Қавлаи таъолӣ : қад нарай тақаллуби вҷҳки фии алсмоءи алоиаҳ . . .

قوله تعالی: قَدْ نَری‌ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّماءِ الآیة...

Ин оят аз рӯй маънӣ мақдамаст бар сиқўли алсФҳоءи ман аннос ки то қибла бо каъбаи нгрдониднд эшон нагуфтанд мо влоҳми ани қблтҳми алтии конўои алайҳоу сабаби нузули ин ояти он буд ки Мустафои он гуҳ ки дар Макка буд пеш аз ҳиҷрати намоз ба каъба кардӣ , пас чун ҳиҷрат кард ба Мадинаи раби алъзаҳи вайро фармуд то намози бсхраҳи байт алмуқаддас кунад , ва онро қибла гирад то ҷуҳудонро босалому тасдиқи ваии рағбат бештар уфтад . Ва гуфтаанд ки ду шаб аз моҳи рабиъи алаввал шуда буд ки ӯро ин нақл фармуданд , пас шонздаҳи моҳ бар он бимонаду Мустафоро слии аллоҳи алайҳу ?алау силами орзӯ май буд ва май хост ки қибла ӯ бо каъба гардонанд , ду маъниро : як онки каъбаи қиблаи падари ваии иброҳӣм буд , мехост то қиблаи вай ҳамон бошад . Дигари онк ҷуҳудон мегуфтанд Муҳамаду ёрони ваии худ роҳи бқблаҳ наме бурданд то мо эшонро бқблаҳи худ роҳ нанамудем надонистанд , пас чун Ҷабраил ъ ҳозир шуд Мустафои он орзӯ ки дар дил дошт бо вай бигуфт , Ҷабраил гуфт ту аз ман бар аллоҳи гиромитарӣ ва навохт ту тамомтараст , аз вай бихоҳ . Мустафо ъ адаб кор фармуд бзбон нахост , донист ки олами алосрор аз матлӯбу мақсӯди вай огоҳаст , ва аз худ гуфта ки « ман шуғлаи зикрии ани масъалатии аътитаҳи афзали мо аътии алсоӣлин »

این آیت از روی معنی مقدم است بر سَیَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ که تا قبله با کعبه نگردانیدند ایشان نگفتند ما وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِی کانُوا عَلَیْها و سبب نزول این آیت آن بود که مصطفی آن گه که در مکه بود پیش از هجرت نماز به کعبه کردی، پس چون هجرت کرد به مدینه رب العزة وی را فرمود تا نماز بصخره بیت المقدس کند، و آن را قبله گیرد تا جهودان را باسلام و تصدیق وی رغبت بیشتر افتد. و گفته‌اند که دو شب از ماه ربیع الاول شده بود که او را این نقل فرمودند، پس شانزده ماه بر آن بماند و مصطفی را صلی اللَّه علیه و آله و سلّم آرزو می‌بود و می‌خواست که قبله او با کعبه گردانند، دو معنی را: یک آنک کعبه قبله پدر وی ابراهیم بود، میخواست تا قبله وی همان باشد. دیگر آنک جهودان میگفتند محمد و یاران وی خود راه بقبله نمی‌بردند تا ما ایشان را بقبله خود راه ننمودیم ندانستند، پس چون جبرئیل ع حاضر شد مصطفی آن آرزو که در دل داشت با وی بگفت، جبرئیل گفت تو از من بر اللَّه گرامی‌تری و نواخت تو تمامتر است، از وی بخواه. مصطفی ع ادب کار فرمود بزبان نخواست، دانست که عالم الاسرار از مطلوب و مقصود وی آگاه است، و از خود گفته که «من شغله ذکری عن مسئلتی اعطیته افضل ما اعطی السائلین»

Ва роҳ халил рафт , он гуҳ ки Ҷабраил ӯро гуфт أи лаки ҳоҷа ? Фқол аммо алики Фло . Фқоли сили рбк , қоли ҳасбии ман саволии илмаи баҳолӣ .

