Қавлаи таъолӣ : إзи қоли ?лаи рабаи أслми алоиаҳ . . . Ибн аббос гуфт раби Алъоламин бо иброҳӣми ин хитоби он гуҳ кард ки аз он сурб берун омад , ва дар кавкаб менигарасту толиби ҳақ буд , аз батон ва бут прессатон рӯй бар тофта , вазишони безории гирифта , ва гуфта « إнии барии ءи ммои тшркўн » ман безорам аз ончӣ шумо бонабозӣ мегиред бо худои ъзу ҷл аллоҳ гуфт ӯро дар он ҳоли аслм ё иброҳӣм рӯй дили худ фарои модау кирдори хешу дайни хеши поки дор , ва моро ягонау яктои шинос , гуфтаанд ин амр астдомтаст на амри ибтидо , яъне астқми алии алислом ва қул лмтбъики аслмўои ҳозои кқўлаҳи таъолии ллнбӣ ъ фоилами أнаҳи лои إлаҳи إлои аллоҳ эй асбти алии ълмк . Ва қили маъноа : Фўзи аламри илоу астслми лқзоӣӣ ё иброҳӣми кори ман бо ман гузору хештанро бмн сипор .

قوله تعالی: إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ الآیة... ابن عباس گفت رب العالمین با ابراهیم این خطاب آن گه کرد که از آن سرب بیرون آمد، و در کوکب می‌نگرست و طالب حق بود، از بتان و بت پرستان روی بر تافته، وزیشان بیزاری گرفته، و گفته «إِنِّی بَرِی‌ءٌ مِمَّا تُشْرِکُونَ» من بیزارم از آنچه شما بانبازی میگیرید با خدای عزّ و جل اللَّه گفت او را در آن حال اسلم یا ابراهیم روی دل خود فرا ماده و کردار خویش و دین خویش پاک دار، و ما را یگانه و یکتا شناس، گفته‌اند این امر استدامت است نه امر ابتدا، یعنی استقم علی الاسلام و قل لمتبعیک اسلموا هذا کقوله تعالی للنبی ع فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ ای اثبت علی علمک. و قیل معناه: فوّض الامر الیّ و استسلم لقضائی یا ابراهیم کار من با من گذار و خویشتن را بمن سپار.

Қоли أслмти лрби Алъоламин иброҳӣм гуфт пас чаҳ кунам на худованди ҷаҳонёни туе ? рӯй дили худ фаро ту додам ,у биктоиии ту иқрор оварадам ,у бҳмгии бтўи бози омадам . Ин ҳамчунонаст ки дар сӯра алонъом гуфт إнии ваҷҳати ваҷҳеи ллзии Фитри алсмоўоту алأрзи ҳниФои ҷой дигар гуфт рбнои алейк тўклноу إлики أнбно худовандо мо бтўи пушти бози додему бадал бо ту гаштем ,у турои вакил ва корсоз писандидем ,у кори худ бтў супурдем ва аз тавон дидан худ беруни омадем . Чун иброҳӣми бҳмгии баҳақи бози гашту кори худ буии супурд , раби Алъоламин дайну днёء ӯ рост кард ,у ҷаҳонёнро аз он хабар дод ва гуфту отиноаҳи фии алднёи ҳасанау إнаҳи фии алохраҳи лмни алсолҳини додем ӯро дар дунёи набуввату хулату китобу ҳикмат , ва дар перии фарзанд , ва дар он ҷаҳони худ аз навохтагонасту наздикон .

قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِینَ ابراهیم گفت پس چه کنم نه خداوند جهانیان تویی؟ روی دل خود فرا تو دادم، و بیکتایی تو اقرار آوردم، و بهمگی بتو باز آمدم. این همچنانست که در سورة الانعام گفت إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِیفاً جای دیگر گفت رَبَّنا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنا وَ إِلَیْکَ أَنَبْنا خداوندا ما بتو پشت باز دادیم و بدل با تو گشتیم، و ترا وکیل و کارساز پسندیدیم، و کار خود بتو سپردیم و از توان دیدن خود بیرون آمدیم. چون ابراهیم بهمگی بحق باز گشت و کار خود بوی سپرد، رب العالمین دین و دنیاء او راست کرد، و جهانیان را از آن خبر داد و گفت وَ آتَیْناهُ فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ دادیم او را در دنیا نبوّت و خلّت و کتاب و حکمت، و در پیری فرزند، و در آن جهان خود از نواختگان است و نزدیکان.

