Қавлаи таъолӣ : балии ман أслми алоиаҳ . . . Балӣ иқрорӣаст бҷўоб ки дар он ҷҳд буд , чунонк раб Алъоламин гуфт ҳикоят аз қавли дӯзахёну бҷўоби хитоби хитобии азоби созони أи лами иأткми нзир ? қолўои балии қади ҷоءнои нзири Фкзбноу нъми ҷавоб истифҳомӣаст ки дар он ҷҳд набӯд чунонк оташёни бҷўоби хитоб биҳиштён гуфтанд Фҳли вҷдтми мо въди рбкми ҳқои қолўои нъму балӣ дар асл бал бӯдааст ва ё дар афзуданд то бо ҳарфи нсқ мушкил нашавад , чун ҷуҳудон гуфтанд . Дар биҳишт нашавад магари ҷуҳудон , ва тарсоён гуфтанд дар биҳишт нашавад магари тарсоён , раби Алъоламин ҷавоб дод ки на он ва на ин ҳеҷ ду дар биҳишт нашаванд , балии муъминони дршўнди он гуҳи сифати муъмин дар гирифт .
قوله تعالی: بَلی مَنْ أَسْلَمَ الآیة... بلی اقراری است بجواب که در آن جحد بود، چنانک رب العالمین گفت حکایت از قول دوزخیان و بجواب خطاب خطابی عذاب سازان أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ؟ قالُوا بَلی قَدْ جاءَنا نَذِیرٌ فَکَذَّبْنا و نعم جواب استفهامی است که در آن جحد نبود چنانک آتشیان بجواب خطاب بهشتیان گفتند فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ و بلی در اصل بل بوده است و یا در افزودند تا با حرف نسق مشکل نشود، چون جهودان گفتند. در بهشت نشود مگر جهودان، و ترسایان گفتند در بهشت نشود مگر ترسایان، رب العالمین جواب داد که نه آن و نه این هیچ دو در بهشت نشوند، بلی مؤمنان درشوند آن گه صفت مؤمن در گرفت.
Гуфт : ман أслми виҷҳаи ллаҳ ҳар ки рӯй хеш фаро дод ,у кирдору дили хеш пок дошт ,у оҳанги хеш рост кард . Мақотил гуфт исломи бмънӣ ихлосасту ваҷҳи бмънии амал эй ман ахлс амала мегуяд дар биҳишти он кас шавад ки ихлос дар аъмол биҷой овараду ихлос бар се қисмаст : ихлоси шаҳодат дар ислом ,у ихлоси хизмат дар имон ,у ихлоси маърифат дар ҳақиқат . Ва қуръони баҳри се қисм ишорат мекунад , ихлоси шаҳодатро гуфт أлои ллаҳи аддӣни алхолсу ихлоси хизматро гуфт ва мо أмрўои إлои лиъбдўои аллоҳи мухлисин ?лаи аддӣну ихлоси маърифатро гуфт إнои أхлсноҳми бхолсаҳ .
گفت: مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ هر که روی خویش فرا داد، و کردار و دل خویش پاک داشت، و آهنگ خویش راست کرد. مقاتل گفت اسلام بمعنی اخلاص است و وجه بمعنی عمل ای من اخلص عمله میگوید در بهشت آن کس شود که اخلاص در اعمال بجای آورد و اخلاص بر سه قسم است: اخلاص شهادت در اسلام، و اخلاص خدمت در ایمان، و اخلاص معرفت در حقیقت. و قرآن بهر سه قسم اشارت میکند، اخلاص شهادت را گفت أَلا لِلَّهِ الدِّینُ الْخالِصُ و اخلاص خدمت را گفت وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ و اخلاص معرفت را گفت إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ.