و راه خلیل رفت، آن گه که جبرئیل او را گفت أ لک حاجة؟ فقال امّا الیک فلا. فقال سل ربّک، قال حسبی من سؤالی علمه بحالی.

Пас чун Ҷабраили сӯй осмон шуд Мустафои алайҳи ассалом аз паии вай бар осмон менигараст ,у мунтазир май буд то худ Ҷабраили бача боз гардад ва чаҳ фармони орад , на бас дароз шуд ки Ҷабраил фурӯ омад ва ин оят оварад қад нарай тақаллуби вҷҳки фӣ алсмоء дидам гаштан рӯй ту ва печидани дили туу хосту орзӯии ту босмон ки қиблаи хеши каъба май хостӣ , Флнўлинки қиблаи трзоҳои бон сӯ мегардонем туро ки май хоҳӣ ва май писандии Фўли вҷҳки штри алмсҷдулҳаром рӯй гардони басӯии масҷиди ҳароми он масҷид бо озарм бо шикваи бузург . Ва ҳайси мо кантами Фўлўои вҷўҳкми штраҳи ин носихи Фأинмои тўлўои Фсми ваҷҳ аллоҳаст .

پس چون جبرئیل سوی آسمان شد مصطفی علیه السّلام از پی وی بر آسمان می‌نگرست، و منتظر می‌بود تا خود جبرئیل بچه باز گردد و چه فرمان آرد، نه بس دراز شد که جبرئیل فرو آمد و این آیت آورد قَدْ نَری‌ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّماءِ دیدم گشتن روی تو و پیچیدن دل تو و خواست و آرزوی تو بآسمان که قبله خویش کعبه می‌خواستی، فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضاها بآن سو می‌گردانیم ترا که می‌خواهی و می‌پسندی فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ روی گردان بسوی مسجد حرام آن مسجد با آزرم با شکوه بزرگ. وَ حَیْثُ ما کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ این ناسخ فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ است.

Муфассирон гуфтанд он намоз ки таҳвили қибла бо каъба дар он афтод намози пешин буд рӯзи ду шанбеи панҷуми моҳи раҷаби ҳФтдаҳи моҳи гузашта аз мақдами расӯл ба Мадина , ва пас аз он бадви моҳи ғзоءи бадар буду нусрати аҳли ислом бар кофарон . Ва гуфтаанд ки он мавзе ки каъба вар онаст пеш аз аҳди одами қиблаи Фариштагон буд , ва аз аҳди Нӯҳ то аҳди иброҳӣми ъалиҳумо ассаломи қибла буд ва биравӣ банно набӯд . Ва дар хабараст ки аз он мавзе , аз боло то арш ва аз нишеб то срии қиблаи халқ оламаст . Ва низ иҷмоъаст ки агар он санг ки бноء каъбааст Маслан баргиранд , қибла ботил нашавад ва агар аз он санг ҷое дигари хонаи созанд каъба нагардад .

مفسران گفتند آن نماز که تحویل قبله با کعبه در آن افتاد نماز پیشین بود روز دو شنبه پنجم ماه رجب هفتده ماه گذشته از مقدم رسول به مدینه، و پس از آن بدو ماه غزاء بدر بود و نصرت اهل اسلام بر کافران. و گفته‌اند که آن موضع که کعبه ور آنست پیش از عهد آدم قبلة فرشتگان بود، و از عهد نوح تا عهد ابراهیم علیهما السلام قبله‌ بود و بروی بنا نبود. و در خبرست که از آن موضع، از بالا تا عرش و از نشیب تا ثری قبله خلق عالم است. و نیز اجماع است که اگر آن سنگ که بناء کعبه است مثلا برگیرند، قبله باطل نشود و اگر از آن سنگ جایی دیگر خانه سازند کعبه نگردد.

