Қавлаи таъолӣ ,у қолўои атхзи аллоҳи влдо . . . Алоиаҳ . . . Ҷуҳудони Мадинаро мехоҳад ки гуфтанд азизи ибни аллоҳу тарсоёни Наҷрон ки гуфтанд алмсиҳи ибни аллоҳ ,у мушрикони араб ки гуфтанд алмлоӣкаҳи бенот аллоҳ . Ҷой дигар гуфт ткоди алсмоўот итФтрн манеҳ наздики беди осмонҳо ки бишкофеду пораи пораи дарҳами афтид ки эшон худоиро фарзанд гуфтанду Фриштгонро фарзанди ваии хонданд , он гуҳи эшонро ҷавобҳо дод ва гуфт ФостФтҳми أи лрбки албноту ?лаам албнўн пресс азишон ки Фриштгони моро духтарон мегуеду худовандро духтарон меписандид ва худро писарон ? أи лаками аззикру ?лаи алأнсии шумо худро писар наед ва ӯро духтар ? тлки إзои қисма зизӣ инаст қисматии кажу ситамкорона , ҷой дигар гуфт Фмои лаками Киеви тҳкмўн чаҳ расед шуморо ? чист ин ҳукм ки мекунад ? أи ФأсФокми рбкми болбнину атхзи ман алмлоӣкаҳи إносо ,у иҷълўни ллаҳи албноти субҳонау ?лаами мо иштҳўн ,у ҷълўои алмлоӣкаҳи аллазӣнаи ҳам ибоди арраҳмони إносо ва дар ҳикоят аз ҷуҳудон ва тарсоён гуфту қолати алиҳўди ъзири ибни аллоҳу қолати алнсории алмсиҳи ибни аллоҳи раби Алъоламин эшонро ҷавоб дод злки қўлҳми бأФўоҳҳм он чизеаст ки бзбони мигўинд , яъне ки дар ончии мигўинди ҳеҷ илм нест эшонро , ва ҳеҷ асл надорад ки аллоҳ аз он покасту муназзаҳ . Ва Мустафо ъ гуфт ҳикоят аз худованди ҷли ҷалолаи тнзиаҳу тақдиси хеш ро

قوله تعالی ، وَ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً... الآیة... جهودان مدینه را میخواهد که گفتند عزیز ابن اللَّه و ترسایان نجران که گفتند المسیح ابن اللَّه، و مشرکان عرب که گفتند الملائکة بنات اللَّه. جای دیگر گفت تَکادُ السَّماواتُ یَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ نزدیک بید آسمانها که بشکافید و پاره پاره درهم افتید که ایشان خدای را فرزند گفتند و فریشتگان را فرزند وی خواندند، آن گه ایشان را جوابها داد و گفت فَاسْتَفْتِهِمْ أَ لِرَبِّکَ الْبَناتُ وَ لَهُمُ الْبَنُونَ پرس ازیشان که فریشتگان ما را دختران می‌گویید و خداوند را دختران می‌پسندید و خود را پسران؟ أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثی‌ شما خود را پسر نهید و او را دختر؟ تِلْکَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِیزی‌ اینست قسمتی کژ و ستمکارانه، جای دیگر گفت فَما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ چه رسید شما را؟ چیست این حکم که میکند؟ أَ فَأَصْفاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِکَةِ إِناثاً، وَ یَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَ لَهُمْ ما یَشْتَهُونَ، وَ جَعَلُوا الْمَلائِکَةَ الَّذِینَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً و در حکایت از جهودان و ترسایان گفت وَ قالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَ قالَتِ النَّصاری‌ الْمَسِیحُ ابْنُ اللَّهِ رب العالمین ایشان را جواب داد ذلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ آن چیزیست که بزبان میگویند، یعنی که در آنچه میگویند هیچ علم نیست ایشان را، و هیچ اصل ندارد که اللَّه از آن پاکست و منزه. و مصطفی ع گفت حکایت از خداوند جل جلاله تنزیه و تقدیس خویش را

« кзбнии ибни одаму лами икни ?лаи злку штмнӣу лами икни ?лаи злк , Фомои такзиба Аёӣ Фқўлаҳ : лни иъиднии комаи бдأнӣу лӣси аввали алхлқи боҳўни алии ман аъодтаҳ , ва аммо шатма Аёӣ Фқўлаҳ « атхзи аллоҳи влдо »у أнои алоҳди алсмди лами أлду лами авваладу лами икни лии кФўои аҳад » .

«کذبنی ابن آدم و لم یکن له ذلک و شتمنی و لم یکن له ذلک، فاما تکذیبه ایای فقوله: لن یعیدنی کما بدأنی و لیس اول الخلق باهون علیّ من اعادته، و اما شتمه ایای فقوله «اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً» و أنا الاحد الصمد لم ألد و لم اولد و لم یکن لی کفوا احد».