Ва дар ихлоси аъмоли ҳикоятии биоранд аз Сафёни ъиинаҳ ки ӯро рафиқӣ буд ва бо ваии бародарии гирифта буд , ва он рафиқро ясорӣ буду неъматӣ ки даравишонро бидон навохтӣу садақа ҳо додӣ , ва низ мутааббид буд , аз дунё берун шуд . Мардӣ омад аз шом ва даъвӣ кард ки марои бнздики ваии амонатӣ буд қадари ҳазор динор . Ворисон гуфтанд мо ндонем Сафёни ъиинаҳи он мардро гуфт ки турои шаби нимаи шаъбони бчоаҳи замзам бояд шуд , ва ӯро аз он ҷойгоҳ бар хондан то туро хабар кунад ки амонати куҷо ниҳодааст , ки дар хабари Мустафо омадааст ки арвоҳи муъминону шаҳидону солеҳони он шаб дар чоҳи замзам ҳозир оянд , он мард бирафт ва ӯро аз чоҳ замзам хонд , ҷавоб наёфт бар Сафён боз омад , гуфт хондам ва ҷавоб нишнидам , Сафён гуфт « оҳи адли аллоҳ ба илои бараҳут » магар ӯро бгрдониднди азин чоҳи бчоаҳи бараҳути андари ҳзрмўт , онҷо ки арвоҳи ашқёҳми дарин шаб муҷтамаъ шаванд он марди дигари соли ҳзрмўт , шуд ,у шаби нимаи шаъбон ӯро аз он чоҳ бархонад ҷавоб дод ,у нишони ҷои амонати азуи дархост ,у амонати буи боз расед . Ва Сафён ӯро гуфта буд ки бипурс аз ҳолу қиссаи вай ,у бмои адли аллоҳ ба илои ҳноки маъаи ибодатау савмау сдқотаҳ .
و در اخلاص اعمال حکایتی بیارند از سفیان عیینه که او را رفیقی بود و با وی برادری گرفته بود، و آن رفیق را یساری بود و نعمتی که درویشان را بدان نواختی و صدقهها دادی، و نیز متعبّد بود، از دنیا بیرون شد. مردی آمد از شام و دعوی کرد که مرا بنزدیک وی امانتی بود قدر هزار دینار. وارثان گفتند ما ندانیم سفیان عیینه آن مرد را گفت که ترا شب نیمه شعبان بچاه زمزم باید شد، و او را از آن جایگاه بر خواندن تا ترا خبر کند که امانت کجا نهاده است، که در خبر مصطفی آمده است که ارواح مؤمنان و شهیدان و صالحان آن شب در چاه زمزم حاضر آیند، آن مرد برفت و او را از چاه زمزم خواند، جواب نیافت بر سفیان باز آمد، گفت خواندم و جواب نشنیدم، سفیان گفت «آه عدل اللَّه به الی برهوت» مگر او را بگردانیدند ازین چاه بچاه برهوت اندر حضرموت، آنجا که ارواح اشقیاهم درین شب مجتمع شوند آن مرد دیگر سال حضرموت، شد، و شب نیمه شعبان او را از آن چاه برخواند جواب داد، و نشان جای امانت ازو درخواست، و امانت بوی باز رسید. و سفیان او را گفته بود که بپرس از حال و قصه وی، و بما عدل اللَّه به الی هناک مع عبادته و صومه و صدقاته.
Фқоли блғи Сафёни манӣ ассалом , ва қул ?лаи алрёءи алрёءи адл бе илои ҳоҳно , қоли Фотити Сафёну ахбртаҳ ба , Фбкии бкоءи шадидан , сами қоли ани аллоҳи таъолии лои иқбли алои мо кони холсои лўҷҳаҳ .
فقال بلّغ سفیان منی السلام، و قل له الریاء الریاء عدل بی الی هاهنا، قال فاتیت سفیان و اخبرته به، فبکی بکاء شدیدا، ثم قال ان اللَّه تعالی لا یقبل الّا ما کان خالصا لوجهه.
Ва гуфтаанд ки исломи дарин ояти бмънӣ тафвизасту ваҷҳи бмънии амр эй ман Фўзи амраи илои аллоҳ , маънӣ онаст ки дар биҳишти он кас шавад ки кор бо худовандгор гузорад .
و گفتهاند که اسلام درین آیت بمعنی تفویض است و وجه بمعنی امر ای من فوّض امره الی اللَّه، معنی آنست که در بهشت آن کس شود که کار با خداوندگار گذارد.
Ва қоли алии бен исои ман аслми виҷҳаи ллаҳи маъноа : ман силами ҷамеъи баданаи лтоъаҳи аллоҳи Фқди иқоли лҷмлаҳи алшии ءи виҷҳаи Фҷъли ашрафи алоъзоءи ибораи ллҷмиъ .
و قال علی بن عیسی من اسلم وجهه للَّه معناه: من سلّم جمیع بدنه لطاعة اللَّه فقد یقال لجملة الشیء وجهه فجعل اشرف الاعضاء عبارة للجمیع.