фасл

فصل

Бидон ки рӯй бқблаҳ овардани шарти дурустӣ намозаст ,у бгзоштни қиблаи андари намоз раво нест магар дар ду ҳолати яке дар намози шиддати хавф , баҳри ҷиҳат ки рӯй кунад раво буд чун истиқболи қиблаи мутааззиру номумкин буд . Дигари мусофир дар намози ттўъ , бони ҷиҳат ки роҳи вай буд рӯй кунад раво буд ,у беруни азин ду ҳолат раво нест андари ҳеҷ намози қиблаи бгзошт . Ва шофииро ду қавласт : яке исобати айни қибла фарзаст , ё исобати ҷиҳату исобати ҷиҳати зоҳртрсту дурусттар , ки дар он машаққат ва ҳараҷ нест . Ва бноءи дайни ҳанифии ҷуз бар осонӣ ва фарохӣ нест ,у ҳўи алмшори илайҳи бқўлаҳи таъолӣ ва мо ҷаъли алайкуми фии аддӣни ман ҳараҷу иқўл алнабӣ « беъсати болҳниФиаҳи алсҳлаҳи алсмҳаҳ » .

بدان که روی بقبله آوردن شرط درستی نماز است، و بگذاشتن قبله اندر نماز روا نیست مگر در دو حالت یکی در نماز شدت خوف، بهر جهت که روی کند روا بود چون استقبال قبله متعذر و ناممکن بود. دیگر مسافر در نماز تطوع، بآن جهت که راه وی بود روی کند روا بود، و بیرون ازین دو حالت روا نیست اندر هیچ نماز قبله بگذاشت. و شافعی را دو قول است: یکی اصابت عین قبله فرض است، یا اصابت جهت و اصابت جهت ظاهرترست و درست تر، که در آن مشقت و حرج نیست. و بناء دین حنیفی جز بر آسانی و فراخی نیست، و هو المشار الیه بقوله تعالی وَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ و یقول النبی «بعثت بالحنیفیة السهلة السمحة».

Чун ин қоидаи мтмҳд гашт ночораст ҳар мусулмониро ки намоз кунад шинохтани длоӣли қиблау роҳи бурдани бон ,у длоӣли он яке ҳудӯди мшорқ ва мғорбаст ,у чндонки лоиқи ин мавзеаст баён он рафт .

چون این قاعده متمهّد گشت ناچارست هر مسلمانی را که نماز کند شناختن دلائل قبله و راه بردن بآن، و دلائل آن یکی حدود مشارق و مغارب است، و چندانک لایق این موضع است بیان آن رفت.

Далели дигари маърифати қутб шимолӣаст дар миёни Фрқдини ваҷдӣ , ҳар ки хоҳад то қиблаи бидонади ин қутби пас гӯши рост худ кунад , ва гуфтаанд бар карон гӯш кунад , чунонк Фрқдину ҷаддии гирди гӯши вай ҳаме гардад . Ва ин хусӯси аҳли машриқи рост . Ироқину ҳлўону Ҳамадону динўру райу Қазвӣну Дайламу табаристону гиреҳгону билоди хуросон то бнҳри шош . Ва аҳли шоми ин қутби пас гӯш чап гузоранд то рӯишон бқблаҳ бошад .

دلیل دیگر معرفت قطب شمالی است در میان فرقدین وجدی، هر که خواهد تا قبله بداند این قطب پس گوش راست خود کند، و گفته‌اند بر کران گوش کند، چنانک فرقدین و جدی گرد گوش وی همی گردد. و این خصوص اهل مشرق راست. عراقین و حلوان و همدان و دینور و ری و قزوین و دیلم و طبرستان و گرگان و بلاد خراسان تا بنهر شاش. و اهل شام این قطب پس گوش چپ گذارند تا رویشان بقبله باشد.

Далели сим насрин аст насар тоӣри басӯии ҷануб , ва насар воқеъи басӯии шимол , чун ҳар ду баробар якдигар расанд дар миёни осмон , насар воқеъ бар даст рост кунӣ ва насар тоӣр бар дасти чап , рӯят бқблаҳ бошад . Сафён саврӣ гуфт « азои тҳлқи алнсрони Фбинҳмои қибла » абди аллоҳ муборак гуфт қиблаи аҳли хуросони миён ду насараст яъне буқати тҳлқ ,у тҳлқи он вақт бошад ки ситорагони ақраб наздик бошанд ки фурӯ шаванд .