Чун кофарон ӯро фарзанд гуфтанд тнзиаҳи худ бхлқ боз нагузошт ва гуфт « субҳона » покӣу биъибӣ ӯро , бал на чунонаст ки эшон мигўинд . ?лаи мо фии алсмоўоту алأрз ҳар чаҳ дар осмонҳоу замин касасту чизи ҳамаи малик ва малик ӯст , ҳамаи банда ва раҳе ӯст .

چون کافران او را فرزند گفتند تنزیه خود بخلق باز نگذاشت و گفت «سُبْحانَهُ» پاکی و بیعیبی او را، بل نه چنانست که ایشان میگویند. لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ هر چه در آسمانها و زمین کس است و چیز همه ملک و ملک اوست، همه بنده و رهی اوست.

Кули ?лаи қонтўни мтиъўни мақрун , болъбўдиаҳи доъўн , ҳама ӯро прстгорнду фармонбардор , ба бандагии ваии муқарар , ва ӯро хонанда ва хоҳанда . Кули ?лаи қонтўн ҳар чанд ки лафз омаст аммо бмънӣ хосаст ки муроди бон азизасту Масеҳу малоикау муъминон аз аҳли тоъат , ва агар бар умум халқ наҳй равост , дӯсту душмани ошноу бегонаи бони маънӣ ки соя ҳар шахсеи худоиро месуҷуд кунаду злки фии қавла « итФиؤои зилолаи ани алимину алшмоӣли сҷдои ллаҳ » ёбс бқёмт бошад чунонк раб алъзаҳ гуфт «у анати алўҷўаҳи ллҳии алқиўм » фуқаҳои ин оят бадалел карданд ки малику вилодат ҳар ду баҳам ҷамъ нашаванд касе ки падарро бихарад чун бихаред биравӣ озоди гашт , аз баҳри онки раби Алъоламин бо субути малики нафй вилодат кард аз худ ҷли ҷалолау ҳўи зоҳири байни лмни таъаммула .

کُلٌّ لَهُ قانِتُونَ مطیعون مقرّون، بالعبودیة داعون، همه او را پرستگارند و فرمانبردار، به بندگی وی مقرر، و او را خواننده و خواهنده. کُلٌّ لَهُ قانِتُونَ هر چند که لفظ عامست اما بمعنی خاصّ است که مراد بآن عزیز است و مسیح و ملائکة و مؤمنان از اهل طاعت، و اگر بر عموم خلق نهی رواست، دوست و دشمن آشنا و بیگانه بآن معنی که سایه هر شخصی خدای را می‌سجود کند و ذلک فی قوله «یَتَفَیَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْیَمِینِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ» یابس بقیامت باشد چنانک رب العزة گفت «وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَیِّ الْقَیُّومِ» فقها این آیت بدلیل کردند که ملک و ولادت هر دو بهم جمع نشوند کسی که پدر را بخرد چون بخرید بروی آزاد گشت، از بهر آنک رب العالمین با ثبوت ملک نفی ولادت کرد از خود جل جلاله و هو ظاهر بیّن لمن تأمّله.

Бадеъи алсмоўот ва алأрз мегуяд навкунанда осмонҳоу замин аллоҳаст беқолабӣ ва бемисолӣ , ва беайёрӣ , аз пеш ,у бидъати азинҷо гирифтаанд , ҳар суханӣ ё кардӣ ки нўорнд дар дайн , ва аз пеш ФонгФтаҳ бошанд ва на карда , онро бидъат гӯйанду гӯянда ва ниҳанда он мбтдъ , пас бидъат бар ду қисмаст чунонк шофиӣ гуфт бидъатии писандидау бидъатии накӯҳида , аммо ончӣ писандида аст онаст ки умр хитоб гуфт қиёми рамазонро ва афрӯхтан қандилҳоро дар масҷиди анҳо лбдъаҳи ҳасанау мусаннафоти уламоу удабоу калимоти музаккарону тартиби воъизону сохтани мӣзнаҳҳои муаззинону работу хонақоҳ суфиён бидон мулҳақаст , ки ин ҳама аз абвоб барасту иқўли аллоҳи таъолӣу тъоўнўои алии албру алтқўӣ , аммо бидъат накӯҳида онаст ки дар зоту сифоти худованди ъзу ҷли сухани гӯйӣ аз фузули мутакаллимону дқоӣқи фалосифау мунаҷҷимон , ва он гӯйӣ ки кас нагуфт аз саҳоба ва тобеъину салафи солеҳин , на китоб ва суннат бидон нотиқ , на сирати салафи онро мувофиқ .

بَدِیعُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ میگوید نو کننده آسمانها و زمین اللَّه است بی قالبی و بی مثالی، و بی عیاری، از پیش، و بدعت ازینجا گرفته‌اند، هر سخنی یا کردی که نوآرند در دین، و از پیش فانگفته باشند و نه کرده، آن را بدعت گویند و گوینده و نهنده آن مبتدع، پس بدعت بر دو قسم است چنانک شافعی گفت بدعتی پسندیده و بدعتی نکوهیده، اما آنچه پسندیده است آنست که عمر خطاب گفت قیام رمضان را و افروختن قندیلها را در مسجد انّها لبدعة حسنة و مصنفات علما و ادبا و کلمات مذکّران و ترتیب واعظان و ساختن مئذنه‌های مؤذّنان و رباط و خانقاه صوفیان بدان ملحق است، که این همه از ابواب بر است و یقول اللَّه تعالی وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی‌، اما بدعت نکوهیده آنست که در ذات و صفات خداوند عز و جل سخن گویی از فضول متکلمان و دقائق فلاسفه و منجمان، و آن گویی که کس نگفت از صحابه و تابعین و سلف صالحین، نه کتاب و سنت بدان ناطق، نه سیرت سلف آن را موافق.

Абди аллоҳ масъӯд гуфт ани аҳсани алҳдиси китоби аллоҳу аҳсани алҳдии ҳудои Муҳамад ,у шрои аломўри мҳдсотҳоу кули муҳаддисаи бдъаҳ ,у кули бдъаҳи залолау қоли ибни аббоси алайкуми болостқомаҳи атбъўоу лои тбтдъўоу ани мкҳўли қоли қоли алӣ ъ . « мо эҳдос ё расӯли аллоҳ ? » Фқоли кули шайъи ءи ихолФи алқуръону ихолФи суннатии азои ъмлўои болрأии фии аддӣн ,у лӣси алрأии фии аддӣн , анмои аддӣни амри алрби табораку таъолӣ ва наҳйа ,у ҳлки алмҳдсўни фии дайни аллоҳ

عبد اللَّه مسعود گفت انّ احسن الحدیث کتاب اللَّه و احسن الهدی هدی محمد، و شرا الامور محدثاتها و کل محدثة بدعة، و کل بدعة ضلالة و قال ابن عباس علیکم بالاستقامة اتّبعوا و لا تبتدعوا و عن مکحول قال قال علی ع. «ما احداث یا رسول اللَّه؟» فقال کلّ شی‌ء یخالف القرآن و یخالف سنّتی اذا عملوا بالرّأی فی الدّین، و لیس الرأی فی الدین، انما الدّین امر الرب تبارک و تعالی و نهیه، و هلک المحدثون فی دین اللَّه‌

Ва қол алнабӣ ъ « тъмли ҳзаҳи аломаҳи бурҳаи бктоби аллоҳ , сами тъмли бснаҳи расӯли аллоҳ , сами тъмли бурҳаи баъди злки болрأӣ , Фозои ъмлўои болрأии Фқди злўо .

و قال النبی ع «تعمل هذه الامّة برهة بکتاب اللَّه، ثم تعمل بسنة رسول اللَّه، ثم تعمل برهة بعد ذلک بالرأی، فاذا عملوا بالرأی فقد ضلّوا.

Ва қоли абӯи ҷаъфари алтрмзии раъйат алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами фии мо ирии алноӣму إнаҳи бмдинаҳ алрасул фии масҷида , Фқлт ё расӯли аллоҳи мо тқўли фии рои абии Ҳанифа ? қоли лоу лои ҳрФо , қиллати мо тқўли фии раъии молики Фқол актб манеҳ мо мо воФқи ҳадисӣ ӯ суннатӣ . Қиллати мо тқўли фии раъии алшоФъӣ ? Фтأтأи раъсаи шабаҳи алғзбон ,у қол аммо анаи лӣси брأӣу локинаи атбоъи суннатии أўи ради алии ман холови суннатӣ .

و قال ابو جعفر الترمذی رأیت النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فی ما یری النائم و إنه بمدینة الرسول فی مسجده، فقلت یا رسول اللَّه ما تقول فی رای ابی حنیفه؟ قال لا و لا حرفا، قلت ما تقول فی رأی مالک فقال اکتب منه ما ما وافق حدیثی او سنّتی. قلت ما تقول فی رأی الشافعی؟ فطأطأ رأسه شبه الغضبان، و قال امّا انه لیس برأی و لکنّه اتباع سنّتی أو رد علی من خالف سنّتی.

Қавлаи таъолӣ :у إзои қзии أмро . . . эй қадараи влдоу халқа , ва чун чизе хоҳад ки офаринад ё хостӣ хоҳад ки гузорад ё Муродӣ хоҳад ки пеши барад , ихотбаҳ бикун сами икўнаҳи бқдртаҳи Фикўни алии мо ?ераад . Онро гуяд ки бош томӣ буд чунонк хоҳад . Қоли алзҷоҷи иқўли ?лау ани лами икни ҳозро : « кун » лони мо ҳўи маълуми ъндаҳи бмнзлаҳи алҳозр .