Агар касе гуяд чаҳ ҳикматаст ки иброҳӣмро гуфтанд أслм ҷавоб дод аслмт ,у Мустафоро гуфтанд « фоилам » ва ӯ нагуфт ки илмат ? ҷавоб онаст : ки агар Мустафои алайҳи ассаломи худ ҷавоби надоди раби Алъоламин вайро ниёбат дошт , ва аз баҳри вай ҷавоб дод гуфт « омн алрасул »у алоямони ҳўи алълми биллоҳи субҳонау таъолӣ ва ин тамомтараст аз ҳоли иброҳӣм ки иброҳӣм аз айни тафарруқат ҷавоб дод аз баҳри он худ гуфт . Ва Мустафои алайҳи ассалом дар нуқтаи ҷамъ буд , дар ҳақи брсидаҳ , ва худро дар ҳақ гум карда , лои ҷурми ҳақ ӯро ниёбат дошта ,у ончии вайро гуфтанӣаст ҳақ аз баҳр вай гуфта . Инаст фатвои набувват ки ман кони ллаҳи кони аллоҳи ?лаи пер тариқат гуфт : « ман кони ллаҳи талафаи кони аллоҳи халафа » ва гуфтаанд ки аз иброҳӣм астслом хостанд ,у астслом аз аъмол бандааст , ғояти он пайдоу ҳади он маълум , азин ҷиҳат гуфт أслмти боз аз Мустафои алайҳи ассалом илм хостанду илм аз афъол банда берунаст ,у ҳади он номафҳумаст ,у ғояти он нопидо , бойен сабаб нагуфт ки илмат . Ҷавоб сеюм онаст ки أслмт аз иброҳӣми сӯрат даъвӣ дошт , лои ҷурми бурҳони он даъвӣ аз вай талаб карданд . Ва он ҳамаи балӣоти басари вай фурӯд овараданд , аз имтиҳони ваии бнФсу молу фарзанд .

اگر کسی گوید چه حکمت است که ابراهیم را گفتند أَسْلَمَ جواب داد اسلمت، و مصطفی را گفتند «فاعلم» و او نگفت که علمت؟ جواب آنست: که اگر مصطفی علیه السّلام خود جواب نداد رب العالمین وی را نیابت داشت، و از بهر وی جواب داد گفت «آمَنَ الرَّسُولُ» و الایمان هو العلم باللّه سبحانه و تعالی و این تمامتر است از حال ابراهیم که ابراهیم از عین تفرقت جواب داد از بهر آن خود گفت. و مصطفی علیه السّلام در نقطه جمع بود، در حق برسیده، و خود را در حق گم کرده، لا جرم حق او را نیابت داشته، و آنچه وی را گفتنی است حق از بهر وی گفته. اینست فتوای نبوت که من کان للَّه کان اللَّه له پیر طریقت گفت: «من کان للَّه تلفه کان اللَّه خلفه» و گفته‌اند که از ابراهیم استسلام خواستند، و استسلام از اعمال بنده است، غایت آن پیدا و حدّ آن معلوم، ازین جهت گفت أَسْلَمْتُ باز از مصطفی علیه السّلام علم خواستند و علم از افعال بنده بیرونست، و حد آن نامفهوم است، و غایت آن ناپیدا، باین سبب نگفت که علمت . جواب سوم آنست که أَسْلَمْتُ از ابراهیم صورت دعوی داشت، لا جرم برهان آن دعوی از وی طلب کردند. و آن همه بلیّات بسر وی فرود آوردند، از امتحان وی بنفس و مال و فرزند.

Ва Мустафои алайҳи ассалом аз роҳ даъвӣ бархест ,у адаби ҳазрат нигаҳ дошт , то аҳадят ӯро дар ҳифзу риояти худ бдошт , ва зон балӣоти ҳеҷ бар сар вай нагумошт .

و مصطفی علیه السّلام از راه دعوی برخاست، و ادب حضرت نگه داشت، تا احدیّت او را در حفظ و رعایت خود بداشت، و زان بلیّات هیچ بر سر وی نگماشت.