دلیل سیم نسرین است نسر طائر بسوی جنوب، و نسر واقع بسوی شمال، چون هر دو برابر یکدیگر رسند در میان آسمان، نسر واقع بر دست راست کنی و نسر طائر بر دست چپ، رویت بقبله باشد. سفیان ثوری گفت «اذا تحلّق النسران فبینهما قبلة» عبد اللَّه مبارک گفت قبله اهل خراسان میان دو نسر است یعنی بوقت تحلق، و تحلق آن وقت باشد که ستارگان عقرب نزدیک باشند که فرو شوند.

Далели чаҳорум Айюқаст ситораи равшан , сӯии рости мҷраҳи пеш аз сурайё бар ояд . Аз сӯии шимол , чун онро вақт бар омадан пас қФоء худ кунӣ рӯят бқблаҳ бошад .

دلیل چهارم عیّوق است ستاره روشن، سوی راست مجره پیش از ثریا بر آید. از سوی شمال، چون آن را وقت بر آمدن پس قفاء خود کنی رویت بقبله باشد.

Далели панҷуми ситорагон ақрабанд чун фурӯ мешаванду забонён бар шимол қибла бошаду шўлаҳ бар ҷанубу қалби баробари қибла фурӯ мешавад . Ва ҳамчунин бмҷраҳи далел тавон гирифт ҳар гуҳ ки шартину бтин май бароянд , дар он вақти мҷраҳи баробар қибла бошад . Ва бмнозли қамари ҳам тавон гирифт ҳар гуҳ ки манзилӣ аз манозили қамари бмғрб фурӯ мешавад аз он манзили ҳафт манзил бару лои баршумурии ҳафтуми он манзил ки фурӯ мешавад баробари қибла буд . Чунонк агар шартин бмғрб фурӯ шавад зроъи бқблаҳ буд , ва ин қоида бар ҳамаи манозил рост меравад магар дар қалби ақраб ки фурӯ шудани манозили ақраби баҳами наздик буд , ҳисоби он бар ҳафт рост наёяд , локин чун манозили ақраб фурӯ шавад нъоӣм бқблаҳ ояд , чун нъоӣм фурӯ шавад баъд аз як соъати балада бқблаҳ ояд , пас ҳисоби бҳФт боз ояд чунонк гуфтем .

دلیل پنجم ستارگان عقرب اند چون فرو میشوند و زبانیان بر شمال قبله باشد و شوله بر جنوب و قلب برابر قبله فرو می‌شود. و همچنین بمجرّه دلیل توان گرفت هر گه که شرطین و بطین می‌برآیند، در آن وقت مجره برابر قبله باشد. و بمنازل قمر هم توان گرفت هر گه که منزلی از منازل قمر بمغرب فرو میشود از آن منزل هفت منزل بر و لا برشمری هفتم آن منزل که فرو میشود برابر قبله بود. چنانک اگر شرطین بمغرب فرو شود ذراع بقبله بود، و این قاعده بر همه منازل راست میرود مگر در قلب عقرب که فرو شدن منازل عقرب بهم نزدیک بود، حساب آن بر هفت راست نیاید، لکن چون منازل عقرب فرو شود نعائم بقبله آید، چون نعائم فرو شود بعد از یک ساعت بلده بقبله آید، پس حساب بهفت باز آید چنانک گفتیم.

Ва ин як қисмаст аз ақсоми илми нуҷум ки шинохтан он воҷибаст . Ва бар ҷумлаи бдонки илми нуҷум бар чаҳор қисмаст : як қисм аз он воҷиб , ва он илми шинохти авқот намозаст ,у шинохти қиблаи бдлоил чунонк баён кардем . Қисми дуюм мустаҳабаст , ва он шинохти ҷаҳот ва туруқаст равандаро дар бирав баҳру злки фии қавлаи таъолӣу ҳўи алзии ҷаъли лаками алнҷўми лтҳтдўои баҳои фии зулмоти албру албҳр . Қисми сим макрӯҳаст , ва он илм табоиъаст бкўокбу буруҷ . Қисми чаҳорум ҳаромаст , ва он илм аҳкомаст бсири кавокиб .