قوله تعالی: وَ إِذا قَضی‌ أَمْراً... ای قدّره ولدا و خلقه، و چون چیزی خواهد که آفریند یا خواستی خواهد که گزارد یا مرادی خواهد که پیش برد، یخاطبه بکن ثم یکوّنه بقدرته فیکون علی ما اراد. آن را گوید که باش تامی بود چنانک خواهد. قال الزجاج یقول له و ان لم یکن حاضرا: «کن» لانّ ما هو معلوم عنده بمنزلة الحاضر.

Рӯй фии баъзи алохбори ан алҳақ ҷли ҷалолаи иқўли ании ҷаводи моҷди ътоӣии калому азобии калому азои ардти умарои Фонмои ақўл ?ла кун Фикўн

روی فی بعض الاخبار ان الحق جلّ جلاله یقول انّی جواد ماجد عطائی کلام و عذابی کلام و اذا اردت امرا فانما اقول له کن فیکون‌

Ва гуфтаанд ки маънии қазо дар қуръон бар даҳ ваҷҳаст бмънии васият чунонк гуфту қзии рбки أлои тъбдўои إлои إёҳу бмънии ахбор чунонк гуфт «у қзинои إлӣ банӣ إсроӣил »у бмънии фироқ чунонк гуфт « Фإзои қзитми мносккм » , « Фإзои қзити алслоаҳ »у бмънии феъл чунонк гуфт « Фоқзи мо أнти қозу бмънии вуҷуб чунонк гуфту қзии алأмр эй ваҷаби алъзоб . Ҷой дигар гуфт қзии алأмри алзии фӣаи тстФтёну бмънии китобат чунонк гуфту кони أмрои мқзё эй мктўбои фии аллўҳи алмҳФўз ,у бмънии итмом чунонк гуфт Флмои қзии Мӯсои алأҷл эй أтмаҳу бмънии фасл чунонк гуфту қзии бинҳми болҳқу бмънии халқ чунонк гуфт Фқзоҳни сабъи самовоти фии явмину бмънии аҳкому атқони феъл чунонк гуфту إзои қзии أмрои Фإнмои иқўл ?ла кун Фикўн .

و گفته‌اند که معنی قضا در قرآن بر ده وجهست بمعنی وصیت چنانک گفت وَ قَضی‌ رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ و بمعنی اخبار چنانک گفت «وَ قَضَیْنا إِلی‌ بَنِی إِسْرائِیلَ» و بمعنی فراغ چنانک گفت «فَإِذا قَضَیْتُمْ مَناسِکَکُمْ»، «فَإِذا قُضِیَتِ الصَّلاةُ» و بمعنی فعل چنانک گفت «فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ و بمعنی وجوب چنانک گفت وَ قُضِیَ الْأَمْرُ ای وجب العذاب. جای دیگر گفت قُضِیَ الْأَمْرُ الَّذِی فِیهِ تَسْتَفْتِیانِ و بمعنی کتابت چنانک گفت وَ کانَ أَمْراً مَقْضِیًّا ای مکتوبا فی اللوح المحفوظ، و بمعنی اتمام چنانک گفت فَلَمَّا قَضی‌ مُوسَی الْأَجَلَ ای أتمّه و بمعنی فصل چنانک گفت وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ و بمعنی خلق چنانک گفت فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِی یَوْمَیْنِ و بمعنی احکام و اتقان فعل چنانک گفت وَ إِذا قَضی‌ أَمْراً فَإِنَّما یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ.

Қавлаи таъолӣу қоли аллазӣнаи лои иълмўни алоиаҳ . . . Мушрикон араб гуфтанд эшон ки худоиро намедонанд ва аз расӣдан бар вай метарсанд ки мо имон наёрему Муҳамадро устувор нагирем , то он гуҳ ки аллоҳ бо мо сухан гуяд бахудии худ , ва аз вай бишинавем ки Муҳамад пайғомбараст он гуҳи буии имони орем . Ҷой дигар гуфт ҳикояи ҳам азишону қоли аллазӣнаи лои ирҷўни лқоءнои луи лои أнзли ълинои алмлоӣкаҳ أў нарай рбно ва низ оёт хостанд ва ақтроҳ карданд гуфтанд أўи тأтинои оя ё пас нишонеи равшан бояд ки бмо расад ва бар сидқи набуввати ту далолат кунад ,у шарҳи ин ки хостанду ақтроҳ ки карданд дар сӯра банӣ Исроиласт онҷо ки гуфт қолўои лни нؤмни лак ҳатто тФҷри лнои ман алأрзи инбўъои илои охири оёти алорбъ .

قوله تعالی وَ قالَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ الایة... مشرکان عرب گفتند ایشان که خدای را نمی‌دانند و از رسیدن بر وی می‌ترسند که ما ایمان نیاریم و محمد را استوار نگیریم، تا آن گه که اللَّه با ما سخن گوید بخودی خود، و از وی بشنویم که محمد پیغامبرست آن گه بوی ایمان آریم. جای دیگر گفت حکایة هم ازیشان وَ قالَ الَّذِینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْمَلائِکَةُ أَوْ نَری‌ رَبَّنا و نیز آیات خواستند و اقتراح کردند گفتند أَوْ تَأْتِینا آیَةٌ یا پس نشانی روشن باید که بما رسد و بر صدق نبوت تو دلالت کند، و شرح این که خواستند و اقتراح که کردند در سورة بنی اسرائیل است آنجا که گفت قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّی تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ یَنْبُوعاً الی آخر آیات الاربع.