Қавлаи таъолӣу васии баҳои إброҳими алоиаҳ . . . Васӣу аўсӣ ҳар ду хондаанд бе алифи қроءт оммааст ва бо алифи қроءти маданӣу шомӣ . Ва ҳар ду луғат қуръонасту бмънии яксони қоли аллоҳи таъолӣу أўсонии болслоаҳу алзкоаҳ ,у қоли таъолӣу всинои алإнсони бўолдиаҳу алўсиаҳи фии аллғаҳи алоисол яъне ани алмўсии аўсли амраи илои алмўсии илайҳ . Ва васии баҳои ин ҳоء кноитаст аз млаҳи иброҳӣму млаҳи иброҳӣми дайн исломасту кеши пок , худро васият кард иброҳӣм ки дайни ҳақ исломаст ,у худои ъзу ҷли шуморо ин дайни баргузед ва ба писандид , онро мулозим бошед , ва зон бмгрдид то зинда бошед . Иброҳӣми ин васият кард ва дар аъқобу аҳФоди ваии ин васият бимонад , ва ҳеҷ бурӣда нагашт чунонк аллоҳ гуфт таъолӣу тақаддус ва ҷаълҳо калимаи боқӣаи фии ақабау ёқӯби писарони худро ҳамин васият кард .

قوله تعالی وَ وَصَّی بِها إِبْراهِیمُ الآیة... وَصَّی و اوصی هر دو خوانده‌اند بی الف قراءت عامه است و با الف قراءت مدنی و شامی. و هر دو لغت قرآن است و بمعنی یکسان قال اللَّه تعالی وَ أَوْصانِی بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ، و قال تعالی وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ و الوصیة فی اللغة الایصال یعنی انّ الموصی اوصل امره الی الموصی الیه. وَ وَصَّی بِها این هاء کنایت است از ملّة ابراهیم و ملّة ابراهیم دین اسلام است و کیش پاک، خود را وصیت کرد ابراهیم که دین حق اسلام است، و خدای عز و جل شما را این دین برگزید و به پسندید، آن را ملازم باشید، و زان بمگردید تا زنده باشید. ابراهیم این وصیت کرد و در اعقاب و احفاد وی این وصیت بماند، و هیچ بریده نگشت چنانک اللَّه گفت تعالی و تقدس وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فِی عَقِبِهِ و یعقوب پسران خود را همین وصیت کرد.

Ва писарони иброҳӣм ҳашт буданд Исмоил буд аз ҳоҷар ,у исҳоқ азсора , ва мадину мдоину иғсону змрону ишқу сўҳи ин ҳар шаш аз Фтўри ибнаи иқтн алкнъониаҳ буданду фарзандони ёқӯб дувоздаҳ буданд рўбил ,у шмъўн ,у лоўӣ ,у Яҳудо ,у рёлўну шаҷару дон ,у иғсолӣ ,у ҷоад ,у аср ,у Юсуф ,у ибни ёмин . Асли ҳама банӣ Исроил эшон буданд . Мустафои алайҳ ассалом гуфт « беъсати алии асари смониаҳи олоФи набии арбаъаи олоФи ман банӣ Исроил » .

و پسران ابراهیم هشت بودند اسماعیل بود از هاجر، و اسحاق از ساره، و مدین و مداین و یغثان و زمران و یشق و سوح این هر شش از فطور ابنة یقطن الکنعانیه بودند و فرزندان یعقوب دوازده بودند روبیل، و شمعون، و لاوی، و یهودا، و ریالون و شجر و دان، و یغثالی، و جاد، و اسر، و یوسف، و ابن یامین. اصل همه بنی اسرائیل ایشان بودند. مصطفی علیه السّلام گفت «بعثت علی اثر ثمانیة آلاف نبیّ اربعة آلاف من بنی اسرائیل».

Ва ончӣ гуфт Флои тмўтн на наҳй аз маргаст ки он дар қудрату феъл кас набошад то бо он мухотаб буд , локин маънӣ онаст ки алзмўои алислом ҳатто азои адрккми аламути содФкм алайҳ мегуяд дайни исломро мулозим бошед ва зон бмгрдид то чун марг дар расад шуморо бар ислом бинад . Пас наҳй аз баргаштан аз дайн исломаст , на аз марг . Фзил ъёз гуфт исломи ӣнҷои бмънии ҳасан алзнаст эй Флои тмўтни алоу антми мслмўн эй алоу антми мҳснўни брбкми алзн , ва ба қол алнабӣ лои имўтни аҳдкми алоу ҳўи иҳсни биллоҳи алзн .