و این یک قسم است از اقسام علم نجوم که شناختن آن واجب است. و بر جمله بدانک علم نجوم بر چهار قسم است: یک قسم از آن واجب، و آن علم شناخت اوقات نماز است، و شناخت قبله بدلایل چنانک بیان کردیم. قسم دویم مستحبّ است، و آن شناخت جهات و طرق است رونده را در برو بحر و ذلک فی قوله تعالی وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِی ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ. قسم سیم مکروه است، و آن علم طبایع است بکواکب و بروج. قسم چهارم حرام است، و آن علم احکام است بسیر کواکب.

Ва ончӣ аз он бобаст ки онро қиёс нест , ва он илм занодақааст ,у илайҳ

و آنچه از آن بابست که آن را قیاس نیست، و آن علم زنادقه است، و الیه‌

Ашор алнабӣ « ман ақтбси уламои ман алнҷўми ақтбси шуъбаи ман алсҳр »

اشار النبی «من اقتبس علما من النجوم اقتبس شعبة من السحر»

Ва қол ъ : « мо анзли аллоҳи ман алсмоءи ман биркаи алои асбҳи Фриқи ман анноси баҳои кофарин инзли аллоҳи алғиси Фиқўлўни бкўкби кзоу кзо »

و قال ع: «ما انزل اللَّه من السماء من برکة الّا اصبح فریق من الناس بها کافرین ینزل اللَّه الغیث فیقولون بکوکب کذا و کذا»

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ҳилли тдрўни мо зои қоли рбкм ? қолўои аллоҳу расӯлаи аълам , қоли асбҳи ман ибодии коФро беу муъмини болкўокби асбҳи ман ибодии муъмин беу кофари болкўокби Фомои ман қоли мтрнои бФзли аллоҳу брҳмтаҳи Фзлки муъмин беу кофари болкўокб , ва аммо ман қоли бнўءи кзоу кзо , Фзлки кофар беу муъмини болкўокб » .

و قال صلی اللَّه علیه و آله و سلّم «هل تدرون ما ذا قال ربکم؟ قالوا اللَّه و رسوله اعلم، قال اصبح من عبادی کافرا بی و مؤمن بالکواکب اصبح من عبادی مؤمن بی و کافر بالکواکب فامّا من قال مطرنا بفضل اللَّه و برحمته فذلک مؤمن بی و کافر بالکواکب، و امّا من قال بنوء کذا و کذا، فذلک کافر بی و مؤمن بالکواکب».

Қавлаи таъолӣ :у إни аллазӣнаи أўтўои алкитоб . . . Алоиаҳ . . . Чун қибла бо каъба гардониданд бар ҷуҳудон саъб омад ва таънҳо карданд ва гуфтанд Муҳамади ин аз бар хеш май наад ва худ месозад , як бор ба байти алмуқаддас намоз кунад , ва як бор ба каъба . Раб Алъоламин гуфту إни аллазӣнаи أўтўои алкитоби лиълмўни أнаҳ алҳақ ман рбҳм нек майдонанд ӣнон ки тӯрӣа доданд эшонро , ки ин қиблаи гардонӣдан ҳақасту рост , ки дар тӯрӣа хондаанду дониста , он гуҳи эшонро таҳдид кард гуфт : ва мо аллоҳи бғоФли ъмои иъмлўни аллоҳ ғофил нест аз ончӣ эшон мекунанд , ҳама медонад ,у фардои бқёмти ҷзоءи он бтмомӣ боишон расонад , ҷой дигар гуфт :у лои тҳсбни аллоҳи ғоФлои ъмои иъмли алзолмўн

