Қавлаи таъолӣ :у إзи қоли إброҳими раби аҷъли ҳозои блдои омнои ин дъоءи халили ҳам аз рӯй зоҳир буд ҳам аз рӯй ботин : аз рӯй зоҳир онаст ки гуфт бори худоё ! ҳар ки дарин шаҳр бошад вайро эмини гардон бар тан ва бар моли хеш ,у душманро бар вай мусаллат макун , ва аз рӯй ботин гуфт бори худоё ! ҳар ки дарин шаҳр шавад ӯро аз азоби худ эмини гардон ,у ботши қтиъти мсўзон . Раби Алъоламин дъоءи вай аз ҳар ду рӯй иҷобат кард ,у таҳқиқи онро гуфту оманаами ман хавфу қоли таъолии ҷълнои ҳрмои омноу итхтФи анноси ман ҳўлҳм мегуяд суккони ҳарами худро эмин кардам аз ончии митрснд ,у дасти золимону душманон азишон кӯтоҳ кардам ,у тасаллути ҷабборону тамаъи эшон чунонк бар дигари шҳрҳости азин шаҳри боздоштам ,у ҷонваронро аз якдигар эмин гардонидам то гургу мяши об бикдигр хуранд ,у ваҳшӣ бо инсии бикдигр алиф гиранд . Ин худ амн зоҳираст ,у амни ботинро гуфт ва ман дахлаи кони омнои абӯи наҷми сӯфӣ қршӣ гуфт шабӣ аз шабҳо дар тавоф будам фаро дилам омад ки ё Сайидии қиллат ва ман дахлаи кони омнои ман эй шайъи ء ? худовандо ту гуфтӣ ҳар ки дар ҳарам ояд эмин шуд , аз чаҳ чиз эмин шуд ? гуфт ҳотиф овоз дод ки ман алнор аз оташи эмини гашт яъне насузем шахс ӯро ботши дӯзах ва на дил ӯ ботши қатъият , ин аз баҳр онаст ки хонаи каъбаи маҳали назари худованд ҷаҳонаст ҳар соли як бор . Ва злки Фимо

قوله تعالی: وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً این دعاء خلیل هم از روی ظاهر بود هم از روی باطن: از روی ظاهر آنست که گفت بار خدایا! هر که درین شهر باشد وی را ایمن گردان بر تن و بر مال خویش، و دشمن را بر وی مسلط مکن، و از روی باطن گفت بار خدایا! هر که درین شهر شود او را از عذاب خود ایمن گردان، و بآتش قطیعت مسوزان. رب العالمین دعاء وی از هر دو روی اجابت کرد، و تحقیق آن را گفت وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ و قال تعالی جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَ یُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ میگوید سکّان حرم خود را ایمن کردم از آنچه میترسند، و دست ظالمان و دشمنان ازیشان کوتاه کردم، و تسلط جباران و طمع ایشان چنانک بر دیگر شهرهاست ازین شهر بازداشتم، و جانوران را از یکدیگر ایمن گردانیدم تا گرگ و میش آب بیکدیگر خورند، و وحشی با انسی بیکدیگر الف گیرند. این خود امن ظاهرست، و امن باطن را گفت وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً ابو نجم صوفی قرشی گفت شبی از شبها در طواف بودم فرا دلم آمد که یا سیّدی قلت وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً من ایّ شی‌ء؟ خداوندا تو گفتی هر که در حرم آید ایمن شد، از چه چیز ایمن شد؟ گفت هاتف آواز داد که من النار از آتش ایمن گشت یعنی نسوزیم شخص او را بآتش دوزخ و نه دل او بآتش قطعیت، این از بهر آنست که خانه کعبه محل نظر خداوند جهان است هر سال یک بار. و ذلک فیما

Рӯй ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами анаи қол « ани аллоҳи ъзу ҷли илҳзи илои алкъбаҳи фии кули оми лаҳза »

روی عن النبی صلی اللَّه علیه و آله و سلّم انه قال «انّ اللَّه عز و جل یلحظ الی الکعبة فی کل عام لحظة»

Ва злки фии лайлаи алнсФи ман шаъбони Фънди злки тҳни улқулуби илайҳу евади илайҳи алўоФдўн » як назар ки раби Алъоламин бкъбаҳ кард чандон шараф ёфт ки мтоФи ҷаҳонёни гашт ,у мأмўни халқон , пас бандаи муъмин ки бшбонрўзии сесад ва шаст назар аз ҳақи ҷли ҷалолаи насиб вай ояд шарафу амни вайро худ чаҳ ниҳанд ? ва чаҳ андоза падед кунанд ?