و آنچه گفت فَلا تَمُوتُنَّ نه نهی از مرگ است که آن در قدرت و فعل کس نباشد تا با آن مخاطب بود، لکن معنی آنست که الزموا الاسلام حتی اذا ادرککم الموت صادفکم علیه میگوید دین اسلام را ملازم باشید و زان بمگردید تا چون مرگ در رسد شما را بر اسلام بیند. پس نهی از برگشتن از دین اسلام است، نه از مرگ. فضیل عیاض گفت اسلام اینجا بمعنی حسن الظن است ای فلا تموتن الّا و انتم مسلمون ای الّا و انتم محسنون بربّکم الظن، و به قال النبی لا یموتن احدکم الّا و هو یحسن باللّه الظن.

Яҳёи аксмро бихоб диданд гуфтанд худои ъзу ҷл бо ту чаҳ кард ? гуфт дар мавқифи саволи бдошти маро , ва гуфт ё шайх дидӣ ки чаҳ кардӣ ? гуфт азими бҳросидми он гуҳ гуфтам бори худоё аз ту на ин хабар доданд . Гуфт чигуна ? гуфтам абди алрзоқи маро хабар дод аз заҳрӣ аз инс аз расӯл аз Муҳамад аз Ҷабраил аз ту худовандо ки гуфтӣ ман бо банда он кунам ки аз ман чашм дораду бмни гумони барад , ва ман гумони барадам ки бар ман раҳмат кунӣ аллоҳ таъолӣ гуфт Ҷабраил рост гуфт Муҳамад рост гуфт инс рост гуфт заҳрӣ рост гуфт абди алрзоқ рост гуфт , рӯ ки турои омрзидм ва бар ту раҳмат кардам ,у фии хабари маснади ани рҷлои иؤмр ба илои алнори Фозои блғи сулси алтриқи алтФт , Фозои блғи нисфи алтриқи алтФт ,у азои блғи сулсии алтриқи алтФт , Фиқўли аллоҳи таъолии рдўаҳ . Сами исأлаҳу иқўли лами алтФт ?

یحیی اکثم را بخواب دیدند گفتند خدای عز و جل با تو چه کرد؟ گفت در موقف سؤال بداشت مرا، و گفت یا شیخ دیدی که چه کردی؟ گفت عظیم بهراسیدم آن گه گفتم بار خدایا از تو نه این خبر دادند. گفت چگونه؟ گفتم عبد الرزاق مرا خبر داد از زهری از انس از رسول از محمد از جبرئیل از تو خداوندا که گفتی من با بنده آن کنم که از من چشم دارد و بمن گمان برد، و من گمان بردم که بر من رحمت کنی اللَّه تعالی گفت جبرئیل راست گفت محمد راست گفت انس راست گفت زهری راست گفت عبد الرزاق راست گفت، رو که ترا آمرزیدم و بر تو رحمت کردم، و فی خبر مسند ان رجلا یؤمر به الی النار فاذا بلغ ثلث الطریق التفت، فاذا بلغ نصف الطریق التفت، و اذا بلغ ثلثی الطریق التفت، فیقول اللَّه تعالی ردّوه. ثم یسأله و یقول لم التفت؟

Фиқўли лмои блғти сулси алтриқи тазаккурати қўлки рбки алғФўри зўи алрҳмаҳи Фқлти лълки тғФри лӣ ,у лмои блғти нисфи алтриқи зикрати қўлк ва ман иғФри алзнўби إлои аллоҳи Фқлти лълки тғФри лӣ . Флмои блғти сулсии алтриқи тазаккурати қўлки қул ё ибодии аллазӣнаи أсрФўои алии أнФсҳми лои тқнтўои ман раҳмаи аллоҳ

فیقول لمّا بلغت ثلث الطریق تذکّرت قولک رَبُّکَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ فقلت لعلّک تغفر لی، و لمّا بلغت نصف الطریق ذکرت قولک وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ فقلت لعلّک تغفر لی. فلما بلغت ثلثی الطریق تذکرت قولک قُلْ یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی‌ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ‌

Фозддти тмъо , Фиқўли аллоҳи таъолии азҳби Фқди ғФрти лак .