Кзлки қоли аллазӣнаи ман қиблаам мисли қўлҳми кофарони пешину ҷуҳудон ҳамчунин савол тънт карданд аз пайғомбарон ,у масаъла маҳол карданд то бон кофар шуданд . Ташобуҳати қлўбҳми дил бадал монаст бкФру қсўт , ё гуфт бигуфт монаст бсؤоли тънту ақтроҳи маҳол .

کَذلِکَ قالَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ کافران پیشین و جهودان همچنین سؤال تعنت کردند از پیغامبران، و مسئله محال کردند تا بآن کافر شدند. تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ دل بدل مانست بکفر و قسوت، یا گفت بگفت مانست بسؤال تعنت و اقتراح محال.

Қади бинои алоёти лқўми иўқнўн ҳар ки бар пай ҳақасту ҷӯяндаи равшаноӣу бигмонии қуръони вайро басаст брўшноиӣу роҳнмўнӣ . Қоли алўостии фии ҳзаҳи алоиаҳ : қади клмткми ҳайси анзлти алайкуми хитобӣу أиаҳи ояи ашрафи ман Муҳамади су қади азҳарати лакам .

قَدْ بَیَّنَّا الْآیاتِ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ هر که بر پی حق است و جوینده روشنایی و بیگمانی قرآن وی را بس است بروشنایی و راهنمونی. قال الواسطی فی هذه الآیة: قد کلّمتکم حیث انزلت علیکم خطابی و أیّة آیة اشرف من محمد ص و قد اظهرت لکم.

Злки қавлаи إнои أрслноки болҳқ эй лами нрслки ъбсои бали арслнок болҳқ мегуяд на бозигарӣ буд ин фиристодан мо туро ё Муҳамад , балки кориро буд ки ҳақаст ва бӯданӣ , ин ҳамчунонаст ки ҷой дигар гуфт : ва мо хлқнои алсмоўоту алأрз ва мо бинҳмои лоъбини мо хлқноҳмои إлои болҳқи ҷой дигар гуфт . أи иҳсби алإнсони أни итрки садӣ , أи Фҳсбтми أнмои хлқнокми ъбсои أи ҳасби анноси أни итркўои أни иқўлўои омно ва ҳам лои иФтнўни ин ҳама аз як бобасту саёқи он бар як маънӣ . Ва гуфтаанд إнои أрслноки болҳқ эй маъа алҳақ , ва алҳақ ҳўи алқуръони кқўлаҳи бали кзбўои болҳқи лмои ҷоءҳму қили ҳўи дайни алисломи кқўлаҳ ва қул ҷоء алҳақу зҳқи алботлу қили маъноаи алсдқи кқўлаҳу истнбӣўнки أҳқи ҳў маънӣ онаст ки туро бо қуръон ва бо дайни ислом ва баростӣ фиристодем .

ذلک قوله إِنَّا أَرْسَلْناکَ بِالْحَقِّ ای لم نرسلک عبثا بل ارسلناک بالحقّ میگوید نه بازی‌گری بود این فرستادن ما ترا یا محمد، بلکه کاری را بود که حق است و بودنی، این همچنانست که جای دیگر گفت: وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما لاعِبِینَ ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ جای دیگر گفت. أَ یَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ یُتْرَکَ سُدیً، أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ این همه از یک بابست و سیاق آن بر یک معنی. و گفته‌اند إِنَّا أَرْسَلْناکَ بِالْحَقِّ ای مع الحق، و الحق هو القرآن کقوله بَلْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ و قیل هو دین الاسلام کقوله وَ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ و قیل معناه الصدق کقوله و یستنبئونک أحق هو معنی آنست که ترا با قرآن و با دین اسلام و براستی فرستادیم.

Бшироу нзиро эй бширои болҷнаҳи лмни атоъи аллоҳ ,у нзирои болнори лмни Асоа .

بَشِیراً وَ نَذِیراً ای بشیرا بالجنّة لمن اطاع اللَّه، و نذیرا بالنّار لمن عصاه.

Ошноёну дӯстонро бишорат медиҳад ба биҳишти ҷовиду Наими боқӣ ,у кофарону бегонагонро бим май намояди ботши сӯзону уқубати ҷовдон .

آشنایان و دوستان را بشارت میدهد به بهشت جاوید و نعیم باقی، و کافران و بیگانگان را بیم می‌نماید بآتش سوزان و عقوبت جاودان.