و ذلک فی لیلة النصف من شعبان فعند ذلک تحنّ القلوب الیه و یفد الیه الوافدون» یک نظر که رب العالمین بکعبة کرد چندان شرف یافت که مطاف جهانیان گشت، و مأمون خلقان، پس بنده مؤمن که بشبانروزی سیصد و شصت نظر از حق جل جلاله نصیب وی آید شرف و امن وی را خود چه نهند؟ و چه اندازه پدید کنند؟

Ва إзи ирФъи إброҳими алқўоъди ман албиту إсмоъил дар замин хона сохтанду мтоФ ҷаҳонён карданд , ва дар осмон хона сохтанду мтоФ осмонён карданд , онро байт алмъмўр гӯйанду Фриштгон рӯй бидон доранд ва ин якеро каъба ном ниҳоданду одамиён рӯй бидон доранд . Сайиди анбиёу русули слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт шаби қурбату ртбт , шаби улфату зулфат , ки моро дарин гулшани равшан хиром доданд , чун бчҳорми осмони расидам ки марказ хуршедаст ,у манбаи шуъоъи ҷурм шоҳ ситорагонаст , бзёрти байт алмъмўр рафтам чанд ҳазор муқарраб дидам дар ҷониби байти алмъмўри ҳама аз шароби хизмати масту мхдўр , аз рост меомаданду бҷонб чап мегузаштанд ва лаббайк мегуфтанд , гӯйии адади эшон аз адад ахтарон фузунаст , вази шумори брки дарахтони зиёдат , ва ҳам мо шумор эшон надонист , фаҳми мо адади эшон дар наёфт . Гуфтам ё ахии Ҷабраил кианд эшон ? ва аз куҷо меоянд ? гуфт ё Сайид ва мо иълми ҷунуди рбки алои ҳўи панҷоҳ ҳазор соласт то ҳамчунин май байнам ки як соъат ором нагиранд ҳазорон азин ҷониб меоянд ва мегузаранд , на онҳо ки меоянд пеши азин дидаам на онҳо ки гузаштанд дигари ҳаргизашони бози байнам . Ндонем аз куҷо оянд ндонем куҷо шаванд , на бдоити ҳол эшон донем , на ниҳояти кор эшон шиносем . Яке шӯрида гуфтааст « оҳи ин чаҳ ҳайратаст ! заминёнро рӯй Фроснгӣ ! осмонёнро рӯй Фроснгӣ ! бадасти ошиқони бечора худ чист ? ҳазор шодии ббқоءи эшон ки ҷуз аз рӯй маъшӯқ қибла насозанду ҷуз бо дӯсти муҳра меҳр набозанд ! !

وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْراهِیمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْماعِیلُ در زمین خانه ساختند و مطاف جهانیان کردند، و در آسمان خانه ساختند و مطاف آسمانیان کردند، آن را بیت المعمور گویند و فریشتگان روی بدان دارند و این یکی را کعبه نام نهادند و آدمیان روی بدان دارند. سید انبیا و رسل صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم گفت شب قربت و رتبت، شب الفت و زلفت، که ما را درین گلشن روشن خرام دادند، چون بچهارم آسمان رسیدم که مرکز خورشیدست، و منبع شعاع جرم شاه ستارگانست، بزیارت بیت المعمور رفتم چند هزار مقرب دیدم در جانب بیت المعمور همه از شراب خدمت مست و مخدور، از راست می‌آمدند و بجانب چپ میگذشتند و لبیک میگفتند، گویی عدد ایشان از عدد اختران فزونست، وز شمار برک درختان زیادت، و هم ما شمار ایشان ندانست، فهم ما عدد ایشان در نیافت. گفتم یا اخی جبرئیل که اند ایشان؟ و از کجا می‌آیند؟ گفت یا سیّد و ما یعلم جنود ربک الّا هو پنجاه هزار سال است تا همچنین می‌بینم که یک ساعت آرام نگیرند هزاران ازین جانب می‌آیند و میگذرند، نه آنها که می‌آیند پیش ازین دیده‌ام نه آنها که گذشتند دیگر هرگزشان باز بینم. ندانیم از کجا آیند ندانیم کجا شوند، نه بدایت حال ایشان دانیم، نه نهایت کار ایشان شناسیم. یکی شوریده گفته است «آه این چه حیرت است! زمینیان را روی فراسنگی! آسمانیان را روی فراسنگی! بدست عاشقان بیچاره خود چیست؟ هزار شادی ببقاء ایشان که جز از روی معشوق قبله نسازند و جز با دوست مهره مهر نبازند!!

Каъбаи куҷо барам чаҳ барам роҳи бодия ? каъбааст рӯй дилбар ва майласт сӯии дӯст »

کعبه کجا برم چه برم راه بادیه؟ کعبه است روی دلبر و میل است سوی دوست»

Ҷавонмард онаст ки қасди ваии сӯии каъба на ниҳод , аҳҷори рост ки васли офаридагори рост !

جوانمرد آنست که قصد وی سوی کعبه نه نهاد، احجار راست که وصل‌ آفریدگار راست!

Иҳкии ани ъорФои қасди алҳҷу кони ?лаи ибни Фқоли ибнаи илои ин тқсд ? Фқоли илои байти рабӣ . Фзни алғломи ани ман ирии албити ирии раби албит . Фқол ё абаи лами лои тҳмлнии мък ?

یحکی انّ عارفا قصد الحجّ و کان له ابن فقال ابنه الی این تقصد؟ فقال الی بیت ربّی. فظن الغلام انّ من یری البیت یری ربّ البیت. فقال یا ابة لم لا تحملنی معک؟

Фқоли анати лои тслҳи лзлки қоли Фбкӣ , Фҳмлаҳи маъаа . Флмои блғои алмиқот , аҳрмоу лбёи илои ани дхлои байти аллоҳ . Фтҳири алғлому қоли ин рабӣ ? Фқили ?лаи алрби фии алсмоء , фахр алғлом мето Фдҳши алўолду қоли ин валадии ин валадӣ ? Фнўдии ман зовияи албит « анати талабати албити Фўҷдти албит ,у анаи қади талаби раби албити фавҷади раби албити қоли ФрФъи алғломи ман бинҳм , ФҳтФи ҳотифи анаи лӣси фии алқбру лои фии аларзу лои фии алҷнаҳи бали ҳўи фии мақъад сидқ ъанд млики муқтадир . Ва лақади аншдўо :

فقال انت لا تصلح لذلک قال فبکی، فحمله معه. فلمّا بلغا المیقات، احرما و لبیّا الی ان دخلا بیت اللَّه. فتحیّر الغلام و قال این ربّی؟ فقیل له الرّبّ فی السّماء، فخرّ الغلام میتا فدهش الوالد و قال این ولدی این ولدی؟ فنودی من زاویة البیت «انت طلبت البیت فوجدت البیت، و انّه قد طلب ربّ البیت فوجد ربّ البیت قال فرفع الغلام من بینهم، فهتف هاتف انّه لیس فی القبر و لا فی الارض و لا فی الجنة بل هو فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر. و لقد انشدوا:

Рбноу абъси Фиҳм рсўло манеҳам то охири вирди ду оятаст : яке дар мадҳи ҳабиби дигар дар мадҳи халил , ва ҳар чанд ки ҳар ду пайғомбаранд навохтау шоиста ,у бокирому аФзоли раббонии ороста , аммо фарқаст миёни ҳабибу халил . Халил мурӣдасту ҳабиби мурод . Мурӣд хоҳанда ,у муроди хоста , мурӣди равандау муроди рабӯда , мурӣд бар мақоми хизмат дар равиши худ , мурод бар бисоти суҳбат дар кашиши ҳақ , ӯ ки дар равиши худ буд роҳ ӯ аз макр холӣ набошад , ӣнҷост ки халил ъ бо бузургии ҳол ӯ роҳи вай аз макр холӣ набӯд то кавкаби макр бар роҳ ӯ омад ва гуфт ҳозои рабӣ ва ҳамчунин рубубияти бавоситаи моҳу офтоби камӣни гоҳи макр ҳар соъат бар май кушод , то ъсмаҳи Аннани хулат ӯ гирифту зи олами макр бахуд кашид ва гуфт إнии ваҷҳати ваҷҳеи ллзии Фитри алсмоўоту алأрзи ҳниФоу Мустафо ъ ки дар кашиши ҳақ буд , камӣни гоҳи макрро он макунат набӯд ки бар роҳ ӯ ақаба кардӣ , бал ҳар чаҳ лами икну кон буд он шаб аз макри буи астъозт хостанд . Ва аз макру троҷъи бонавори шаръ ӯ меилтиҷо карданд , ва ӯ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам дар кашиши ҳақи чунон муаййид буд ки дар гӯшаи чашми бон ҳеҷ нанигараст , « мо зоғи албср ва мо тғӣ » чндонк фарқаст миёни равандау рабӯдаи ҳамон фарқаст миёни халилу ҳабиби халил бар сифати хидматкорон бар даргоҳи рубубият бар қадами истода , ки ваҷҳати ваҷҳеи ллзии Фитри алсмоўоту алأрзи ҳниФоу ҳабиби бҳзрти аҳадят дар сафи наздикон ва ҳмрозон биноз нишаста , ки « алтҳёти алмборкоту алслўоти алтиботи ллаҳ » ин нишастани ҷои рабӯдагон , ва он истодани мақоми рўндгон , халил дар равиши худ буд ки гуфт «у алзии أтмъи أни иғФри лии хтиӣтии явми аддӣн » ҳабиб дар кашиши ҳақ буд ки бо вай гуфтанд « лиғФри лаки аллоҳ » . Халил гуфт «у лои тхзнии явми ибъсўн » худовандо рӯзи баъси маро шармсор макуну ҳабибро гуфтанд : « явми лои ихзии аллоҳ алнабӣ » мо худ ӯро шармсор накунем . Халил гуфт « ҳасбии аллоҳ » ҳабибро гуфтанд « ё أиҳо алнабӣ ҳсбки аллоҳ » . Халил гуфт « إнии зоҳби إлии рабӣ » ҳабибро гуфтанд « أсрии бъбдаҳ »у шатони мо бинҳмо ! халил ӯст ки амал кунад то аллоҳи азу розӣ шавад , ҳабиб ӯст ки аллоҳи он ҳукм кунад ки ризоу мурод ӯ буд . Ва лзлки иқўли таъолӣу лсўФи иътики рбки Фтрзӣу ишҳди лак . Қиссаи таҳвили алкъбаҳи илои охирҳо .

رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ تا آخر ورد دو آیت است: یکی در مدح حبیب دیگر در مدح خلیل، و هر چند که هر دو پیغامبراند نواخته و شایسته، و باکرام و افضال ربانی آراسته، امّا فرق است میان حبیب و خلیل. خلیل مرید است و حبیب مراد. مرید خواهنده، و مراد خواسته، مرید رونده و مراد ربوده، مرید بر مقام خدمت در روش خود، مراد بر بساط صحبت در کشش حق، او که در روش خود بود راه او از مکر خالی نباشد، اینجاست که خلیل ع با بزرگی حال او راه وی از مکر خالی نبود تا کوکب مکر بر راه او آمد و گفت هذا رَبِّی و همچنین ربوبیت بواسطه ماه و آفتاب کمین‌گاه مکر هر ساعت بر می‌گشاد، تا عصمة عنان خلّت او گرفت و ز عالم مکر بخود کشید و گفت إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِیفاً و مصطفی ع که در کشش حق بود، کمین گاه مکر را آن مکنت نبود که بر راه او عقبه کردی، بل هر چه لم یکن و کان بود آن شب از مکر بوی استعاذت خواستند. و از مکر و تراجع بانوار شرع او می التجا کردند، و او صلی اللَّه علیه و آله و سلّم در کشش حق چنان مؤید بود که در گوشه چشم بآن هیچ ننگرست، «ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغی‌» چندانک فرق است میان رونده و ربوده همان فرق است میان خلیل و حبیب خلیل بر صفت خدمتکاران بر درگاه ربوبیت بر قدم ایستاده، که وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِیفاً و حبیب بحضرت احدیت در صف نزدیکان و همرازان بناز نشسته، که «التحیات المبارکات و الصلوات الطیّبات للَّه» این نشستن جای ربودگان، و آن ایستادن مقام روندگان، خلیل در روش خود بود که گفت «وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ» حبیب در کشش حق بود که با وی گفتند «لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ». خلیل گفت «وَ لا تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ» خداوندا روز بعث مرا شرمسار مکن و حبیب را گفتند: «یَوْمَ لا یُخْزِی اللَّهُ النَّبِیَّ» ما خود او را شرمسار نکنیم. خلیل گفت «حَسْبِیَ اللَّهُ» حبیب را گفتند «یا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَسْبُکَ اللَّهُ». خلیل گفت «إِنِّی ذاهِبٌ إِلی‌ رَبِّی» حبیب را گفتند «أَسْری‌ بِعَبْدِهِ» و شتّان ما بینهما! خلیل اوست که عمل کند تا اللَّه ازو راضی شود، حبیب اوست که اللَّه آن حکم کند که رضا و مراد او بود. و لذلک یقول تعالی وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضی‌ و یشهد لک. قصة تحویل الکعبة الی آخرها.

Рбноу абъси Фиҳм рсўло манеҳам алоиаҳ . . . Аҳл маъонӣ гуфтаанд дар ваҷҳи тартиби калимоти ин оят ки аввали манзилӣ аз манозили набуввати Мустафо ъ онаст ки оёту ривоёти набуввати хеш бар халқ изҳор кунад ,у китоби худои ъзу ҷл баришон хонд . Азинҷост ки аввал гуфт итлўои алайҳими оётки пас баъд аз таловати китоби таълим бояд , яъне ки ҳақоиқу маъонии китоб дар халқ омӯзад то дарёбанду бон амал кунанд , пас бтълими китоби эшонро бҳкмти расонад , ки он кас ки китоб бар хонду ҳақоиқ он дарёфту бон амал кард лои маҳолаи илми ҳикмат ӯро рӯй намояд . Пас бълми ҳикмат пок шаваду ҳунарӣ . Ва шоистаи муҷовирати ҳақ , инаст ваҷҳи тартиби оят ки пештар таловат гуфт пас таълими пас ҳикмати пас тзкит . Ва аллоҳи аълам .

رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ الآیة... اهل معانی گفته‌اند در وجه ترتیب کلمات این آیت که اول منزلی از منازل نبوت مصطفی ع آنست که آیات و روایات نبوت خویش بر خلق اظهار کند، و کتاب خدای عز و جل بریشان خواند. ازینجاست که اول گفت یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِکَ پس بعد از تلاوت کتاب تعلیم باید، یعنی که حقایق و معانی کتاب در خلق آموزد تا دریابند و بآن عمل کنند، پس بتعلیم کتاب ایشان را بحکمت رساند، که آن کس که کتاب بر خواند و حقایق آن دریافت و بآن عمل کرد لا محاله علم حکمت او را روی نماید. پس بعلم حکمت پاک شود و هنری. و شایسته مجاورت حق، اینست وجه ترتیب آیت که پیشتر تلاوت گفت پس تعلیم پس حکمت پس تزکیت. و اللَّه اعلم.