فازددت طمعا، فیقول اللَّه تعالی اذهب فقد غفرت لک.

أми кантами шуҳадоъи إзи ҳзри ёқӯби аламути шуҳуду ҳузури бмънӣ мутақорибанд ва фарқ онаст ки ҳузур дар ағлаби истеъмоли бзот буду шуҳуди ҳам дар зот буд ва ҳам дар аноят ва ҳам дар гуфтор . Ва сабаби нузули ин ояти он буд ки уламо ҷуҳудон гуфтанд ба Мустафо ъ ки падарони мо моро бад-ӣн ҷуҳудӣ фармуданд ва васият карданд то аз он бнгрдим ,у ёқӯби писарони худро ҳамин васият кард , он гуҳ ки аз дунё берун шуд . Раби Алъоламин эшонро дурӯғ зан кард бойени оят ва гуфт : أми кантам шуҳадоъам дар мавзе истифҳом аст мегуяд шумо ҳозир будед он гуҳ ки биъқўб марг омад ? إзи қоли лабанӣа . . . Ва писарони худро мегуфт ки чаҳ парастед пас аз ман ? ! мо тъбдўн гуфт ва ман тъбдўн нагуфт аз баҳри онки мо бар ҳар ҷавҳарӣ уфтад ки на ҷонвар бошад чун сангу дарахту оташу офтоб ва монанди он ва ман бар он науфтаду кофарони ин чизҳо маъбуди худ сохта буданд , ёқӯби хост ки бар ботину муътақид писарон расад ки азин чизҳо дар дил доранд ки парастанду блФзи ман бар нагуфт ки он гуҳ чун талқин будӣ эшонро ва эшон худ ҳамаи зиракон ва муваҳҳидон буданд , гуфтанд наабд إлҳку إлаҳи обоӣки худоӣ туро парастему худои падарони ту иброҳӣмро Исмоилу исҳоқ . Ъамро падар хонд ки Исмоил падар тозёнасту исҳоқи падари ъбронён , ва ин ривоят чунонк холаро модар хонд дар сӯраи Юсуфи Фқол «у рафъи أбўиаҳи алии алърш » расӯл худо гуфт слии аллоҳи алайҳу ?алау силам

أَمْ کُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ یَعْقُوبَ الْمَوْتُ شهود و حضور بمعنی متقارب‌اند و فرق آنست که حضور در اغلب استعمال بذات بود و شهود هم در ذات بود و هم در عنایت و هم در گفتار. و سبب نزول این آیت آن بود که علماء جهودان گفتند به مصطفی ع که پدران ما ما را بدین جهودی فرمودند و وصیت کردند تا از آن بنگردیم، و یعقوب پسران خود را همین وصیت کرد، آن گه که از دنیا بیرون شد. رب العالمین ایشان را دروغ زن کرد باین آیت و گفت: أَمْ کُنْتُمْ شُهَداءَ ام در موضع استفهام است میگوید شما حاضر بودید آن گه که بیعقوب مرگ آمد؟ إِذْ قالَ لِبَنِیهِ... و پسران خود را میگفت که چه پرستید پس از من؟! ما تَعْبُدُونَ گفت و من تعبدون نگفت از بهر آنک ما بر هر جوهری افتد که نه جانور باشد چون سنگ و درخت و آتش و آفتاب و مانند آن و من بر آن نیفتد و کافران این چیزها معبود خود ساخته بودند، یعقوب خواست که بر باطن و معتقد پسران رسد که ازین چیزها در دل دارند که پرستند و بلفظ من بر نگفت که آن گه چون تلقین بودی ایشان را و ایشان خود همه زیرکان و موحدان بودند، گفتند نَعْبُدُ إِلهَکَ وَ إِلهَ آبائِکَ خدای ترا پرستیم و خدای پدران تو ابراهیم را اسماعیل و اسحاق. عمّ را پدر خواند که اسماعیل پدر تازیان است و اسحاق پدر عبرانیان، و این روایت چنانک خاله را مادر خواند در سورة یوسف فقال «وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ» رسول خدا گفت صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم‌

« ъам алрҷли снўи абӣа »

«عمّ الرجل صنو ابیه»

Бародари падари ҳам шох падараст . إлҳои воҳдои насби алии алвасф . Гӯйанд ва ҳурмат дошт падарроу бузургии қадар ӯро إлҳк гуфтанд ва алҳно нагуфтанд . Пас аз исломи хеш низ хабар боз доданд бар сиблат табаъият гуфтанду нҳни ?лаи мслмўн ва мо мусулмононем ва ӯро гардани ниҳодагон .