Ва лои тсӣли ани أсҳоби алҷҳиму лои тсӣли қроءт нофеъасту ёқӯб , мегуяд мапурс аз ҳоли дӯзахён аз сахтӣу зории эшон , . . . Дар хабараст ки он шаб ки Сайидро бмъроҷи бурданд , заниро азин зониаҳи шӯридаи доми дарида ки дар дунёи ҷузи бмъсит машғӯл набӯдӣ дар фирдавси аъло баноми он зан дараҷот дид , гуфт худовандо бачаи хизмати бойен поигаҳ расед ? гуфт рӯзии сегиро дид ташна бар канори чоҳии биФтодаҳу чоҳро на далв буд ва на расан , музеии хеш аз пои бикунад ,у чодар дар он баст ,у об бар кашид ва он сагро сероб кард . Мо он ҳол бар ваии бгрдонидиму баноми вай дар алӣин дараҷот бар оростем . Расӯл ъ бозгашт ва бар канораи дӯзах гузар кард нола зор шунид ки ҳаме гуфт ё Муҳамади адркнӣ эй Муҳамад зинҳор маро дарёб . . .

وَ لا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِیمِ و لا تسئل قراءت نافع است و یعقوب، میگوید مپرس از حال دوزخیان از سختی و زاری ایشان،... در خبرست که آن شب که سید را بمعراج بردند، زنی را ازین زانیه شوریده دام دریده که در دنیا جز بمعصیت مشغول نبودی در فردوس اعلی بنام آن زن درجات دید، گفت خداوندا بچه خدمت باین پایگه رسید؟ گفت روزی سگی را دید تشنه بر کنار چاهی بیفتاده و چاه را نه دلو بود و نه رسن، موزه خویش از پای بکند، و چادر در آن بست، و آب بر کشید و آن سگ را سیراب کرد. ما آن حال بر وی بگردانیدیم و بنام وی در علّیین درجات بر آراستیم. رسول ع بازگشت و بر کناره دوزخ گذر کرد ناله زار شنید که همی گفت یا محمد ادرکنی ای محمد زینهار مرا دریاب...

Ҷабраил ъ гуфт ё Сайид на ҷой суханаст ин дарди бадали ҳамеи дор ва ҳеҷ магӯӣу лои тсӣли ани أсҳоби алҷҳим .

جبرئیل ع گفت یا سید نه جای سخن است این درد بدل همی دار و هیچ مگوی وَ لا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِیمِ.

Ва агар бзмтини хуоне бар қроءаҳи боқӣ , маънӣ онаст ки туро нахоҳанд пурсед фардо аз ногрўидгон ки эшонро аз баҳри оташ офарӣдаанд ,у сабаби он буд ки расӯл худо гуфт : луи анзли аллоҳи бأсаҳи болиҳўди ломнўо

و اگر بضمتین خوانی بر قراءة باقی، معنی آنست که ترا نخواهند پرسید فردا از ناگرویدگان که ایشان را از بهر آتش آفریده‌اند، و سبب آن بود که رسول خدا گفت: لو انزل اللَّه بأسه بالیهود لآمنوا

Агар худои ъзу ҷли ҷуҳудонро азоб фиристодӣ эшон имони оўрдндӣ , раб алъзаҳ гуфт . Эшон аз баҳри оташ офарӣдааму фардо туро напурсам ки эшон чаро имон наёварданд , ва чаро гуноҳ карданд . Ва нзоӣри ин дар қуръон фаровонаст : лӣси алейк ҳдоҳму إни тўлўои Фإнмои алейк , мо алӣ алрасул إлои алблоғ ва мо алейк أлои изкӣ , Фإнмои алайҳи мо ҳамлу алайкуми мо ҳмлтм .

اگر خدای عز و جل جهودان را عذاب فرستادی ایشان ایمان آوردندی، رب العزة گفت. ایشان از بهر آتش آفریده‌ام و فردا ترا نپرسم که ایشان چرا ایمان نیاوردند، و چرا گناه کردند. و نظائر این در قرآن فراوانست: لَیْسَ عَلَیْکَ هُداهُمْ وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَیْکَ، ما عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ وَ ما عَلَیْکَ أَلَّا یَزَّکَّی، فَإِنَّما عَلَیْهِ ما حُمِّلَ وَ عَلَیْکُمْ ما حُمِّلْتُمْ.

Қавлаи таъолӣу лни трзии ънки алиҳўди алоиаҳ . . . Ин ояти пас аз он омад ки қибла бо каъба гардониданд , ки ҷуҳудони пеш аз он умед медоштанд ки расӯли бад-ӣн эшон бозгардад , ва ҳамчунин тарсоён умед медоштанд , пас чун қиблаи бгрдониднди якборагӣ навмед шуданд , ва сахт омад эшонро таҳвили қибла . Раби Алъоламин ин оят фиристод ва гуфт эшон ҳаргиз аз ту хушнӯд набошанд зон пас ки қиблаи бгрдонидими магар ки ту пас кеши эшон шӯй ,у намози бқблаҳ эшон кунӣ . Иштиқоқи миллат аз амлоласт иқоли амллти алкитобу амлитаҳ ,у миллату дайни ду номанд ки роҳ парастидани аллоҳу шариъати поки бойен ҳар ду ном боз хонанд . Ва фарқ онаст ки миллат бар он уфтад ки аз ҳақи ҷли ҷалола ба бандаи пайвандад , чун фиристодани китобу рисолат ,у бандаро бар тоъати хондан ва фармудан ,у дайн бар он уфтад ки аз банда баҳақ шавад чун китоб пазируфтану пайғом ниюшидан ,у худоиро ъзу ҷл парастидану фармони бурдан .

قوله تعالی وَ لَنْ تَرْضی‌ عَنْکَ الْیَهُودُ الآیة... این آیت پس از آن آمد که قبله با کعبه گردانیدند، که جهودان پیش از آن امید میداشتند که رسول بدین ایشان بازگردد، و همچنین ترسایان امید میداشتند، پس چون قبله بگردانیدند یکبارگی نومید شدند، و سخت آمد ایشان را تحویل قبله. رب العالمین این آیت فرستاد و گفت ایشان هرگز از تو خشنود نباشند زان پس که قبله بگردانیدیم مگر که تو پس کیش ایشان شوی، و نماز بقبله ایشان کنی. اشتقاق ملت از املال است یقال امللت الکتاب و املیته، و ملت و دین دو نام اند که راه پرستیدن اللَّه و شریعت پاک باین هر دو نام باز خوانند. و فرق آنست که ملت بر آن افتد که از حق جل جلاله به بنده پیوندد، چون فرستادن کتاب و رسالت، و بنده را بر طاعت خواندن و فرمودن، و دین بر آن افتد که از بنده بحق شود چون کتاب پذیرفتن و پیغام نیوشیدن، و خدای را عز و جل پرستیدن و فرمان بردن.

Он гуҳ гуфт : қул إни ҳудои аллоҳи ҳўи алҳдӣ яъне ки агар эшон кеш хеш ситоянд ва шуморо бон хонанд ё дар дайни шумо таън зананд ва шуморо аз он боз хонанд ки ту расӯлӣ бигӯӣ ани ҳудои аллоҳи ҳўи алҳдии роҳ рост онаст ки аллоҳи намояд ,у роҳнмўнӣ роҳнмўнӣ вайасту лӣни атбъти أҳўоءҳми ҳўии натиҷаи шаҳвату доъии залолат , азинҷост ки раби алъзаҳи ҳўиро ба илоҳи алкФор боз хонд . Фқоли таъолии أи Фрأити ман атхзи илоҳаи ҳавоа .

آن گه گفت: قُلْ إِنَّ هُدَی اللَّهِ هُوَ الْهُدی‌ یعنی که اگر ایشان کیش خویش ستایند و شما را بآن خوانند یا در دین شما طعن زنند و شما را از آن باز خوانند که تو رسولی بگوی ان هدی اللَّه هو الهدی راه راست آنست که اللَّه نماید، و راهنمونی راهنمونی ویست وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ هوی نتیجه شهوت و داعی ضلالت، ازینجاست که رب العزة هوی را به اله الکفار باز خواند. فقال تعالی أ فرأیت من اتخذ الهه هواه.

Ва Мустафо ъ гуфт « мо таҳти зли алсмоءи илоҳи иъбди ман дуни аллоҳи абғзи илои аллоҳи ммни атхзи илоҳаи ҳавоа »

و مصطفی ع گفت «ما تحت ضل السماء اله یعبد من دون اللَّه ابغض الی اللَّه ممن اتخذ الهه هواه»

Ва саммии бзлки лонаи иҳўии бсоҳбаҳи фии алднёи илои кули доҳиаҳу фии алохраҳи илои алҳоўиаҳ .

و سمّی بذلک لانه یهوی بصاحبه فی الدنیا الی کل داهیة و فی الآخرة الی الهاویة.

Ва дар қуръон фаровонаст ки раби Алъоламин бандагонро аз атбоъи ҳўӣ боз медорад ва таҳзир мекунад Фқоли таъолӣу лои татаббуъи أҳўоءи аллазӣнаи лои иълмўни қул лои أтбъи أҳўоءкми қади зллти إзоу лои ттбъўои أҳўоءи қавми қади злўои ман қабл ,у лои татаббуъи алҳўии Физлки ани сиблати аллоҳу Мустафои алайҳ ассалом гуфт : « ҷонбўои алоҳўоءи кулҳо , ?фони أўлҳоу ахрҳои ботил , аҷтнбўои аҳли алоҳўоءи ?фони ?лаами ъраҳи къраҳи алҷрб . »

و در قرآن فراوانست که رب العالمین بندگان را از اتباع هوی باز میدارد و تحذیر میکند فقال تعالی وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ قُلْ لا أَتَّبِعُ أَهْواءَکُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ، وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوی‌ فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ و مصطفی علیه السّلام گفت: «جانبوا الاهواء کلها، فان أوّلها و اخرها باطل، اجتنبوا اهل الاهواء فان لهم عرة کعرّة الجرب.»

Мардӣ гуфт ибни аббосро ки ман бар ҳўоء шумоам ки аҳл байтед ибни аббос ҷавоб дод ки ҳавоҳо ҳама дар оташаст , он мард гуфт ман аз шиъа шумоам ибн аббос гуфт аллоҳи моро мусулмони номи ниҳод ва ҳар ном ки на исломаст на аз мост ва на аз дайни мо , он гуҳ гуфт аллоҳи рбноу алисломи динноу алқуръони амомноу Муҳамади слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам набиноу алкъбаҳи қблтнои Фмни кони алии ғайри ҳозои Флиси мно .

مردی گفت ابن عباس را که من بر هواء شما ام که اهل بیت‌اید ابن عباس جواب داد که هواها همه در آتش است، آن مرد گفت من از شیعه شما ام ابن عباس گفت اللَّه ما را مسلمان نام نهاد و هر نام که نه اسلام است نه از ماست و نه از دین ما، آن گه گفت اللَّه ربنا و الاسلام دیننا و القرآن امامنا و محمد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم نبینا و الکعبة قبلتنا فمن کان علی غیر هذا فلیس منّا.

Ва лӣни атбъти أҳўоءҳми баъди алзии ҷоءки ман алълм агар ту бар писанди эшон ва хуш омад эшон паии барӣ , пас аз онкии пайғому дониш бтў омад ки дайни ислом ҳақаст , ва эшон бар залолатанд , мо лаки ман аллоҳи ман валеу лои насири туро бар аллоҳи ёрӣ диҳанда нест ва на аз ваии раҳонанда .

وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ اگر تو بر پسند ایشان و خوش آمد ایشان پی بری، پس از آنکه پیغام و دانش بتو آمد که دین اسلام حق است، و ایشان بر ضلالت‌اند، ما لَکَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصِیرٍ ترا بر اللَّه یاری دهنده نیست و نه از وی رهاننده.

Қавлаи таъолии аллазӣнаи отиноҳми алкитоб алоиаҳ гуфтаанд ки абди аллоҳ саломасту муъминони аҳли китоб бар хусӯс , ва гуфтаанд ки ҷумла муъминон хоҳад бар умуми асҳоби расӯли слии аллоҳи алайҳу ?алау силаму ғайри эшон ,у ҳақ таловат онаст ки дар он тағйир ва табдил наёранду ҳалоли он ҳалол донанду ҳароми он ҳаром донанд ,у муҳкаму муташобиҳи он биҷой хеш бишносанд ,у бони имони оранд , умр хитоб гуфт ҳақ таловата онаст ки чун китоб худо хонд бсФт биҳишт расад аз худои ъзу ҷл биҳишт хоҳад ва чун сифат дӯзах хонд аз худои ъзу ҷл зинҳор хоҳад , أўлӣки иؤмнўн ба ва ман икФр ба муъминон бктоб эшонанд ки ин шартҳо , биҷои оранд , ва ҳар ки бар ҷуҳудии бстиҳду ҳақи таловати бнгзорду шарти он биҷой наёрад Фأўлӣки ҳам алхосрўни зиёни корон ва навмедон эшонанд .

قوله تعالی الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ الآیة گفته‌اند که عبد اللَّه سلام است و مؤمنان اهل کتاب بر خصوص، و گفته‌اند که جمله مؤمنان خواهد بر عموم اصحاب رسول صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم و غیر ایشان، و حق تلاوت آنست که در آن تغییر و تبدیل نیارند و حلال آن حلال دانند و حرام آن حرام دانند، و محکم و متشابه آن بجای خویش بشناسند، و بآن ایمان آرند، عمر خطاب گفت حق تلاوته آنست که چون کتاب خدا خواند بصفت بهشت رسد از خدای عز و جل بهشت خواهد و چون صفت دوزخ خواند از خدای عز و جل زینهار خواهد، أُولئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مؤمنان بکتاب ایشانند که این شرطها، بجای آرند، و هر که بر جهودی بستیهد و حق تلاوت بنگزارد و شرط آن بجای نیارد فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ زیان کاران و نومیدان ایشانند.

Қавлаи таъолӣ : ё банӣ إсроӣил . . . Алоиаҳ . Шарҳи ин ду оят аз пеш рафту фоида такрор онаст ки то дар инзору ваъзи биафзояд ки чун фармони бузург буд таъзими онро бози гуфтани шарт буд .

قوله تعالی: یا بَنِی إِسْرائِیلَ... الآیة. شرح این دو آیت از پیش رفت و فایده تکرار آنست که تا در انذار و وعظ بیفزاید که چون فرمان بزرگ بود تعظیم آن را باز گفتن شرط بود.