قوله تعالی: وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ... الآیة... چون قبله با کعبه گردانیدند بر جهودان صعب آمد و طعنها کردند و گفتند محمد این از بر خویش می‌نهد و خود می‌سازد، یک بار به بیت المقدس نماز کند، و یک بار به کعبه. رب العالمین گفت وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ نیک میدانند اینان که توریة دادند ایشان را، که این قبله گردانیدن حق است و راست، که در توریة خوانده‌اند و دانسته، آن گه ایشان را تهدید کرد گفت: وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا یَعْمَلُونَ اللَّه غافل نیست از آنچه ایشان میکنند، همه میداند، و فردا بقیامت جزاء آن بتمامی بایشان رساند، جای دیگر گفت: وَ لا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا یَعْمَلُ الظَّالِمُونَ‌

Қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « аҷабати ман ғофилу лӣси бмғФўли анҳу »

قال النّبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم «عجبت من غافل و لیس بمغفول عنه»

Ва фии маъноаи аншд :

و فی معناه انشد:

Ва лои тҳсбни аллоҳи иғФли соъаҳ

و لا تحسبنّ اللَّه یغفل ساعة

Ва лои анмои ихФии алайҳи иғиб

و لا انّما یخفی علیه یغیب‌

Қавлаи таъолӣу лӣни أтити аллазӣнаи أўтўои алкитоби алоиаҳ . . . Фӣаи маънии алимин , конаи қолу аллоҳи лӣни ?утят . Мегуяду аллоҳ ки агар боҳилли тӯрӣау Инҷили оре ҳар муъҷиза ва ҳар нишоне ки хоҳанд ҷамоати эшон бар қиблаи ту гирди нёинду қиблаи худ фурӯ нагузоранд , ва на низ ту бқблаҳи эшон паии хоҳии барад . Пас аз он ки ин оят омад эшон тамаъ бибареданду навмеди ?шуанд аз бозгашти Мустафои бад-ӣну қиблаи эшон .

قوله تعالی وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ الآیة... فیه معنی الیمین، کانه قال و اللَّه لئن اتیت. میگوید و اللَّه که اگر باهل توریة و انجیل آری هر معجزه و هر نشانی که خواهند جماعت ایشان بر قبله تو گرد نیایند و قبله خود فرو نگذارند، و نه نیز تو بقبله ایشان پی خواهی برد. پس از آن که این آیت آمد ایشان طمع ببریدند و نومید شند از بازگشت مصطفی بدین و قبله ایشان.

Ва мо бъзҳми бтобъи қиблаи баъзи ин ҷуҳудон ва ин тарсоён ҳар чанд ки дар мухолифати ту яке шуданд аммо дар дайн ва дар қиблаи худ мухталифанд : қиблаи ҷуҳудони байт алмуқаддасаст ҷониби мағриб ,у қиблаи тарсоёни ҷониби машриқ , ва на ҷуҳуди паии баради бқблаҳи тарсо ва на тарсои бқблаҳи ҷуҳуд .

وَ ما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ این جهودان و این ترسایان هر چند که در مخالفت تو یکی شدند اما در دین و در قبله خود مختلف‌اند: قبله جهودان بیت المقدس است جانب مغرب، و قبله ترسایان جانب مشرق، و نه جهود پی برد بقبله ترسا و نه ترسا بقبله جهود.

Қавлаи таъолӣу лӣни атбъти أҳўоءҳми ман баъди мо ҷоءки ман алълми алоҳўоءи ҷамъи ҳўӣ ,у ҳўи мо Малтаи илайҳи алнФс , Фҳўти наҳва , ҳар чанд ки ин хитоб бо пайғамбараст аммо ҷумлаи умматро мехонд . Чунонк ҷой дигар гуфт ё أиҳо алнабӣ إзои тлқтми алнсоء .

قوله تعالی وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ الاهواء جمع هوی، و هو ما مالت الیه النفس، فهوت نحوه، هر چند که این خطاب با پیغمبرست اما جمله امت را میخواند. چنانک جای دیگر گفت یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ.