برادر پدر هم شاخ پدر است. إِلهاً واحِداً نصب علی الوصف. گویند و حرمت داشت پدر را و بزرگی قدر او را إلهک گفتند و الهنا نگفتند. پس از اسلام خویش نیز خبر باز دادند بر سبیل تبعیّت گفتند وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ و ما مسلمانان‌ایم و او را گردن نهادگان.

Тлки أмаҳи қади хулати алоиаҳ . . . Ҳадиси гузаштагон дар гирифт ва азишон хабар боз дод , он гуҳ ба Мустафо гуфт эшон гуруҳеанд ки бирафтанд ,у қавмӣ ки гузаштанд лҳои мо касбати аишонрост ончӣ карданд , ва ончӣ карданд худро карданд , карда худ ббрднд . Ва лаками мо ксбтму лои тсӣлўни ъмои конўои иъмлўн ва шумо рост ончӣ кунед ва карда хеш бурид , шуморо бникўи кории эшон на навозанд чунонк шуморо аз ҷурмҳои эшон напурсанд ,у лафзи умматро дар қуръони вуҷӯҳ мухталиф гуфтаанд : агар чаҳ ҳама мутақорибанду маъонии ҳамаи бики асл боз мегардад ва он асли ҷамоати мардум .

تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ الآیة... حدیث گذشتگان در گرفت و ازیشان خبر باز داد، آن گه به مصطفی گفت ایشان گروهی‌اند که برفتند، و قومی که گذشتند لَها ما کَسَبَتْ ایشانراست آنچه کردند، و آنچه کردند خود را کردند، کرده خود ببردند. وَ لَکُمْ ما کَسَبْتُمْ وَ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا کانُوا یَعْمَلُونَ و شما راست آنچه کنید و کرده خویش برید، شما را بنیکو کاری ایشان نه نوازند چنانک شما را از جرمهای ایشان نپرسند، و لفظ امّت را در قرآن وجوه مختلف گفته‌اند: اگر چه همه متقارب‌اند و معانی همه بیک اصل باز می‌گردد و آن اصل جماعت مردم.

Аст ки бар чизе гирд оянд . Қоли аллоҳи таъолии кони анноси أмаҳи воҳидае снФои воҳдои фии алзлол . Ҷой дигар гуфт إлои أмми أмсолкм эй аснофи мслкм , яъне кули синфи ман алдўобу алтир мисли банӣ одами фии алмърФаҳи биллоҳу талаби алғзоءу тўқии алмҳолку илтимоси алрзқ . Ва шарҳи ин асл ки гуфтем онаст ки дар қуръон умматаст бмънии ҳайн чунонк гуфт таъолӣу тақаддусу адкри баъди أмаҳ эй баъди ҳайн . Ва қоли таъолӣу лӣни أхрнои анҳуам алъзоби إлии أмаҳи маъдӯдае синӣни маъдӯда ,у асли он ҷамоат мардуманд ки дар замону ҳангом мавҷӯд буданд , пас чун он ҷимоъаи брсиднд ва намонданд он замон ки дар он мавҷӯд буданд баноми эшон бози хонданд . Ва ҳамчунин дар қуръон умматаст бмънии эмом чунонк гуфт إни إброҳими кони أмаҳи қонтои ллаҳи ҳниФо эй амомои иқтдӣ ба аннос , яъне ки эмоми сабаби иҷтимои мардум буд ки бар ӯ мардум ҷамъ оянд ва бар паии ваии раванд , ё дар ваии хисоли писандидаи чандон буд ки дар як уммат бошад , аз ин ҷиҳат ӯро уммати хонданд . Ва дар қуръон умматаст бмънии ҷамоати уламо чунонк гуфту лткни мнкми أмаҳи идъўни إлии алхир ва умматаст бмънии дайн чунонк гуфт إнои вҷднои обоءнои алии أмаҳ ва ин ҳам бар тариқ муҷовиратаст яъне ки халқи дарав ҷамъ шаванд ,у мусулмононро уммати Муҳамади бойен маънӣ гуфтанд ки дар дайни ислом муҷтамаъ шаванд , пас асли ин калимаи ҷимоъа мардумасту синфи эшон чунонк дар аввали гуфтем .

است که بر چیزی گرد آیند. قال اللَّه تعالی کانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً ای صنفا واحدا فی الضلال. جای دیگر گفت إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُکُمْ ای اصناف مثلکم، یعنی کل صنف من الدّواب و الطیر مثل بنی آدم فی المعرفة باللّه و طلب الغذاء و توقی المهالک و التماس الرزق. و شرح این اصل که گفتیم آنست که در قرآن امّت است بمعنی حین چنانک گفت تعالی و تقدس وَ ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ ای بعد حین. و قال تعالی وَ لَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلی‌ أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ ای سنین معدودة، و اصل آن جماعت مردم‌اند که در زمان و هنگام موجود بودند، پس چون آن جماعة برسیدند و نماندند آن زمان که در آن موجود بودند بنام ایشان باز خواندند. و همچنین در قرآن امت است بمعنی امام چنانک گفت إِنَّ إِبْراهِیمَ کانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِیفاً ای اماما یقتدی به الناس، یعنی که امام سبب اجتماع مردم بود که بر او مردم جمع آیند و بر پی وی روند، یا در وی خصال پسندیده چندان بود که در یک امت باشد، از این جهت او را امت خواندند. و در قرآن امت است بمعنی جماعت علما چنانک گفت وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ و امت است بمعنی دین چنانک گفت إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلی‌ أُمَّةٍ و این هم بر طریق مجاورت است یعنی که خلق درو جمع شوند، و مسلمانان را امت محمد باین معنی گفتند که در دین اسلام مجتمع شوند، پس اصل این کلمه جماعة مردم است و صنف ایشان چنانک در اول گفتیم.

Қавлаи таъолӣ :у қолўои кўнўои ҳўдои أўи насорои тҳтдўои алоиаҳ . . . Он ҷуҳудон Мадинаанду тарсоёни Наҷрон , ҷуҳудон бмؤмнон гуфтанд ки бар дайн мо бошед ки роҳ рост инаст , тарсоён гуфтанд на ки бар дайн мо бошед ки рости роҳӣ даринаст , раб Алъоламин гуфт на он ва на ин , бал ки дайн иброҳӣм гузинед , ва пас рӯй ӯ кунед : ки вай ҳанифаст яъне поки дайну муваҳҳид , моро яктои гӯии яктои дон . Гуфтаанд ки ҳаниф номӣаст муваҳҳидроу ҳоҷиро ва хутана кардароу қиблаи дорро . Қтодаҳ гуфт « ман алҳниФиаҳи алхатону таҳрими никоҳи алохт » ва ҳар чанд ки пайғомбарони пеш аз иброҳӣм бар дайн ислом буданд ва бар рости роҳӣ аммо иброҳӣмро алӣ алхусус бойени номи ҳаниф мансӯб карданд ки эмому муқтадоу пешвои халқ дар дайни ҷуз вай набӯд ,у ҷаҳонёнро ҷузи ботбоъ вай нафармуданд , чунонк ҷой дигар гуфт Фотбъўои млаҳи إброҳими ҳниФо ва мо кони ман алмшркин

قوله تعالی: وَ قالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصاری‌ تَهْتَدُوا الآیة... آن جهودان مدینه‌اند و ترسایان نجران، جهودان بمؤمنان گفتند که بر دین ما باشید که راه راست اینست، ترسایان گفتند نه که بر دین ما باشید که راست راهی درین است، رب العالمین گفت نه آن و نه این، بل که دین ابراهیم گزینید، و پس روی او کنید: که وی حنیف است یعنی پاک دین و موحد، ما را یکتا گوی یکتا دان. گفته‌اند که حنیف نامی است موحّد را و حاجی را و ختنه کرده را و قبله دار را. قتاده گفت «من الحنیفیة الختان و تحریم نکاح الاخت» و هر چند که پیغامبران پیش از ابراهیم بر دین اسلام بودند و بر راست راهی اما ابراهیم را علی الخصوص باین نام حنیف منسوب کردند که امام و مقتدا و پیشوای خلق در دین جز وی نبود، و جهانیان را جز باتّباع وی نفرمودند، چنانک جای دیگر گفت فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً وَ ما کانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ‌