Қавлаи таъолӣ : қўлўои омнои биллоҳи алоиаҳ . . . Абӯ ҳрираҳ гуфт аҳли китоби бзбони ибрии тӯрӣа май хонданду тафсири он бо мусулмонон мегуфтанд бзбони тозӣ , расӯл гуфт лои тсдқўҳму лои ткзбўҳму қўлўои омно биллоҳ гуфт эшон рост гӯй мадореду дурӯғи зани мгириди роҳи имон шумо онаст ки гўӣиди омнои биллоҳ ва мо أнзли إлино имон дорем биллоҳу бончаҳ фурӯ фиристоданд бмо , яъне қуръон ,у бончаҳи иброҳӣмро доданд .

قوله تعالی: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ الآیة... ابو هریرة گفت اهل کتاب بزبان عبری توریة می‌خواندند و تفسیر آن با مسلمانان میگفتند بزبان تازی، رسول گفت لا تصدقوهم و لا تکذبوهم و قولوا آمَنَّا بِاللَّهِ گفت ایشان راست گوی مدارید و دروغ زن مگیرید راه ایمان شما آنست که گوئید آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْنا ایمان داریم باللّه و بآنچه فرو فرستادند بما، یعنی قرآن، و بآنچه ابراهیم را دادند.

Аз суҳуф ва он даҳ саҳифа буд брўоити абӯи зр аз Мустафо , қоли абӯи зри қиллат ё набии аллоҳи Фмои канти суҳуфи иброҳӣм ? Фзкри кломои сами қоли фӣҳо алии алъоқли мо лами икни мғлўбои алии ақлаи ани ткўни ?лаи соъаҳи иноҷии фӣҳо рабау соъаҳи итФкри баҳои фии сниъи аллоҳи ъзу ҷл ,у соъаҳи иҳосби фӣҳо нафса Фимои қадаму ахр ,у соъаҳи ихлўи фӣҳо лҳоҷтаҳи ман алҳлоли фии алмтъму алмшрб .

از صحف و آن ده صحیفه بود بروایت ابو ذر از مصطفی، قال ابو ذر قلت یا نبی اللَّه فما کانت صحف ابراهیم؟ فذکر کلاما ثم قال فیها علی العاقل ما لم یکن مغلوبا علی عقله ان تکون له ساعة یناجی فیها ربّه و ساعة یتفکر بها فی صنیع اللَّه عز و جل، و ساعة یحاسب فیها نفسه فیما قدّم و اخّر، و ساعة یخلو فیها لحاجته من الحلال فی المطعم و المشرب.

Ва мо أнзли إлии إброҳиму إсмоъилу إсҳоқу ёқӯбу алأсботу имони додеми бончаҳ фурӯ фиристоданд Исмоилу исҳоқу ёқӯбу фарзандони вайро гуфтаанд асбот дар фарзандони ёқӯб ҳамчун қбоӣласт дар фарзандони Исмоил ,у Исмоил падар тозён буд ,у исҳоқи падари ъбронён , ва Исмоил биҷӯаду сахои маърӯф буд , азинҷост ки араби ҳама бо ҷӯад ва сахо бошанд . Ва исҳоқи бзҳду ибодати маърӯф буд аз ӣнҷост ки дар аҳли китоби зӯҳҳоду рҳбон бисёр бошанд ,у фарзандони ёқӯбро асбот аз он гуфтанд ки бисёр буданд ,у сибт дар луғати араби дарахтии пар шох бошад , яъне ки эшонро шоха ҳои бисёраст , чунонк арабро қбоӣл бисёраст , ва ончӣ гуфт эшонро китоби додем ва дар ъдоди китоб дорон оварад , пайғомбарони эшонро хоҳад ки дар асботи чаҳор ҳазор пайғомбар буданд .

وَ ما أُنْزِلَ إِلی‌ إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ و ایمان دادیم بآنچه فرو فرستادند اسماعیل و اسحاق و یعقوب و فرزندان وی را گفته‌اند اسباط در فرزندان یعقوب همچون قبائل است در فرزندان اسماعیل، و اسماعیل پدر تازیان بود، و اسحاق پدر عبرانیان، و اسماعیل بجود و سخا معروف بود، ازینجاست که عرب همه با جود و سخا باشند. و اسحاق بزهد و عبادت معروف بود از اینجاست که در اهل کتاب زهّاد و رهبان بسیار باشند، و فرزندان یعقوب را اسباط از آن گفتند که بسیار بودند، و سبط در لغت عرب درختی پر شاخ باشد، یعنی که ایشان را شاخه‌های بسیارست، چنانک عرب را قبائل بسیارست، و آنچه گفت ایشان را کتاب دادیم و در عداد کتاب داران آورد، پیغامبران ایشان را خواهد که در اسباط چهار هزار پیغامبر بودند.

Ва раво бошад ки асботи ӣнҷо бар фарзандон сулб ниҳанд аз ёқӯб , ки ҳама пайғомбарон буданду китоби дорон .

و روا باشد که اسباط اینجا بر فرزندان صلب نهند از یعقوب، که همه پیغامبران بودند و کتاب داران.

Ва мо أўтии Мӯсоу исоу ончӣ ба Мӯсо доданд яъне тӯрӣау дигари саҳифаҳо , ва ба исо доданд аз Инҷил ва мо أўтии алнбиўни ман рбҳму ончии дигари пайғомбаронро доданд чун збўри Довӯду суҳуфи шис ва монанди эшон . Мегуяд имон оред баҳр чаҳ пайғомбарон овараданд аз ҳар чаҳ буд ва ончӣ донед ва шиносед ва ончӣ нашносед ки на ҳама донед ва шиносед . Ва ани мъқли бен ясор : қоли қоли расӯли аллоҳ « аъмлўои болқрону ақтдўо бау лои ткФрўои бшӣ ء манеҳ ,у омнўои болтўриаҳу алонҷилу алзбўр ва мо аўтии алнбиўни ман рбҳм ,у ишФикми алқуръон ва мо фӣаи албён .

وَ ما أُوتِیَ مُوسی‌ وَ عِیسی‌ و آنچه به موسی دادند یعنی توریة و دیگر صحیفه‌ها، و به عیسی دادند از انجیل وَ ما أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ و آنچه دیگر پیغامبران را دادند چون زبور داود و صحف شیث و مانند ایشان. میگوید ایمان آرید بهر چه پیغامبران آوردند از هر چه بود و آنچه دانید و شناسید و آنچه نشناسید که نه همه دانید و شناسید. و عن معقل بن یسار: قال قال رسول اللَّه «اعملوا بالقرآن و اقتدوا به و لا تکفروا بشی‌ء منه، و آمنوا بالتوریة و الانجیل و الزبور و ما اوتی النّبیّون من ربهم، و یشفیکم القرآن و ما فیه البیان.

Сами қол ло нафарқ байн أҳд манеҳам ҷудо накунем якеро аз пайғомбарон аз дигарон баннои устувор гирифтан ва ногиравидан , чунонк ҷуҳудон ва тарсоён карданд .

ثم قال لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ جدا نکنیم یکی را از پیغامبران از دیگران بنا استوار گرفتن و ناگرویدن، چنانک جهودان و ترسایان کردند.

Ва нҳни ?лаи мслмўн ва мо мслмонониму аллоҳро гардани нҳодгоним . Чун ин оят фурӯ омад расӯл бар ҷуҳудон ва тарсоён хонд , ҷуҳудон чун ҳадис исо шуниданд мункир шуданд ӯро , ва ба набуввати вай иқрор надоданд ,у тарсоёни худ ғулув карданд ва гуфтанд ки исои борӣ на чун дигари пиғомбронст ки ӯ писар худост пас раби Алъоламин ин ояи дигар фурӯ фиристод ва гуфт : Фإни омнўои бмсли мо омнтм ба Фқд аҳтдўо гуфтаанд ки мисли ӣнҷо слтасту зиёдат яъне бмои омнтм ба , мегуяд агар эшон имони оранди бончаҳи шумо имони овардед ,у бгрўнд гиравиданӣ чунон шумо , яъне шумо ки уммат Муҳамадед бктоби эшон имони овардед , агар эшон бктоби шумо имони оранди рост роҳонанду мусулмонон .

وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ و ما مسلمانانیم و اللَّه را گردن نهادگانیم. چون این آیت فرو آمد رسول بر جهودان و ترسایان خواند، جهودان چون حدیث عیسی شنیدند منکر شدند او را، و به نبوت وی اقرار ندادند، و ترسایان خود غلو کردند و گفتند که عیسی باری نه چون دیگر پیغامبرانست که او پسر خداست پس رب العالمین این آیة دیگر فرو فرستاد و گفت: فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا گفته‌اند که مثل اینجا صلت است و زیادت یعنی بما آمنتم به، می‌گوید اگر ایشان ایمان آرند بآنچه شما ایمان آوردید، و بگروند گرویدنی چنان شما، یعنی شما که امت محمد اید بکتاب ایشان ایمان آوردید، اگر ایشان بکتاب شما ایمان آرند راست راهان‌اند و مسلمانان.

Ва إни тўлўои Фإнмои ҳам фии шиқоқ ва агар бар гирданд аз мусулмонӣ ва аз роҳи ҳақ , бар гӯшаи афтоданд ва ончӣ гуфт бмсли мо омнтм ба далеласт ки имону ислом ҳар ду яксонаст ки ҳамон қавмро мегуяд . Ки эшонро гуфт Флои тмўтни إлоу أнтми мслмўн .

وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِی شِقاقٍ و اگر بر گردند از مسلمانی و از راه حق، بر گوشه افتادند و آنچه گفت بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ دلیل است که ایمان و اسلام هر دو یکسانست که همان قوم را میگوید. که ایشان را گفت فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ.

ФсикФикҳми аллоҳи оре басанда кунад турои аллоҳи ббоздошти хеши бдоишонро аз ту ,у шуғли эшон туро кифоят кунад , ва ҳам чунон кард ки ҷуҳудони қризаҳ ва нзир буданд баъзеро азишон бикуштанд , ва баъзеро ба бардагии ббрднд , ва баъзеро аз ватани хеш овора карданд ,у тарсоён Наҷрон буданд ки ҷузят баришон ниҳоданд бхўорӣу мазаллат ,у ҳўи алсмиъи алълим ӯ худовандӣ шунавост ки гуфт ҳама май шунӯд , доност ки ҳол ҳама медонад .

فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللَّهُ آری بسنده کند ترا اللَّه ببازداشت خویش بدایشان را از تو، و شغل ایشان ترا کفایت کند، و هم چنان کرد که جهودان قریظه و نضیر بودند بعضی را ازیشان بکشتند، و بعضی را به بردگی ببردند، و بعضی را از وطن خویش آواره کردند، و ترسایان نجران بودند که جزیت بریشان نهادند بخواری و مذلت، وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ او خداوندی شنواست که گفت همه می‌شنود، داناست که حال همه میداند.

Қавлаи таъолии сибғаи аллоҳ эй атбъўои сибға аллоҳ мегуяд дайни аллоҳу суннат вай гиреду роҳ вай ҷӯйед , сибға ранг бошад ва ин дар муъориза он омад ки тарсоёни фарзанди худро ки мезоданд бобӣ зард мебароварданд дар шаҳри ъмўриаҳ , ва мегуфтанд . Сбғноаҳи нсронё ӯро тарсо раштем . Аллоҳ гуфт ъзи ҷалолаи ман бтўҳиду исломи раҳеро мусулмони раштам , ва ин сибға онаст ки қуръони буи ишорат мекунад ки фитрати аллоҳи алтии Фитри анноси алайҳо ва Мустафо гуфт : « кули мавлуди иўлди алии алФтраҳ »

قوله تعالی صِبْغَةَ اللَّهِ ای اتبعوا صبغة اللَّه میگوید دین اللَّه و سنت وی گیرید و راه وی جویید، صبغة رنگ باشد و این در معارضه آن آمد که ترسایان فرزند خود را که می‌زادند بآبی زرد می‌برآوردند در شهر عموریه، و میگفتند. صبغناه نصرانیا او را ترسا رشتیم. اللَّه گفت عزّ جلاله من بتوحید و اسلام رهی را مسلمان رشتم، و این صبغة آنست که قرآن بوی اشارت میکند که فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها و مصطفی گفت: «کل مولود یولد علی الفطرة»

Ва ани ибни аббоси ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами қол « ан банӣ Исроили қолўо ё Мӯсои ҳилли исбғи рбк ? Фқоли Мӯсо ё раби ҳилли тсбғ ? қоли нъм , أнои асбғи алолўони алоҳмру алأбизу алосўд ,у алолўони кулҳо Фмни сбғӣ . »

و عن ابن عباس ان النبی صلی اللَّه علیه و آله و سلّم قال «ان بنی اسرائیل قالوا یا موسی هل یصبغ ربک؟ فقال موسی یا رب هل تصبغ؟ قال نعم، أنا اصبغ الالوان الاحمر و الأبیض و الاسود، و الالوان کلها فمن صبغی.»

Ва ани ибни аббоси аизои қоли ҷоءи раҷули ило алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами Фқол ё расӯли аллоҳи أи исбғи рбк ? қоли нъми сбғои лои исбғи аҳмару абизу асФру асвад .

و عن ابن عباس ایضا قال جاء رجل الی النبی صلی اللَّه علیه و آله و سلّم فقال یا رسول اللَّه أ یصبغ ربک؟ قال نعم صبغا لا یصبغ احمر و ابیض و اصفر و اسود.

Ва ман أҳсни ман аллоҳи сибға ва кист некӯи рзндаҳтар аз аллоҳ , он гуҳи иқрори хост то гӯйанд ки аллоҳи некӯи рзндаҳ тараст , ва мо вайро прстгороним , яъне кист аз мо некӯи рангтар ва мо вайро бандагонем . Ва қол алнабӣ « иؤтии бонъми аҳли алднё ва ман аҳли алнори явми алқимаҳи Фисбғи фии алнори сибға , сами иқоли ?ла ё бен одами ҳилли раъйати хирои қт ? ҳилли мари бки шари қт ? Фиқўли лоу аллоҳ ё раби мо мар бе бؤси қту лои раъйат шудаи қт . »

وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً و کیست نیکو رزنده تر از اللَّه، آن گه اقرار خواست تا گویند که اللَّه نیکو رزنده تر است، و ما وی را پرستگارانیم، یعنی کیست از ما نیکو رنگ تر و ما وی را بندگانیم. و قال النبی «یؤتی بانعم اهل الدنیا و من اهل النار یوم القیمة فیصبغ فی النار صبغة، ثم یقال له یا بن آدم هل رأیت خیرا قط؟ هل مرّ بک شر قط؟ فیقول لا و اللَّه یا ربّ ما مرّ بی بؤس قط و لا رأیت شدة قط.»

Қавлаи таъолӣ . . . Қул أи тҳоҷўннои фии аллоҳи алоиаҳ . . . эй أи тхосмўннои фии дайни аллоҳ муфассирон гуфтанд ин посухи ҷҳўдонст ки эшон даъвии ошноӣу дӯстӣ ҳақ мекарданд ва худро ба наздики аллоҳ ҳақӣ медиданд , гоҳе мегуфтанд нҳни أбноءи аллоҳу أҳбоؤаҳ гоҳе гуфтанд лни идхли алҷнаҳи إлои ман кони ҳўдои أўи насоро ва бо Мустафои алайҳи ассалом ва бо араб мегуфтанд мо бхдои нздиктриму аўлитрим аз шумо , ки расӯли мо пеш аз расӯли шумо буд ,у китоби мо пеш аз китоби шумо буду дайни мо пеш аз дайни шумо буд . Раб Алъоламин гуфт эй меҳтари эшонро ҷавоб бидиҳ ва бигӯӣ أи тҳоҷўннои фии аллоҳи алҳҷаҳи адъоء алҳақ ҳуҷҷат меҷӯйед бар ман ?у даъвӣ ҳақ мекунеду ҳақи сазои миҷўӣид ? ва бар ман ғалаба май пиўсид ? баҳақ дар дайни худоӣ ,у ҳўи рбноу рбкм ва ӯ худовандаст моро ва шуморо ҳар дуро дорандау прўронндаҳ , он каси буи аўлитраст ки ӯро тоъат дорасту расӯлони вайро устувори гир . Он гуҳ гуфту лнои أъмолноу лаками أъмолкми моро крдорҳост ва шуморо кирдорҳо , ва мо дар он кирдори хеши мухлиси омадем , аллоҳро гардани ниҳодау бегонагии вай иқрор дода , ва шумо мушрикон ва ду гӯйонед , пас чунаст ки бо мо дар дайни аллоҳ ҳуҷҷат мегиред ? ва мо на чун шмооим . Назир ин онаст ки гуфт таъолӣу тақаддусу إни кзбўки Фқли лии амалӣу лаками ъмлкм . . . Ва нҳни ?лаи мхлсўн « أми тқўлўн » алоиаҳ . . . . Биё ва то ҳар ду хондаанд , бтоءи қроءти шомӣу Ҳамзау ксоиӣу ҳФсу рўис аз ёқӯб ,у хитоб бо ҳозираст . Ва биёи қроءти боқӣ ,у феъл ғоӣбаст . Ва баҳри ду қироати ҳикоят аз ҷҳўдонст . Мегуфтанд пайғомбарони гузаштаи иброҳӣму Исмоилу исҳоқу ёқӯбу фарзандони ҳамаи ҳама бар дайн ҷуҳудӣ буданд . Ва тарсоён мегуфтанд на ки бар дайн тарсое буданд раби Алъоламин расӯли худро гуфт алайҳи ассаломи қул أи أнтми أълми أми аллоҳи гӯии ин бегонагонро ки шумо ба донед аз кори эшону дайни эшон ё аллоҳ ? ва бигӯӣ ки аллоҳи маро хабар дод ки эшон на ҷуҳуд буданд на тарсо , бал ки муъминон буданд бар дайни ислом . Пас эшонро бар он гуфтан маломат кард , ки эшон дониста буданд ва аз китоби хонда ки пайғомбарон бар дайн ислом буданд лекин ниҳон медоштанд ва зоҳир намекарданд . Гуфт ва ман أзлм кист ситамкортар бар хештан аз он кас ки гувоҳӣ дорад дониста ? ва додан он пазируфта ? ва он гувоҳии бнздик вай бошад аз аллоҳ ки аз китоб хонда бошад ?у бдонстаҳ ки ин пайғомбарон бар дайн ислом буданду набуввати Муҳамади слии аллоҳи алайҳу ?алау силам ростасту дурусту дайни ваии ҳақ , ва он гуҳи онро пинҳон дорад ? кист азин каси бедоди гартар ва бар худ золимтар ?

قوله تعالی... قُلْ أَ تُحَاجُّونَنا فِی اللَّهِ الآیة... ای أ تخاصموننا فی دین اللَّه مفسران گفتند این پاسخ جهودانست که ایشان دعوی آشنایی و دوستی حق میکردند و خود را به نزدیک اللَّه حقی میدیدند، گاهی می‌گفتند نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَ أَحِبَّاؤُهُ گاهی گفتند لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ کانَ هُوداً أَوْ نَصاری‌ و با مصطفی علیه السّلام و با عرب میگفتند ما بخدای نزدیکتریم و اولیتریم از شما، که رسول ما پیش از رسول شما بود، و کتاب ما پیش از کتاب شما بود و دین ما پیش از دین شما بود. رب العالمین گفت ای مهتر ایشان را جواب بده و بگوی أَ تُحَاجُّونَنا فِی اللَّهِ الحجة ادعاء الحق حجت می جویید بر من؟ و دعوی حق می‌کنید و حق سزای میجوئید؟ و بر من غلبه می‌پیوسید؟ بحق در دین خدای، وَ هُوَ رَبُّنا وَ رَبُّکُمْ و او خداوندست ما را و شما را هر دو را دارنده و پروراننده، آن کس بوی اولیتر است که او را طاعت دارست و رسولان وی را استوار گیر. آن گه گفت وَ لَنا أَعْمالُنا وَ لَکُمْ أَعْمالُکُمْ ما را کردارهاست و شما را کردارها، و ما در آن کردار خویش مخلص آمدیم، اللَّه را گردن نهاده و بیگانگی وی اقرار داده، و شما مشرکان و دو گویان‌اید، پس چونست که با ما در دین اللَّه حجت میگیرید؟ و ما نه چون شماایم. نظیر این آنست که گفت تعالی و تقدس وَ إِنْ کَذَّبُوکَ فَقُلْ لِی عَمَلِی وَ لَکُمْ عَمَلُکُمْ... وَ نَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ «أَمْ تَقُولُونَ» الآیة.... بیا و تا هر دو خوانده‌اند، بتاء قراءت شامی و حمزه و کسایی و حفص و رویس از یعقوب، و خطاب با حاضر است. و بیا قراءت باقی، و فعل غائب است. و بهر دو قرائت حکایت از جهودانست. میگفتند پیغامبران گذشته ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و فرزندان همه همه بر دین جهودی بودند. و ترسایان میگفتند نه که بر دین ترسایی بودند رب العالمین رسول خود را گفت علیه السّلام قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ گوی این بیگانگان را که شما به دانید از کار ایشان و دین ایشان یا اللَّه؟ و بگوی که اللَّه مرا خبر داد که ایشان نه جهود بودند نه ترسا، بل که مؤمنان بودند بر دین اسلام. پس ایشان را بر آن گفتن ملامت کرد، که ایشان دانسته بودند و از کتاب خوانده که پیغامبران بر دین اسلام بودند لیکن نهان میداشتند و ظاهر نمی‌کردند. گفت وَ مَنْ أَظْلَمُ کیست ستمکار تر بر خویشتن از آن کس که گواهی دارد دانسته؟ و دادن آن پذیرفته؟ و آن گواهی بنزدیک وی باشد از اللَّه که از کتاب خوانده باشد؟ و بدانسته که این پیغامبران بر دین اسلام بودند و نبوت محمد صلی اللَّه علیه و آله و سلّم راست است و درست و دین وی حق، و آن گه آن را پنهان دارد؟ کیست ازین کس بیداد گرتر و بر خود ظالمتر؟

Ва мо аллоҳи бғоФли ъмои тъмлўни аллоҳ ғофил нест аз ончӣ шумо мекунед , ончӣ пинҳон мекунанд аз китоб худо медонад ,у ончӣ зоҳир мекунанд аз такзиб медонад ,у фардои бқёмти ҳамаро подош диҳад , баҳамаи чиз ва ҳеҷ фурӯ нагузорад қавлаи таъолӣ : тлки أмаҳи қади хулат . . . . Алоиаҳ . . . Аз бисёре ки тафохур мекарданд бпдрону гузаштагони хеш ,у дайн эшон меписандиданду роҳ эшон мерафтанд ва мегуфтанд إнои вҷднои обоءнои алии أмаҳу إнои алии осорҳми мқтдўни раби Алъоламин эшонро бойени оят аз он боздошт гуфт эшон қавмӣанд ки рафтанд ва гузаштанд на шуморо аз кирдори эшон пурсанад , ва на эшонро аз кирдори шумо , бал ки ҳамаро аз кирдори худ пурсанаду бикрдор худ гиранд , ҳамонаст ки ҷое дигар гуфту أни лӣси ллإнсони إлои мо саъйу қоли таъолӣу лои тзри возраҳи визри أхрӣ ва ҳар чанд ки ин оят аз рӯй зоҳири як бор гуфт аммо аз рӯй маънӣ дар он такрор нест ки уммат дар ояти пеши пайғомбаронро мехоҳад иброҳӣму Исмоилу исҳоқу ёқӯб , ва дарин ояти аслофи ҷуҳудону тарсоёнро мехоҳад , падарони эшон ки бар миллат эшон буданд .

وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ اللَّه غافل نیست از آنچه شما میکنید، آنچه پنهان میکنند از کتاب خدا میداند، و آنچه ظاهر میکنند از تکذیب میداند، و فردا بقیامت همه را پاداش دهد، بهمه چیز و هیچ فرو نگذارد قوله تعالی: تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ.... الآیة... از بسیاری که تفاخر می‌کردند بپدران و گذشتگان خویش، و دین ایشان می‌پسندیدند و راه ایشان میرفتند و میگفتند إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلی‌ أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلی‌ آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ رب العالمین ایشان را باین آیت از آن بازداشت گفت ایشان قومی اند که رفتند و گذشتند نه شما را از کردار ایشان پرسند، و نه ایشان را از کردار شما، بل که همه را از کردار خود پرسند و بکردار خود گیرند، همانست که جایی دیگر گفت وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعی‌ و قال تعالی وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری‌ و هر چند که این آیت از روی ظاهر یک بار گفت اما از روی معنی در آن تکرار نیست که امت در آیت پیش پیغامبران را میخواهد ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب، و درین آیت اسلاف جهودان و ترسایان را میخواهد، پدران ایشان که بر ملت ایشان بودند.

Сиқўли алсФҳоءи ман анноси ин сФҳоءи мушрикон Маккаанд ,у ҷуҳудони Мадина ,у сабаби нузули ин ояти он буд ки Мустафо аз аввал дар Макка рӯй бкъбаҳ дошт дар намоз кардан пас чун ҳиҷрат кард ба Мадина ӯро фармуданд то рӯй бқблаҳи ҷуҳудони орад , яъне байти алмуқаддас , пас чун рӯзгорӣ бар омад дигари бор ӯро фармуданд то бқблаҳи худ боз ояд , ва рӯй фаро каъба кунад . Мушрикон гуфтанд Муҳамади қиблаи падарони бгзоштаҳ буд ва акнӯн боз омад , чунон донем ки бад-ӣни падарон ки бгзоштаҳаст низ боз ояд , аллоҳи таъолии ин оят фурӯ фиристод ки сиқўли алсФҳоءи ореи ин ҷоҳилону сабки хирадон аз мардумони Маккаи туро мункир мешаванд бойен бар гаштан аз қиблаи бқблаҳи дигар , ту эшонро ҷавоби даҳ ва бигӯӣ .

سَیَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ این سفهاء مشرکان مکه‌اند، و جهودان مدینه، و سبب نزول این آیت آن بود که مصطفی از اول در مکه روی بکعبه داشت در نماز کردن پس چون هجرت کرد به مدینه او را فرمودند تا روی بقبله جهودان آرد، یعنی بیت المقدس، پس چون روزگاری بر آمد دیگر بار او را فرمودند تا بقبله خود باز آید، و روی فرا کعبه کند. مشرکان گفتند محمد قبله پدران بگذاشته بود و اکنون باز آمد، چنان دانیم که بدین پدران که بگذاشته است نیز باز آید، اللَّه تعالی این آیت فرو فرستاد که سَیَقُولُ السُّفَهاءُ آری این جاهلان و سبک خردان از مردمان مکه ترا منکر میشوند باین بر گشتن از قبله بقبله دیگر، تو ایشان را جواب ده و بگوی.

Ллаҳи алмшрқу алмғрби ҷаҳони ҳамаи хдоирост , ҳам машриқ ки каъба сӯй онаст , ҳам мағриб ки байти алмуқаддас сӯй онаст . Чунонк фармоед ӯро фармонбардораму гардани ниҳодам .

لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ جهان همه خدایراست، هم مشرق که کعبه سوی آنست، هم مغرب که بیت المقدس سوی آنست. چنانک فرماید او را فرمانبردارم و گردن نهادم.

Иҳдии ман ишоءи إлии сироти мустақӣми роҳи намояд ӯро ки хоҳад бароаи росту дайни поку кеши писандидау қиблаи ҳақ .

یَهْدِی مَنْ یَشاءُ إِلی‌ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ راه نماید او را که خواهد براه راست و دین پاک و کیش پسندیده و قبله حق.

фасл

فصل

Бдонк дар қуръони зикри машриқу мағриб бар се ваҷҳ ояд : яке блФзи воҳид чунонк дарин сӯра гуфт бадви ҷойгаҳу ллаҳи алмшрқу алмғрб . Ҷой дигар гуфт раби алмшрқу алмғрб . Ваҷҳи дувуми блФз тсниаҳ гуфт , чунон ки дар сӯра арраҳмонаст раби алмшрқину раби алмғрбин . Ваҷҳи сеюм блФз ҷамъаст чунонк дар сӯра алмъорҷ гуфт Флои أқсми брби алмшорқу алмғорб . Аммо ончии блФз воҳид гуфт муроди бони як сӯй ҷаҳонаст ки онро машриқ гӯйанду мағриби сӯии дигар ,у ончӣ ба тсниаҳ гуфт машриқин яке машриқ тобистонӣаст , ҷой бар омадани офтоби он рӯз ки офтоби басар ҳамл шавад дигари машриқи зимистонии ҷой бар омадани офтоби он рӯз ки офтоби басар мизон шавад . Ва мағрибин он ду мағрибанд ки дар муқобилаи ин ду машриқи афтоданд . Ва ончии Мустафои алайҳ ассалом гуфт : « мо байни алмшрқу алмғрби қибла » маънӣ онаст ки чун мағриби тобистонӣ бар рости хешгузорӣ ,у машриқи зимистонӣ бар чапи хеш , рӯй ту бқблаҳ бошад . Ва ин аҳли машриқи рости алӣ алхусус . Аммо ончии блФз ҷамъ гуфту злки фии қавлаи брби алмшорқу алмғорби он сад ва ҳаштод машриқанд , навад дар тобистон ва навад дар зимистон , ва сад ва ҳаштод мағриб дар муқобилаи он . Ҳар рӯз ки офтоб мебарояд бмшрқ барме ояду бмғрбӣ ки муқобила онаст мефурӯ шавад .

بدانک در قرآن ذکر مشرق و مغرب بر سه وجه آید: یکی بلفظ واحد چنانک درین سوره گفت بدو جایگه وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ. جای دیگر گفت رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ. وجه دوم بلفظ تثنیه گفت، چنان که در سورة الرحمن است رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ. وجه سوم بلفظ جمع است چنانک در سورة المعارج گفت فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ. اما آنچه بلفظ واحد گفت مراد بآن یک سوی جهان است که آن را مشرق گویند و مغرب سوی دیگر، و آنچه به تثنیه گفت مشرقین یکی مشرق تابستانی است، جای بر آمدن آفتاب آن روز که آفتاب بسر حمل شود دیگر مشرق زمستانی جای بر آمدن آفتاب آن روز که آفتاب بسر میزان شود. و مغربین آن دو مغرب‌اند که در مقابله این دو مشرق افتادند. و آنچه مصطفی علیه السّلام گفت‌: «ما بین المشرق و المغرب قبلة» معنی آنست که چون مغرب تابستانی بر راست خویش گذاری، و مشرق زمستانی بر چپ خویش، روی تو بقبله باشد. و این اهل مشرق راست علی الخصوص. اما آنچه بلفظ جمع گفت و ذلک فی قوله بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ آن صد و هشتاد مشرق‌اند، نود در تابستان و نود در زمستان، و صد و هشتاد مغرب در مقابله آن. هر روز که آفتاب می‌برآید بمشرق برمی‌آید و بمغربی که مقابله آنست می‌فرو شود.

Ва шарҳи ин аз гуфтори аҳли хабарати дарин санъат онаст ки офтобро мшрқҳост ва мағрибҳоу аввали машриқҳо он машриқ тобистонӣаст ҷой бар омадани офтоб , дар дарозтарин рӯз аз соли он гуҳ ки офтоб бсртон шавад , ва он наздикаст бмтлъи смоки ромҳ ,у охири машриқҳо машриқ зимистонӣаст ҷой бар омадани офтоб дар кӯтоҳтарин рӯз аз сол , он гуҳ ки офтоб бҷдӣ шавад . Ва он наздикаст бмтлъи қалби алъқрб ва аз машриқи тобистонӣ то машриқи зимистонии навад дараҷааст . Ҳар рӯзи офтоби бдрҷаҳ дигар барояд . Ва миёни ин ва он машриқ устувоаст он гуҳ ки офтоб бҳмл шавад дар баҳор , ва бмизон шавад дар меҳргон . Ва аввали мағрибҳо мағриб тобистонӣаст , ҷои фурӯ шудани смоки ромҳ ,у охири мағрибҳо мағриб зимистонӣаст ҷои фурӯ шудани қалби ақраб ,у миёни ин ва он мағриб устувораст , ҳамлу мизон ва он ҳам навад дараҷааст , ҳар гуҳ ки офтоби бдрҷаҳи сӯии ҷануб ё шимол майл кунад дар тулӯъ , ҳам чунон дар мағриб майл кунад дар ғуруб , пас касе ки аввали машриқи тобистонии пас пушт хеш дораду охири мағриби зимистонии пеш рӯй хеш рӯй вай бқблаҳ бошад , ва ҳамчунин аввали мағриби тобистонӣ бар даст рост гузорад ,у охири машриқи замини зимистонӣ бар чап рӯй ваии бқблаҳ буд . Ва агар аввал мшорқ барост хеш гузораду охири мғорб бар чапи хеш , рӯй вай бшом бошад .

و شرح این از گفتار اهل خبرت درین صنعت آنست که آفتاب را مشرقهاست و مغربها و اول مشرقها آن مشرق تابستانی است جای بر آمدن آفتاب، در درازترین روز از سال آن گه که آفتاب بسرطان شود، و آن نزدیک است بمطلع سماک رامح، و آخر مشرقها مشرق زمستانی است جای بر آمدن آفتاب در کوتاهترین روز از سال، آن گه که آفتاب بجدی شود. و آن نزدیک است بمطلع قلب العقرب و از مشرق تابستانی تا مشرق زمستانی نود درجه است. هر روز آفتاب بدرجه دیگر برآید. و میان این و آن مشرق استوا است آن گه که آفتاب بحمل شود در بهار، و بمیزان شود در مهرگان. و اول مغربها مغرب تابستانی است، جای فرو شدن سماک رامح، و آخر مغربها مغرب زمستانی است جای فرو شدن قلب عقرب، و میان این و آن مغرب استوار است، حمل و میزان و آن هم نود درجه است، هر گه که آفتاب بدرجه سوی جنوب یا شمال میل کند در طلوع، هم چنان در مغرب میل کند در غروب، پس کسی که اول مشرق تابستانی پس پشت خویش دارد و آخر مغرب زمستانی پیش روی خویش روی وی بقبله باشد، و همچنین اول مغرب تابستانی بر دست راست گذارد، و آخر مشرق زمین زمستانی بر چپ روی وی بقبله بود. و اگر اول مشارق براست خویش گذارد و آخر مغارب بر چپ خویش، روی وی بشام باشد.