Ва ҳўи Муҳсину некӯи даройад дар кирдору гуфтори худ ,у зиндагонӣу рӯзгори худ , ва чунон донад дар ҳоли ибодат , ва чунон ингорад ки дар худоӣ худ менигарад .
وَ هُوَ مُحْسِنٌ و نیکو درآید در کردار و گفتار خود، و زندگانی و روزگار خود، و چنان داند در حال عبادت، و چنان انگارد که در خدای خود مینگرد.
Умр хитоб гуфт ки Ҷабраил ъ пурсед аз расӯли худои слии аллоҳи алайҳу ?алау силам ки мо алоҳсон ? эҳсон чист ? расӯл ҷавоб дод
عمر خطاب گفت که جبرئیل ع پرسید از رسول خدای صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم که ما الاحسان؟ احسان چیست؟ رسول جواب داد
« ани тааббуди аллоҳи конки туроаи ?фони лами ткни туроаи ?фонаи ирик »
«ان تعبد اللَّه کانک تراه فان لم تکن تراه فانه یریک»
Гуфт эҳсон онаст ки худоиро парастӣ чунонк гӯйӣ ки вайро май бинӣ , агар ту вайро наме бинии вай туро мебинад . Ин ишоратаст фарои ниҳояти мақоми соликон ,у таҳқиқи ин сухан онаст ки ҳар равандаро дар ҳар мақом ки бошад бдоитӣасту васотатӣу ниҳоятӣ : бдоит онаст ки оғоз сафар кунад аз худ ва дар равиш ояд , ва васотат онаст ки бсФт ғарибон шаваду ғариби вор зиндагонӣ кунад , ва ниҳоят онаст ки бкъбаҳ мшоҳдт расад . Мустафои се ртбт ишорат карда , ҳолати равишро гуфт : « сирўои сабақи алмФрдўн »
گفت احسان آنست که خدای را پرستی چنانک گویی که وی را میبینی، اگر تو وی را نمیبینی وی ترا میبیند. این اشارت است فرا نهایت مقام سالکان، و تحقیق این سخن آنست که هر رونده را در هر مقام که باشد بدایتی است و وساطتی و نهایتی: بدایت آنست که آغاز سفر کند از خود و در روش آید، و وساطت آنست که بصفت غریبان شود و غریب وار زندگانی کند، و نهایت آنست که بکعبه مشاهدت رسد. مصطفی سه رتبت اشارت کرده، حالت روش را گفت: «سیروا سبق المفردون»
Ва ҳолати ғурбатро гуфт : « талаб алҳақ ғарба »
و حالت غربت را گفت: «طلب الحق غربة»
Ва ҳолати мшоҳдтро гуфт : « аъбди аллоҳи конки туроаи ?фони лами ткни туроаи ?фонаи ирик »
و حالت مشاهدت را گفت: «اعبد اللَّه کانک تراه فان لم تکن تراه فانّه یریک»
Он гуҳи самараи ихлоси бандау савоби эҳсони вай падед кард ва гуфт : фала аҷра ъанд раба »
آن گه ثمره اخلاص بنده و ثواب احسان وی پدید کرد و گفت: فله اجره عند ربّه»
Ва ҳўи алҷнаҳ , вайро наздики худ ба биҳишт фурӯд оварад , он биҳишт ки Мустафои сифат вай карда ки
و هو الجنّة، وی را نزدیک خود به بهشت فرود آورد، آن بهشت که مصطفی صفت وی کرده که
« нури итлأлأу райҳонаи тҳтзу наҳри итрду завҷаи ҳсноءи Ҷамилаи фии нзраҳ ва нааммау салома , фии иқома абадан »
«نور یتلألأ و ریحانة تهتزّ و نهر یطّرد و زوجة حسناء جمیلة فی نضرة و نعمة و سلامة، فی اقامة ابدا»
Нурии тобон , бонўоъи раёҳини бӯён ,у ҷӯии равон , ва ҳам ҷуфти ҷавон ,у шодӣу нози ҷовдон , ҳар чаҳ бахотири банда фароз ояд ва хоҳад дар биҳишт ӯ рости ҳамон ва ҳам чунон .
نوری تابان، بانواع ریاحین بویان، و جوی روان، و هم جفت جوان، و شادی و ناز جاودان، هر چه بخاطر بنده فراز آید و خواهد در بهشت او راست همان و هم چنان.