Мегуяд ва агар ту паии барии ббоисту писанди эшон ман баъди мо ҷоءки ман алълм аз пас ончӣ бтў омад аз донишу номау пайғоми إнки إзои лмни алзолмини ту он гуҳ аз ситамкорон бошӣ бар хештан . Он гуҳ хабар дод аз муъминони аҳли китоб чун абди аллоҳи салому асҳоб ӯ ва гуфт : аллазӣнаи отиноҳми алкитоби алоиаҳ . . . ӣнон ки тӯрӣаи додем боишон иърФўнаҳи комаи иърФўни أбноءҳми Муҳамадро бпиғомбрӣ ,у гардонӣдани қиблаи баростӣу китоб ки оварад аз худованд , бдрстӣ чунон мешиносанд ки писарони худро ки зоданд мешиносанд . Ва ҳеҷ маърифати болои маърифати модару падар бФрзндон нест , хоссаи маърифати модар ки тмомтрст ва бегумонтар . Ва ин маърифат афзӯнӣ дорад бар маърифати нафаси худ , аз баҳри онки мард аз абтдоءи вуҷӯди фарзанд хабар дорад ва бо маърифат буд , ва аз абтдоءи вуҷӯди худ то рӯзгорӣ ки бар ояд фаро дониш ояд бехабар буд , қоли ибни аббоси лмои қадам алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами алмдинаҳ , қоли умри лаъибади аллоҳи бен саломи лақади анзли аллоҳи алии набии аллазӣнаи отиноҳми алкитоби иърФўнаҳи комаи иърФўни أбноءҳми ФкиФ ё абди аллоҳи ҳозои алмърФаҳ ? Фқоли абди аллоҳ ё умр , лақади ърФтаҳи Фикми ҳайни рأитаҳи комаи аърФи ибнии азои рأитаҳи маъаи алсбёни илъбу أноашад муъаррифаи бмҳмди манӣ бобанӣ . Фқоли умру Киеви злк ? Фқоли ашҳади анаи расӯли ҳақи ман аллоҳу қади наътаи аллоҳи фии ктобно ,у лои адрии мо тасаннӯъи алнсоء , Фқоли ?лаи умри вФқки аллоҳ ё ибни саломи Фқди асбту сидқат .

میگوید و اگر تو پی بری ببایست و پسند ایشان مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ از پس آنچه بتو آمد از دانش و نامه و پیغام إِنَّکَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِینَ تو آن گه از ستمکاران باشی بر خویشتن. آن گه خبر داد از مؤمنان اهل کتاب چون عبد اللَّه سلام و اصحاب او و گفت: الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ الآیة... اینان که توریة دادیم بایشان یَعْرِفُونَهُ کَما یَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ محمد را بپیغامبری، و گردانیدن قبله براستی و کتاب که آورد از خداوند، بدرستی چنان می‌شناسند که پسران خود را که زادند می‌شناسند. و هیچ معرفت بالای معرفت مادر و پدر بفرزندان نیست، خاصه معرفت مادر که تمامترست و بی گمان‌تر. و این معرفت افزونی دارد بر معرفت نفس خود، از بهر آنک مرد از ابتداء وجود فرزند خبر دارد و با معرفت بود، و از ابتداء وجود خود تا روزگاری که بر آید فرا دانش آید بی خبر بود، قال ابن عباس لما قدم النبی صلی اللَّه علیه و آله و سلّم المدینه، قال عمر لعبد اللَّه بن سلام لقد انزل اللَّه علی نبی الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَعْرِفُونَهُ کَما یَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ فکیف یا عبد اللَّه هذا المعرفة؟ فقال عبد اللَّه یا عمر، لقد عرفته فیکم حین رأیته کما اعرف ابنی اذا رأیته مع الصبیان یلعب و أنا اشدّ معرفة بمحمد منّی بابنی. فقال عمر و کیف ذلک؟ فقال اشهد انه رسول حق من اللَّه و قد نعته اللَّه فی کتابنا، و لا ادری ما تصنع النساء، فقال له عمر وفقک اللَّه یا ابن سلام فقد اصبت و صدقت.

