тзри Мӯсоу қавмаи лиФсдўои фии алأрз ва фасодаст бмънии хароб чунонк гуфт : إни иأҷўҷу мأҷўҷи мФсдўни фии алأрзу бмънии саҳари إни аллоҳи лои ислҳи амали алмФсдину бмънии қаҳти борони зуҳри алФсоди фии албру албҳри бмои касбати أидии аннос ,у фасоди бмънии тазйиъ дар хабарасту злки фии қавлаи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « бдأи алисломи ғрибоу сиъўди ғрибои комаи бдأ , Фтўбии ллғрбоء , қил ё расӯли аллоҳ ва ман алғрбоء ? қоли аллазӣнаи ислҳўни мо аФсди анноси баъдии ман суннатӣ .

و قیل: إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ ای الّذی نحن علیه صلاح عند انفسنا و ذلک لانّ الشّیطان زیّن لهم سوء اعمالهم کقوله تعالی أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً. چون ایشان گفتند ما مصلحانیم و در طلب صلاح میکوشیم ربّ العالمین باطن ایشان را آشکارا کرد و مؤمنانرا از ضمیر ایشان آگاه گردانید گفت: أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ الا حرف تنبیه است و اصله لا دخل علیه الف الاستفهام فاخرجته الی معنی التحقیق. میگوید آگاه بیدای مسلمانان که ایشانند مفسدان و تباه کاران وَ لکِنْ لا یَشْعُرُونَ لکن نمیدانند که رسول و مؤمنان از سرّ ایشان و تباه‌کاری ایشان خبر دارند. معنی دیگر لکن نمیدانند که غایب آن فساد چیست و آن عذاب که ایشان را ساخته‌اند چونست. و گفته‌اند فساد درین آیت بمعنی معصیت است و صلاح بمعنی طاعت چنانک در سورة الاعراف گفت وَ لا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها و در سورة النّمل گفت یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَ لا یُصْلِحُونَ. یعنی یعلمون بالمعصیة فی الارض و لا یطیعون اللَّه فیها. و در قرآن فساد است بمعنی هلاک چنانک گفت لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا ای لهلکتا. و فساد است بمعنی قتل چنانک گفت: أَ تَذَرُ مُوسی‌ وَ قَوْمَهُ لِیُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ و فسادست بمعنی خراب چنانک گفت: إِنَّ یَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ و بمعنی سحر إِنَّ اللَّهَ لا یُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِینَ و بمعنی قحط باران ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ، و فساد بمعنی تضییع در خبرست و ذلک فی‌ قوله صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «بدأ الاسلام غریبا و سیعود غریبا کما بدأ، فطوبی للغرباء، قیل یا رسول اللَّه و من الغرباء؟ قال الّذین یصلحون ما افسد الناس بعدی من سنتی.