Абди арраҳмони бен соида гуфт : ё расӯли аллоҳи анаи иъҷбнии алхили Фҳли фии алҷнаҳи хайли Фқоли ?ла алнабӣ с « ё бен соида , ани адхлки аллоҳи алҷнаҳи кони фӣҳо фарси ман ёқӯти аҳмар , итрбки ҳайси шӣти ман алҷнаҳ »
عبد الرحمن بن ساعده گفت: یا رسول اللَّه انه یعجبنی الخیل فهل فی الجنة خیل فقال له النبی ص «یا بن ساعدة، ان ادخلک اللَّه الجنّة کان فیها فرس من یاقوت احمر، یطربک حیث شئت من الجنة»
Ва ани абии ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳи иўмоу ҳўи иҳдси Фимни ъндаҳи раҷули ман аҳли албодиаҳ , ани рҷлои ман аҳли алҷнаҳи астأзни рабаи фии алзръ , Фқоли ?лаи раба ӯ листи Фимои шӣт , қоли балӣу локини аҳби ани азръи Фиқўли аллоҳи ?лаи азръи Фибзри ҳуба , Фибодри алтрФи наботау астўоءаҳу астҳсодаҳу насра . Амсоли алҷбол , Фиқўли аллоҳи ъзу ҷли дўнк банӣ одами ?фонаи лои ишбъки шайъи ء . Фқоли алоъробӣу аллоҳ ё расӯли аллоҳи лои иҷди ҳозои алои қршё ӯ ансорёи Фонҳми асҳоби алзръи Фомои нҳни Флснои босҳоби заръ , Фзҳки расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам .
و عن ابی هریرة قال قال رسول اللَّه یوما و هو یحدّث فیمن عنده رجل من اهل البادیة، انّ رجلا من اهل الجنة استأذن ربّه فی الزرع، فقال له ربه او لیست فیما شئت، قال بلی و لکن احبّ ان ازرع فیقول اللَّه له ازرع فیبذر حبّة، فیبادر الطرف نباته و استواءه و استحصاده و نثره. امثال الجبال، فیقول اللَّه عز و جل دونک بنیّ آدم فانه لا یشبعک شیء. فقال الاعرابی و اللَّه یا رسول اللَّه لا یجد هذا الّا قرشیا او انصاریا فانهم اصحاب الزرع فامّا نحن فلسنا باصحاب زرع، فضحک رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم.
«у лои хавфи алайҳиму лои ҳам иҳзнўн » .
«وَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ».
Ва қолати алиҳўди листи алнсории алии шайъи ءи алоиаҳ . . . Ончии ҷҳўдоннди мигўинд ки тарсоён бар ҳеҷ чиз наанд аз дайни бори худоӣ ,у ончӣ тарсоёнанд мигўинди ҷуҳудон бар ҳеҷ чиз наанд аз дайн , « ва ҳам итлўни алкитоб »у ҷуҳудон аз тӯрӣа майдонанд ки тарсоён бар ботиланд ки худоиро зан ва фарзандӣ гӯйанд ,у тарсоён аз Инҷил майдонанд ки ҷуҳудон бар ҳеҷ чиз наанд ки ба исо намегараванд , ва дар қиблаи якдигарро мухолифанд .
وَ قالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصاری عَلی شَیْءٍ الآیة... آنچه جهودانند میگویند که ترسایان بر هیچ چیز نهاند از دین بار خدای، و آنچه ترسایاناند میگویند جهودان بر هیچ چیز نهاند از دین، «وَ هُمْ یَتْلُونَ الْکِتابَ» و جهودان از توریة میدانند که ترسایان بر باطلاند که خدای را زن و فرزندی گویند، و ترسایان از انجیل میدانند که جهودان بر هیچ چیز نهاند که به عیسی نمیگروند، و در قبله یکدیگر را مخالفاند.
Кзлки қоли аллазӣнаи лои иълмўн . . . Ин аллазӣнаи лои иълмўни гброннд ки бекитобанд ва бе илми нодонони маҳз , яъне ки ин габрони мигўинди ҷуҳудону тарсоёни худ бар ҳеҷ чиз наанд . Сафёни саврӣ чун ин оят брхўондӣ гуфтӣ « сдқўои ҷмиъоу аллоҳ » мақотил гуфт « аллазӣнаи лои иълмўн » мушрикон арабанд ки пайғомбарро ҳамон гуфтанд ки ҷуҳудону тарсоёни якдигарро гуфтанд . Ва гуфтаанд ки ҷуҳудону тарсоён ки дарин оят мазкӯранд ҷуҳудон Мадинаанду тарсоёни фаҷрон ки пеши Мустафо дар мунозира омаданду якдигарро ин гуфтанд .
کَذلِکَ قالَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ... این الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ گبرانند که بی کتاباند و بی علم نادانان محض، یعنی که این گبران میگویند جهودان و ترسایان خود بر هیچ چیز نهاند. سفیان ثوری چون این آیت برخواندی گفتی «صدقوا جمیعا و اللَّه» مقاتل گفت «الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ» مشرکان عرباند که پیغامبر را همان گفتند که جهودان و ترسایان یکدیگر را گفتند. و گفتهاند که جهودان و ترسایان که درین آیت مذکورند جهودان مدینه اند و ترسایان فجران که پیش مصطفی در مناظره آمدند و یکدیگر را این گفتند.
Фоллаҳи иҳкми бинҳми явми алқёмаҳи Фимои конўои фӣаи ихтлФўни аллоҳ доварӣ кунаду кори баргузоради миёни эшон рӯзи растохез , ва боишон намояд ки биҳиштӣ кадомасту дӯзахии кадом , фирқаи ҳақ кадоманд ,у молу марҷаъ эшон чист ,у фирқаи залолат кадоманду ҳосилу файсал эшон чист .
فَاللَّهُ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فِیما کانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ اللَّه داوری کند و کار برگزارد میان ایشان روز رستاخیز، و بایشان نماید که بهشتی کدامست و دوزخی کدام، فرقه حق کداماند، و مآل و مرجع ایشان چیست، و فرقه ضلالت کداماند و حاصل و فیصل ایشان چیست.
Ва ман أзлми ммни манъи масоҷиди аллоҳи алоиаҳ . . . Сабаби нузули ин ояти он буд ки Тӯси бен асисёнўс алрўмӣ баҷанг банӣ Исроил шуд ,у меҳтарону ҷангёни эшонро бикушту кеҳтаронро ббрдгӣ баранд ,у байти алмуқаддасро хароб кард ,у масҷид дар даст гирифт ва дар он плидиҳоу мурдори биўкнд . Раб Алъоламин гуфт кист кофартару шӯхтар аз он кас ки ин кор кунад , бандагони худоиро аз масҷид боз дорад , ва нагузорад ки дар он ?шуанд ,у худоиро парастанду вайро ёд кунанд ,у кор ки кунаду қасд ки дорад дар тахриб масҷид дорад ва бон кӯшад , қтодаҳ ва садӣ гуфтанд он каси бахти наср буд ки тарсоёни рӯм бо ваии бархестанд , ва баҷанг ҷуҳудон шуданд ,у байти алмуқаддасро хароб карданд , ва то брўзгори умри байти алмуқаддаси хароб буд , он гуҳи мусулмонони дигари бора банно ниҳоданду масҷид боз карданд .
وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ الآیة... سبب نزول این آیت آن بود که طوس بن اسیسیانوس الرومی بجنگ بنی اسرائیل شد، و مهتران و جنگیان ایشان را بکشت و کهتران را ببردگی براند، و بیت المقدس را خراب کرد، و مسجد در دست گرفت و در آن پلیدیها و مردار بیوکند. رب العالمین گفت کیست کافرتر و شوختر از آن کس که این کار کند، بندگان خدای را از مسجد باز دارد، و نگذارد که در آن شند، و خدای را پرستند و وی را یاد کنند، و کار که کند و قصد که دارد در تخریب مسجد دارد و بآن کوشد، قتاده و سدی گفتند آن کس بختنصر بود که ترسایان روم با وی برخاستند، و بجنگ جهودان شدند، و بیت المقدس را خراب کردند، و تا بروزگار عمر بیت المقدس خراب بود، آن گه مسلمانان دیگر باره بنا نهادند و مسجد باز کردند.
أўлӣки мо кони ?лаами أни идхлўҳои إлои хоӣФин зон пас ки мусулмонони онро иморат карданд тарсоёни рӯмро нест ки дар он масҷид шаванд магари бадастӯрии мусулмонон , дили эшон пар аз бими мусулмонону тарс аз ҳалоки ҷон , акнӯн аз тарсоёни кас дар он нашавад алои бъҳду амон , ё пас бдздӣу мтнкрўор чунонк ӯро ндонанд ки агар бидонанд ӯро бикашанд .
أُولئِکَ ما کانَ لَهُمْ أَنْ یَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِینَ زان پس که مسلمانان آن را عمارت کردند ترسایان روم را نیست که در آن مسجد شوند مگر بدستوری مسلمانان، دل ایشان پر از بیم مسلمانان و ترس از هلاک جان، اکنون از ترسایان کس در آن نشود الا بعهد و امان، یا پس بدزدی و متنکروار چنانک او را ندانند که اگر بدانند او را بکشند.
?лаами фӣ алднё хазӣ трсоёнрости дарин ҷаҳони расвоӣу хорӣу нанг .
لَهُمْ فِی الدُّنْیا خِزْیٌ ترسایانراست درین جهان رسوایی و خواری و ننگ.
Агар змӣ буд газят , ва агар ҳарбӣ буд қатл , ва дар он ҷаҳони азоби маин ҷовдон дар оташ , мақотил ва клбӣ гуфтанд ?лаами фӣ алднё хазӣ фатҳи Константинияу ъмўриаҳ ва рӯмӣааст , ҳисорҳо ва нишастгоҳ эшон ки дар фатҳи он истисол эшонаст ва табтар низоми давлати эшон , Мустафо ъ гуфт алмлҳмаҳи алъузмои фатҳи Константинияу хурӯҷи алдҷоли фии сабъаи ашҳр . Садӣ гуфт хазӣ эшон дар дунё онаст ки Меҳдӣ берун ояд ва Константиния бигушоед . Ва ҷои эшон хароб кунаду қавмиро бикашад ,у қавмиро ббрдгии бабрад , ва Меҳдӣ онаст ки Мустафо ъ гуфт : « луи лами ибқи ман алднёи алои явми лтўли аллоҳи злки алиўм ҳатто ибъси фӣаи рҷлои манӣ ӯ ман аҳли байтии иўотии исмаи исмӣ ,у исми абӣаи исми абӣ , имлأи аларзи қстоу ъдлои комаи млӣти злмоу ҷўро » .
اگر ذمّی بود گزیت، و اگر حربی بود قتل، و در آن جهان عذاب مهین جاودان در آتش، مقاتل و کلبی گفتند لَهُمْ فِی الدُّنْیا خِزْیٌ فتح قسطنطنیه و عموریه و رومیه است، حصارها و نشستگاه ایشان که در فتح آن استیصال ایشان است و تبتّر نظام دولت ایشان، مصطفی ع گفت الملحمة العظمی فتح قسطنطنیة و خروج الدجال فی سبعة اشهر. سدی گفت خزی ایشان در دنیا آنست که مهدی بیرون آید و قسطنطنیه بگشاید. و جای ایشان خراب کند و قومی را بکشد، و قومی را ببردگی ببرد، و مهدی آنست که مصطفی ع گفت: «لو لم یبق من الدّنیا الّا یوم لطوّل اللَّه ذلک الیوم حتّی یبعث فیه رجلا منّی او من اهل بیتی یواطئ اسمه اسمی، و اسم ابیه اسم ابی، یملأ الارض قسطا و عدلا کما ملئت ظلما و جورا».
Атоу абди арраҳмони бен зайд гуфтанд ин ояти бшأни мушрикон Макка омад ,у бмсоҷди аллоҳи масҷид ҳаром мехоҳад , мушрикони Мустафоро аз ҳаҷу ибодат дар он масҷид боздоштанд ,у масҷидро чун мутааббид аз он боз доранд ва дар он зикр аллоҳ наравад хароб гӯйанд , бойен маънӣ гуфт «у саъии фии харобҳо » пас чун Макка кушода шуду кофарони мақҳур , раб Алъоламин гуфт : أўлӣки мо кони ?лаами أни идхлўҳои إлои хоӣФини кофаронро нест ки дар он шаванд аз тарси мусулмонону бими қатл ,у Мустафо ъ рӯзи фатҳи мунодиро фармуд то Нидо кард ки « алои лои иҳҷни баъди ҳозои алъоми мушрику лои итўФни болбити урён . » .
عطا و عبد الرحمن بن زید گفتند این آیت بشأن مشرکان مکه آمد، و بمساجد اللَّه مسجد حرام میخواهد، مشرکان مصطفی را از حج و عبادت در آن مسجد بازداشتند، و مسجد را چون متعبد از آن باز دارند و در آن ذکر اللَّه نرود خراب گویند، باین معنی گفت «و سعی فی خرابها» پس چون مکه گشاده شد و کافران مقهور، رب العالمین گفت: أُولئِکَ ما کانَ لَهُمْ أَنْ یَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِینَ کافران را نیست که در آن شوند از ترس مسلمانان و بیم قتل، و مصطفی ع روز فتح منادی را فرمود تا ندا کرد که «الا لا یحجن بعد هذا العام مشرک و لا یطوفن بالبیت عریان.».
Қавлаи таъолӣу ллаҳи алмшрқу алмғрби Фأинмои тўлўои Фсми ваҷҳи аллоҳи алоиаҳ . . .
قوله تعالی وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ الآیة...
Ибн аббос гуфт ҷамоатӣ аз ёрони расӯли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам бсФрӣ буданд ,у меғи баромаду қибла баришон муштабаҳ шуд , ҳар каси боҷтҳод рӯй бҷонбӣ фаро дод ва намоз кард пас чун меғ боз шуд бдонстнд ки ҳеҷ як рӯй бқблаҳ надоштанд , пеши расӯл худоӣ омаданду қисса боз гуфтанд , дар ҳоли ин оят омад , ва ин пеш аз он буд ки ояти таҳвили қибла бо каъба омад , ва пас аз онкии оят таҳвил омад ин мансӯх шуд . Ъкрмаҳ гуфт ин ояти худ дар таҳвил қибла аст мегуяд ҳар ҷо ки рӯй фаро диҳед намозро дар сафар ва дар ҳзр рӯй бон ҷониб диҳед ки аллоҳи шуморо бар он гардонид яъне каъба « Фсми ваҷҳи аллоҳ » эй ҷҳаҳи алтии вҷҳкми илоҳо .
ابن عباس گفت جماعتی از یاران رسول صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم بسفری بودند، و میغ برآمد و قبله بریشان مشتبه شد، هر کس باجتهاد روی بجانبی فرا داد و نماز کرد پس چون میغ باز شد بدانستند که هیچ یک روی بقبله نداشتند، پیش رسول خدای آمدند و قصه باز گفتند، در حال این آیت آمد، و این پیش از آن بود که آیت تحویل قبله با کعبه آمد، و پس از آنکه آیت تحویل آمد این منسوخ شد. عکرمه گفت این آیت خود در تحویل قبله است میگوید هر جا که روی فرا دهید نماز را در سفر و در حضر روی بآن جانب دهید که اللَّه شما را بر آن گردانید یعنی کعبه «فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ» ای جهة الّتی وجّهکم الیها.
Ибн умр гуфт ин ояти намози ттўъро омадааст дар сафар , ислии ҳайси мо тавваҷуҳат ба роҳлтаҳ ва гуфтаанд ин ҷавоб ъибгўёнаст қиблаи ҳақро ,у таънаи гӯйон дар мусулмонон дар гардонӣдан рӯй аз қиблаи шомии бқблаҳи тҳомӣ , ки расӯли худои слии аллоҳи алайҳу ?алау силаму мусулмонон чун дар Мадина омаданд шонздаҳи моҳи намоз ба байт алмуқаддас мекарданд рӯй бмғрб доштанд басӯии шом ,у каъба аз пас пушт ,у расӯли худоӣ дар дил медошт орзӯии онк рӯй бкъбаҳ доштӣ , қиблаи иброҳӣм . Чун раби Алъоламин пас аз шонздаҳи моҳ рӯй вай бкъбаҳ гардонид , бар ҷуҳудон сахт омаду бузург ,у суханон дар гирифтанд фаровон аз эътирозу инкору таън дар расӯли худо ва дар ислому муъминон . Он гуҳ ки намози байт алмуқаддас мекарданд рӯй бмғрб доштанду пушт бар машриқ , чун рӯй ба каъба гардониданд рӯй бмшрқ карданду пушт бар мағриб эшон гуфтанд агар истиқболи мағриби ҳақ буд астдбори он ботиласт ва агар истиқболи машриқ ҳақаст астдбори он ботил , раби Алъоламин аз он ҷавобҳо дод ки яке инаст киу ллаҳи алмшрқу алмғрби Фأинмои тўлўои Фсми ваҷҳи аллоҳу тамомии ҷавоб эшон онаст ки гуфт : ва мо ҷълнои алқблаҳи алтии канти алайҳоу шарҳи он биҷой хеш гуфта шавад аншоءи аллоҳ . Ва ваҷҳи дарин ояти бмънӣ ҷиҳатасту ҷиҳат қиблааст ,у тахсӣсро азоФт бо худ кард чунонк гуфт байти аллоҳу ноқаи аллоҳи إни аллоҳи восеъи алӣами қили восеъи алшриъаҳ ,у қили восеъи алмғФраҳ ,у восеъи алътоءи восеъи алшриъаҳи фарох шариъатаст , дайни ваии осону роҳи буии равшану наздик .
ابن عمر گفت این آیت نماز تطوع را آمده است در سفر، یصلّی حیث ما توجهت به راحلته و گفتهاند این جواب عیبگویان است قبله حق را، و طعنه گویان در مسلمانان در گردانیدن روی از قبله شامی بقبله تهامی، که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم و مسلمانان چون در مدینه آمدند شانزده ماه نماز به بیت المقدس میکردند روی بمغرب داشتند بسوی شام، و کعبه از پس پشت، و رسول خدای در دل میداشت آرزوی آنک روی بکعبه داشتی، قبله ابراهیم. چون رب العالمین پس از شانزده ماه روی وی بکعبه گردانید، بر جهودان سخت آمد و بزرگ، و سخنان در گرفتند فراوان از اعتراض و انکار و طعن در رسول خدا و در اسلام و مؤمنان. آن گه که نماز بیت المقدس میکردند روی بمغرب داشتند و پشت بر مشرق، چون روی به کعبه گردانیدند روی بمشرق کردند و پشت بر مغرب ایشان گفتند اگر استقبال مغرب حق بود استدبار آن باطل است و اگر استقبال مشرق حق است استدبار آن باطل، رب العالمین از آن جوابها داد که یکی اینست که وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ و تمامی جواب ایشان آنست که گفت: وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْها و شرح آن بجای خویش گفته شود انشاء اللَّه. و وجه درین آیت بمعنی جهت است و جهت قبله است، و تخصیص را اضافت با خود کرد چنانک گفت بیت اللَّه و ناقة اللَّه إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِیمٌ قیل واسع الشریعة، و قیل واسع المغفرة، و واسع العطاء واسع الشریعة فراخ شریعت است، دین وی آسان و راه بوی روشن و نزدیک.
Чунонк Мустафо ъ гуфт « беъсати болҳниФиаҳи алсҳлаҳи алсмҳаҳи восеъи алмғФраҳи фарох омурзишаст фарохи бахшоиш , лқўлаҳи таъолӣу раҳматии вусъати кули шайъи ءу қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силами ҳикояи ани аллоҳи ъзу ҷли луи атитнии бқроби аларзи знўбои атитки бқроби аларзи мғФраҳу лои аболӣ , восеъи алътоءи фарох бахшасту фарохи неъмат , қоли аллоҳи таъолӣу إн тъдўо наамма аллоҳи лои тҳсўҳо ,у қили восеъ эй фазлаи исъкм ,у неъматаи тшмлкм , алӣами боъмолкму нёткми ҳисмои слитму даъватам . Қоли баъзи алслФи дахлати дирои Фҷоءи вақти алслоаҳи Фқлти лбъзи ман фии алдири ман алнсории длнии алии буқъаи тоҳираи аслии фӣҳо , Фқоли лии тҳри қлбки ъмни сўоаҳи вақфи ҳайси шӣти қол Фхҷлт манеҳ .
چنانک مصطفی ع گفت «بعثت بالحنیفیة السهلة السمحة واسع المغفرة فراخ آمرزش است فراخ بخشایش، لقوله تعالی وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ و قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم حکایة عن اللَّه عز و جل لو اتیتنی بقراب الارض ذنوبا اتیتک بقراب الارض مغفرة و لا ابالی، واسع العطاء فراخ بخش است و فراخ نعمت، قال اللَّه تعالی وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها، و قیل واسع ای فضله یسعکم، و نعمته تشملکم، علیم باعمالکم و نیّاتکم حیثما صلّیتم و دعوتم. قال بعض السلف دخلت دیرا فجاء وقت الصّلاة فقلت لبعض من فی الدیر من النصاری دلّنی علی بقعة طاهرة اصلّی فیها، فقال لی طهّر قلبک عمّن سواه وقف حیث شئت قال فخجلت منه.