Ва إн Фриқо манеҳаму гуруҳе азишон яъне донишмандону хонандагони эшон ки бар ҷуҳудӣ стиҳндгонанд ,у ҳақро мкоброн ва муонидонанд , ликтмўн алҳақ ончии росту дуруст аз наъту набуввати Мустафои алайҳи ассалом пинҳон медоранд . Ва аз омма эшон мепӯшанд , ва ҳам иълмўн ва худ майдонанд , ва дар тӯрӣаи михўоннд ки атбоъи дайни Муҳамад ҳақаст ,у изҳори наъти ваии воҷиб .

وَ إِنَّ فَرِیقاً مِنْهُمْ و گروهی ازیشان یعنی دانشمندان و خوانندگان ایشان که بر جهودی ستیهندگان‌اند، و حق را مکابران و معاندان‌اند، لَیَکْتُمُونَ الْحَقَّ آنچه راست و درست از نعت و نبوت مصطفی علیه السّلام پنهان میدارند. و از عامه ایشان می‌پوشند، وَ هُمْ یَعْلَمُونَ و خود میدانند، و در توریة میخوانند که اتباع دین محمد حق است، و اظهار نعت وی واجب.

Қавлаи таъолӣ : алҳақ ман рбки алоиаҳ . . . . эй мо ахбртки ман амри аддӣну алқблаҳу ъиноди алиҳўду амтноъҳми ани алоямони бзлки ҳў алҳақу алсдқ . Мегуяд ончӣ бо ту гуфтем аз кори дайну баёни қибла ростасту дуруст , ҳақи ӣнҷои бмънӣ сидқаст ҳозои қавли ҳақ эй сидқ ,у феъли ҳақ эй савоб . Ва ончӣ дар хабараст ки « алъайни ҳақу алсҳри ҳақ эй коӣни мавҷӯду кзлки қавлаи с « алҷнаҳи ҳақу алнори ҳақу алнбиўни ҳақу алсоъаҳи ҳақ » ин ҳамаи бмънӣ мавҷӯдаст ва « ҳақ » номӣаст аз номҳои худованди ъзу ҷлу злки фии қавлау иълмўни أни аллоҳи ҳў алҳақ улмубини маънии ҳақ дар ном аллоҳ онаст ки баростӣ худост ва бхдоиӣ сазост ва бақадр худ баҷост .

قوله تعالی: الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ الآیة.... ای ما اخبرتک من امر الدین و القبلة و عناد الیهود و امتناعهم عن الایمان بذلک هو الحق و الصدق. میگوید آنچه با تو گفتیم از کار دین و بیان قبله راست است و درست، حق اینجا بمعنی صدق است هذا قول حق ای صدق، و فعل حق ای صواب. و آنچه در خبر است که «العین حق و السحر حق‌ ای کائن موجود و کذلک‌ قوله ص «الجنة حق و النار حق و النبیون حق و الساعة حق» این همه بمعنی موجود است و «حق» نامی است از نامهای خداوند عز و جل و ذلک فی قوله وَ یَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ معنی حق در نام اللَّه آنست که براستی خداست و بخدایی سزاست و بقدر خود بجاست.

Сами қоли таъолӣ : Флои ткўнни ман алммтрин эй ман алшокини аллазӣнаи кзбўои бзлку донўои бхлоФаҳ ,у ҳозои лӣси бунаии ани алшк , ази алшки лӣси иҳсли бқсди ман алшоки локинаи ҳси алии иктисоби алмаъорифи алмзилаҳи ллшки кқўлаҳи таъолии إнии أъзки أни ткўни ман алҷоҳлин .

ثم قال تعالی: فَلا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِینَ ای من الشاکّین الذین کذبوا بذلک و دانوا بخلافه، و هذا لیس بنهی عن الشک، اذ الشک لیس یحصل بقصد من الشاک لکنّه حث علی اکتساب المعارف المزیلة للشک کقوله تعالی إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجاهِلِینَ.