Қавлаи таъолӣу إзои қили ?лаами омнўои пеш аз онки маънии ояти гўӣими бдонки ин ояти ишорати бадв гуруҳаст аз он қавм ки расӯлро диданд : як гуруҳ аз эшон аҳли сидқ ва вифоқанд ,у дигари гуруҳи аҳли шаку нифоқ , ва мо васфу сират ҳар ду гуруҳи бгўӣими он гуҳи бмънии ояти бози оӣими ани шоءи аллоҳ . Аммо гуруҳи аввал ки аҳли сидқ ва вифоқанд саҳоба расӯланд , хиёри халқу масобиҳи ҳудо , эъломи дайну сёрФаҳи ҳақ , содоти дунёу шФъоءи охирати расӯли худоиро бпзирФтнду бохалоси дили вайро гувоҳӣ доданд ва бар тасдиқи яқини вайро пешво гузиданду бтъзиму меҳри буии паии бурданд ва бар суннати ваии худоиро парастиданад . Эшонанд ки аллоҳ гуфт эшонро кантами хайри أмаҳи ҷълнокми أмаҳи всто шумоед уммати гузидаи писандида .

قوله تعالی وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا پیش از آنک معنی آیت گوئیم بدانک این آیت اشارت بدو گروه است از آن قوم که رسول را دیدند: یک گروه از ایشان اهل صدق و وفاق‌اند، و دیگر گروه اهل شک و نفاق، و ما وصف و سیرت هر دو گروه بگوئیم آن گه بمعنی آیت باز آئیم ان شاء اللَّه. اما گروه اول که اهل صدق و وفاق‌اند صحابه رسول‌اند، خیار خلق و مصابیح هدی، اعلام دین و صیارفه حق، سادات دنیا و شفعاء آخرت رسول خدای را بپذیرفتند و باخلاص دل وی را گواهی دادند و بر تصدیق یقین وی را پیشوا گزیدند و بتعظیم و مهر بوی پی بردند و بر سنّت وی خدای را پرستیدند. ایشانند که اللَّه گفت ایشان را کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً شما اید امّت گزیده پسندیده.

Беҳинаи заминён . Ҷобири бен абд аллоҳ гуфт рӯзи ҳудаибияи ҳазор ва чаҳор сад мард будем расӯли худо дар мо нигараст гуфт : « антми хайри аҳли аларз » .

بهینه زمینیان. جابر بن عبد اللَّه گفت روز حدیبیه هزار و چهار صد مرد بودیم رسول خدا در ما نگرست گفت: «انتم خیر اهل الارض».

Ва қоли абди аллоҳи бен масъӯди ани аллоҳи атлъи фии қулӯби алъбоди фавҷади қалби Муҳамади хайри қулӯби алъбоди ФостФоаҳи лнФсаҳу баъсаи брсолтаҳ . Сами назари фии қулӯби алъбоди баъди қалби Муҳамади фавҷади қулӯби асҳобаи хайри қулӯби алъбоди Фҷълҳми взроءи набӣаи иқотлўни ани дайнаи Фмои роаҳи алмслмўни ҳусно Фҳў ъанд аллоҳи ҳасан , ва мо роаҳи алмслмўни сиӣо Фҳў ъанд аллоҳи сиӣ ,у қоли ибни умр « лмқоми аҳдҳми маъаи расӯли аллоҳи мғброи виҷҳаи хайри ман ибодаи аҳдкми умра . » ибни умри Фроқўм хеш гуфт як бор ки дар ҳазрати Мустафои ёрон дар мақоми ҷиҳоду мъорки ибтол шамшер заданд ва муборизӣ карданд он хок ки бар чеҳра эшон нишаст он соъати фозилтар аз ҷумла ибодат шумост дар умри шумо . Хабар дурустаст ки гуфт слии аллоҳи алайҳу ?алау силам : хайри ҳзаҳи аломаҳи арбаъаи қуруни алқрни алзии анои Фиҳм , сами аллазӣнаи илўнҳми сами аллазӣнаи илўнҳм ,у воҳиди фард . Ашори слии аллоҳи алайҳу ?алау силами бҳзои илои алмтмскини боладин фии охир алзмон , аллазӣнаи вирди Фиҳми алохбори болсноءи алайҳим , минҳо

و قال عبد اللَّه بن مسعود ان اللَّه اطّلع فی قلوب العباد فوجد قلب محمّد خیر قلوب العباد فاصطفاه لنفسه و بعثه برسالته. ثم نظر فی قلوب العباد بعد قلب محمّد فوجد قلوب اصحابه خیر قلوب العباد فجعلهم وزراء نبیّه یقاتلون عن دینه فما رآه المسلمون حسنا فهو عند اللَّه حسن، و ما رآه المسلمون سیّئا فهو عند اللَّه سیّئ، و قال ابن عمر «لمقام احدهم مع رسول اللَّه مغبّرا وجهه خیر من عبادة احدکم عمره.» ابن عمر فراقوم خویش گفت یک بار که در حضرت مصطفی یاران در مقام جهاد و معارک ابطال شمشیر زدند و مبارزی کردند آن خاک که بر چهره ایشان نشست آن ساعت فاضلتر از جمله عبادت شماست در عمر شما. خبر درست است که گفت صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم: خیر هذه الامّة اربعة قرون القرن الّذی انا فیهم، ثم الّذین یلونهم ثم الّذین یلونهم، و واحد فرد. اشار صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم بهذا الی المتمسّکین بالدّین فی آخر الزّمان، الذین ورد فیهم الاخبار بالثّناء علیهم، منها

Қавлаи с « манашад умматии лии ҳбои носи икўнўни баъдии ирди аҳдҳми луи ронии боҳлаҳу мола . »

قوله ص «من اشدّ امّتی لی حبّا ناس یکونون بعدی یردّ احدهم لو رآنی باهله و ماله.»

Аммо гуруҳи дувуми аҳли шаку нифоқ бар се фирқаанд : аз баҳри онкии нифоқ бар се ртбтаст нифоқи маин ва киину миёна . Маин онаст ки дар дили шаку нифоқ буду риб чунонк гуфт фии қлўбҳми маразу буғзи Мустафо дар дил гираду душманони вайро дӯст дорад .

امّا گروه دوم اهل شک و نفاق بر سه فرقه‌اند: از بهر آنکه نفاق بر سه رتبت است نفاق مهین و کهین و میانه. مهین آنست که در دل شک و نفاق بود و ریب چنانک گفت فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ و بغض مصطفی در دل گیرد و دشمنان وی را دوست دارد.

Ва нифоқ миёна онаст ки намоз бкслонӣ кунаду амал бо риёу садақа бкроҳит диҳад . Ва нифоқи киин дар намози бҷмоъти тақсир карданаст ва дар аҳди ғдр кардан ва дар амонати хиёнат ,у савганди бдрўғи ёд кардану миёни мардуми сухани чинӣ кардан ва бо мардуми ду забон ва ду рӯй бӯдан аммо нифоқи маин куфрасту айни илҳод . Касе ки он нифоқ биравӣ даст шавад ӯро аз мусулмонон нашмуранд ва бар куфри вай гувоҳӣ диҳанд ва тараҳҳум накунанд . Чунонк дар аҳди расӯли худои абди аллоҳи абии селлул буду асҳоби вай ва эшон ки масҷиди зрорро банно карданд ва эшон ки дар ақаба ҳиммат карданд ки расӯлро биўкннди расӯли худои бнФоқи эшон мутлақ гувоҳӣ дод ва таъйин кард . Ва фии злки мо рӯй ҳзиФаҳи разии аллоҳи анҳу қол « канти асўқи брсўли аллоҳи алии алъқбаҳу аммори иқўд ба Фҷоءи аснии ъушри рокбои линФрўои болнбии Фҷълти азрби вҷўҳҳму адФъҳми ънои Фқол алнабӣ ҳозои фалону фалони Фсмии босмоӣҳми каллааму қоли ҳам алмноФқўни фии алднёу алохраҳ , Фқлт ё расӯли аллоҳи алои тбъснои илайҳами Фнأтики брءўсҳми қоли ании акраҳи ани иқўли анноси қотили баҳам ҳатто азои зафари баҳами Фқтлҳму лкнҳми зарраами икФиҳми аллоҳи болдбилаҳи қиллат ва мо алдбилаҳ ? қоли нори тўзъи алии нёти қалби аҳдҳми Фтқтлаҳ . »

و نفاق میانه آنست که نماز بکسلانی کند و عمل با ریا و صدقه بکراهیت دهد. و نفاق کهین در نماز بجماعت تقصیر کردن است و در عهد غدر کردن و در امانت خیانت، و سوگند بدروغ یاد کردن و میان مردم سخن‌چینی کردن و با مردم دو زبان و دو روی بودن امّا نفاق مهین کفر است و عین الحاد. کسی که آن نفاق بروی دست شود او را از مسلمانان نشمرند و بر کفر وی گواهی دهند و ترحم نکنند. چنانک در عهد رسول خدا عبد اللَّه ابی سلول بود و اصحاب وی و ایشان که مسجد ضرار را بنا کردند و ایشان که در عقبه همت کردند که رسول را بیوکنند رسول خدا بنفاق ایشان مطلق گواهی داد و تعیین کرد. و فی ذلک ما روی حذیفة رضی اللَّه عنه قال «کنت اسوق برسول اللَّه علی العقبة و عمار یقود به فجاء اثنی عشر راکبا لینفروا بالنبی فجعلت اضرب وجوههم و ادفعهم عنّا فقال النبیّ هذا فلان و فلان فسمّی باسمائهم کلّهم و قال هم المنافقون فی الدّنیا و الآخرة، فقلت یا رسول اللَّه الا تبعثنا الیهم فنأتیک برءوسهم قال انی اکره ان یقول النّاس قاتل بهم حتی اذا ظفر بهم فقتلهم و لکنّهم ذرهم یکفیهم اللَّه بالدّبیلة قلت و ما الدبیله؟ قال نار توضع علی نیاط قلب احدهم فتقتله.»

Аммо нифоқи миёнау нифоқи киин беш аз фисқ ва маъсият несту алии алотлоқи исми нифоқ баришон ниҳодан раво нест . Ва дар аҳди расӯли худои исми суҳбат азишон бниФтоду тараҳҳум боз нагирифтанд . Ва азин бобаст ончӣ Мустафо гуфт : « арбъ ман кун фӣаи кони мноФқои холсои азои ҳдси кизбу азои въди халафу азои ъоҳди ғдру азои хосами фаҷр , ва ман канти фӣаи хслаҳи мнҳни канти фӣаи хслаҳи ман алнФоқ ҳатто идъҳо . »

امّا نفاق میانه و نفاق کهین بیش از فسق و معصیت نیست و علی الاطلاق اسم نفاق بریشان نهادن روا نیست. و در عهد رسول خدا اسم صحبت ازیشان بنیفتاد و ترحّم باز نگرفتند. و ازین بابست آنچه مصطفی گفت: «اربع من کنّ فیه کان منافقا خالصا اذا حدّث کذب و اذا وعد خلف و اذا عاهد غدر و اذا خاصم فجر، و من کانت فیه خصلة منهنّ کانت فیه خصلة من النّفاق حتّی یدعها.»

Ва қол « тҷди ман шарори анноси зои алўҷҳини алзии иأтии ҳؤлоءи бўҷаҳ ва ман кони зои аллсонини фии алднёи ҷаъли аллоҳи ъзу ҷли ?лаи явми алқимаҳи лисонин ман нор . »

و قال «تجد من شرار النّاس‌ ذا الوجهین الّذی یأتی هؤلاء بوجه و من کان ذا اللسانین فی الدّنیا جعل اللَّه عزّ و جلّ له یوم القیمة لسانین من نار.»

Ва рӯй ани абди аллоҳи бен умри лмои ҳазратаи алўФоаҳ , қоли анзрўои Флонои лрҷли ман Қурайши фонии канти қиллати ?лаи фии абнтии қўлои кшбаҳи алъдаҳ ва мо аҳби ани алқии аллоҳи бслси алнФоқу ании ашҳдкми ании қади зўҷтаҳ .

و روی انّ عبد اللَّه بن عمر لمّا حضرته الوفاة، قال انظروا فلانا لرجل من قریش فانی کنت قلت له فی ابنتی قولا کشبه العدّة و ما احبّ ان القی اللَّه بثلث النّفاق و انی اشهدکم انّی قد زوّجته.

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силами ман лами иғру лами иҳдс нафса болғзўи моти алии шуъбаи ман алнФоқ . »

و قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم من لم یغر و لم یحدّث نفسه بالغزو مات علی شعبة من النّفاق.»

Ин ҳама аз як бобасту амсол ин фаровонаст барин ақтсор кунем .

این همه از یک بابست و امثال این فراوانست برین اقتصار کنیم.

Қавлаи таъолӣу إзои қили ?лаами омнўои комаи омни аннос маънӣ онаст ки чун муъминони фаро мунофиқон гӯйанд ки пайғамбарроу пайғомро барост доред ва устувор гиреду бгрўид чунонк садиқони саҳобау муъминони аҳли китоб гиравидаанд . Қолўо яъне Фимои бинҳми эшон боҳоам сарон ва ҳоам нишинон хеш гӯйанд أи нؤмн ? истифҳомаст бмънии инкору ҷҳд яъне лои нؤмн мо негроем чунонк бехирадон ва сбксорон гаравиданд , эшон ин бо қавм хеш гуфтанду аллоҳ бар муъминон ошкоро кард ва эшонро ҷавоб дод ва гуфт ( أлои إнҳми ҳам алсФҳоء ) огоҳи бед ва бидонед ки бехирадон ва сафеҳон эшонанд ва локин намедонанд ки ҷоҳилон ва сафеҳон эшонанд ки ҳақ напазируфтанд ва нофармонӣ карданд . СФаҳу сФоаҳу сФоҳаҳи нозиркисту тиҳии сорӣ буд , тсФаҳ бехурдӣ кардану гуфтан буд . Ва мунофиқони ҳам аз онҷои Мусаддиқонро сФҳо хонанд ки ҳозои ман ҳшўёти алмшбҳаҳи мутакаллимони мусбатонро ҳшўён хонанд гуфтанд эшон сухан мешунаванд ва мепазиранд ва бар маъқӯли хеши арзаи нмикннд , ва онро дар хиради боз наме ҷӯянди сафеҳон ва сбксоронанд . Мунофиқони мухлисонро ҳамин гуфтанду аллоҳи таъолии ҷавоби эшон баростӣ боз дод ва он гуфта эшон баришон рад карду аҳли ҳақро нусрат дод , мегуяд ҷли ҷалолаи кони ҳқои ълинои насри алмؤмнин » .

قوله تعالی وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَما آمَنَ النَّاسُ معنی آنست که چون مؤمنان فرا منافقان گویند که پیغمبر را و پیغام را براست دارید و استوار گیرید و بگروید چنانک صدّیقان صحابه و مؤمنان اهل کتاب گرویده‌اند. قالُوا یعنی فیما بینهم ایشان با هام سران و هام نشینان خویش گویند أَ نُؤْمِنُ؟ استفهام است بمعنی انکار و جحد یعنی لا نؤمن ما نگرویم چنانک بی خردان و سبکساران گرویدند، ایشان این با قوم خویش گفتند و اللَّه بر مؤمنان آشکارا کرد و ایشان را جواب داد و گفت (أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ) آگاه بید و بدانید که بی خردان و سفیهان ایشانند و لکن نمی‌دانند که جاهلان و سفیهان ایشانند که حق نپذیرفتند و نافرمانی کردند. سفه و سفاه و سفاهة نازیرکیست و تهی ساری بود، تسفّه بی‌خردی کردن و گفتن بود. و منافقان هم از آنجا مصدّقان را سفها خوانند که هذا من حشویّات المشبّهة متکلمان مثبتان را حشویان خوانند گفتند ایشان سخن میشنوند و می‌پذیرند و بر معقول خویش عرضه نمیکنند، و آن را در خرد باز نمی‌جویند سفیهان و سبکساران‌اند. منافقان مخلصان را همین گفتند و اللَّه تعالی جواب ایشان براستی باز داد و آن گفته ایشان بریشان ردّ کرد و اهل حق را نصرت داد، میگوید جلّ جلالهَ کانَ حَقًّا عَلَیْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ».

Муфассирон гуфтанд « нисо » дарин ояти саҳоба расӯланду муъминони аҳли китоб . Ва онҷо ки гуфт : « лткўнўои шуҳадоъи алии аннос » ҷумлаи аҳл ширканд аз ҳар уммат ки буданд ,у онҷо ки гуфт : « лаълии أрҷъи إлии аннос » аҳл Мисранд . Ва онҷо ки гуфт : ва мо ҷълнои алрؤёи алтии أриноки إлои фитнаи ллноси аҳл Маккаанд . Ва онҷо ки гуфт : кони анноси أмаҳи воҳидаи аҳли киштӣ Нӯҳанд . Ва онҷо ки гуфт : أнти қиллати ллнос банӣ Исроиланд .

مفسران گفتند «نسا» درین آیت صحابه رسول‌اند و مؤمنان اهل کتاب. و آنجا که گفت: «لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النَّاسِ» جمله اهل شرک‌اند از هر امّت که بودند، و آنجا که گفت: «لَعَلِّی أَرْجِعُ إِلَی النَّاسِ» اهل مصراند. و آنجا که گفت: وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْناکَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ‌ اهل مکه‌اند. و آنجا که گفت: کانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً اهل کشتی نوح‌اند. و آنجا که گفت: أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ بنی اسرائیل‌اند.

Ман ҳайси أФози анноси аҳл Ямананд . ё أиҳои анноси إни въди аллоҳи ҳақи ҳама мардуманд ва дар қуръон нос бияёд ки маънии як мард бошад чунонк гуфт : أми иҳсдўни анноси ӣнҷо Мустафоаст ҷой дигар гуфт : аллазӣнаи қоли ?лаами анноси ӣнҷои Наими бен масъӯд алсқФӣаст ани анноси қади ҷмъўои лаками бӯи Сафён ҳарбаст .

مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النَّاسُ اهل یمن‌اند. یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ همه مردم‌اند و در قرآن ناس بیاید که معنی یک مرد باشد چنانک گفت: أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ اینجا مصطفی است جای دیگر گفت: الَّذِینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ اینجا نعیم بن مسعود الثقفی است انّ النّاس قد جمعوا لکم بو سفیان حرب است.

Ва إзои лқўои аллазӣнаи омнўои ин оят дар шани абди аллоҳи абии селлули алхзрҷӣу асҳоби вай фурӯд омад

وَ إِذا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا این آیت در شان عبد اللَّه ابی سلول الخزرجی و اصحاب وی فرود آمد

Хрҷўои зоти явми Фостқблҳми нафари ман асҳоби расӯли аллоҳи Фқоли лосҳобаҳи анзрўои Киев арад ҳؤлоءи алсФҳоءи ънкм , Фохзи беди абии бикри Фқоли марҳабои болсдиқи Сайид банӣ тиму шайхи алислому сонии расӯли аллоҳи фии алғори албозл нафсау молаи лрсўли аллоҳ , сами ахзи беди умри Фқоли марҳабои ллсид банӣ ъдии бен каъб , алФорўқ , алқўии фии дайни аллоҳ , албозл нафсау молаи лрсўли аллоҳ . Сами ахзи беди алии Фқоли марҳабои бобен ъам расӯли аллоҳу хутана , Сайид банӣ ҳошими мо халои расӯли аллоҳ . Фқоли ?лаи алӣ ё абди аллоҳи атқи аллоҳу лои тноФқи ?фони алмноФқини шари хлиқаҳи аллоҳ . Фқоли ?лаи абди аллоҳ ё абои алҳсни илои тқўли ҳозоу аллоҳи ани аимоннои коимонкму тсдиқнои ктсдиқкм .

خرجوا ذات یوم فاستقبلهم نفر من اصحاب رسول اللَّه فقال لاصحابه انظروا کیف اردّ هؤلاء السفهاء عنکم، فاخذ بید ابی بکر فقال مرحبا بالصدیق سید بنی تیم و شیخ الاسلام و ثانی رسول اللَّه فی الغار الباذل نفسه و ماله لرسول اللَّه، ثم اخذ بید عمر فقال مرحبا للسیّد بنی عدی بن کعب، الفاروق، القویّ فی دین اللَّه، الباذل نفسه و ماله لرسول اللَّه. ثم اخذ بید علی فقال مرحبا بابن عمّ رسول اللَّه و ختنه، سیّد بنی هاشم ما خلا رسول اللَّه. فقال له علی یا عبد اللَّه اتّق اللَّه و لا تنافق فانّ المنافقین شرّ خلیقة اللَّه. فقال له عبد اللَّه یا ابا الحسن الیّ تقول هذا و اللَّه انّ ایماننا کایمانکم و تصدیقنا کتصدیقکم.

Сами аФтрқўои Фқоли лосҳобаҳи Киеви рأитмўнии феълати Фозои роитмўҳми ФоФълўои комаи феълати Фоснўои алайҳи хироу қолўои лои тзоли бихири мо ъшт . Фрҷъи алмслмўни илои расӯли аллоҳу ахбрўаҳи бзлк .

ثم افترقوا فقال لاصحابه کیف رأیتمونی فعلت فاذا رایتموهم فافعلوا کما فعلت فاثنوا علیه خیرا و قالوا لا تزال بخیر ما عشت. فرجع المسلمون الی رسول اللَّه و اخبروه بذلک.

Фонзли аллоҳи таъолии ҳзаҳи алоиаҳу إзои лқўои аллазӣнаи омнўо .

فانزل اللَّه تعالی هذه الآیة وَ إِذا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا.

Ҷой дигар гуфт :у إзои лқўкми қолўои омноу إзои хлўо яъне ман алмؤмнину ансрФўои إлии шётинҳм эй мрдтҳму кҳнтм ва ҳам хумсаи нафари ман алиҳўду лои икўни коҳини алоу маъааи шайтони тобеъи ?лаи каъби бен алошрФи болмдинаҳу абӯи барзаи алослмии фӣ банӣ аслму абди ?илдори фӣ банӣ ҷҳинаҳу ъўФи бен молики фӣ банӣ асаду абди аллоҳи бен алсўдоءи болшом . Мегуяд мунофиқон чун мؤмнонро бенанд гӯйанд мо бгрўидим ва чун аз муъминон холӣ бошанд ва бо солорону сарон хеш расанд гӯйанд إнои мъкму алии динкми мо бо шмооим ва бар муъминон истеҳзо мекунем . Шаётини ӣнҷои мордон ва муонидонанд . Ҷой дигар гуфт шаётини алонсу алҷн аз одамиёну париён ҳар кас аз ҳақ штўн гирифт ва даврӣ шайтонаст . Барин маънии асли шайтон аз штўн аст навен дар он аслӣ , бар вазни Фиъолу қили ҳўи феълони ман шоти ишити азои ҳлк . Молик динор гуфт дар збўр Довӯд хонд тӯбои лмни лами ислки сиблати алأӣмаҳу лами иҷолси алхтоӣину лами идхли фии ҳзؤи алмстҳзӣин , тӯбои ллрҳмоءи аўлӣки икўни алайҳими алрҳмаҳу ?вили ллмстҳзءини Киеви иҳрқўни болнор .

جای دیگر گفت: وَ إِذا لَقُوکُمْ قالُوا آمَنَّا وَ إِذا خَلَوْا یعنی من المؤمنین و انصرفوا إِلی‌ شَیاطِینِهِمْ ای مردتهم و کهنتم و هم خمسة نفر من الیهود و لا یکون کاهن الّا و معه شیطان تابع له کعب بن الاشرف بالمدینة و ابو برزة الاسلمی فی بنی اسلم و عبد الدار فی بنی جهینه و عوف بن مالک فی بنی اسد و عبد اللَّه بن السوداء بالشام. میگوید منافقان چون مؤمنانرا بینند گویند ما بگرویدیم و چون از مؤمنان خالی باشند و با سالاران و سران خویش رسند گویند إِنَّا مَعَکُمْ و علی دینکم ما با شماایم و بر مؤمنان استهزا میکنیم. شیاطین اینجا ماردان و معاندان‌اند. جای دیگر گفت شیاطین الانس و الجنّ از آدمیان و پریان هر کس از حق شطون گرفت و دوری شیطانست. برین معنی اصل شیطان از شطون است نون در آن اصلی، بر وزن فیعال و قیل هو فعلان من شاط یشیط اذا هلک. مالک دینار گفت در زبور داود خواند طوبی لمن لم یسلک سبیل الأئمة و لم یجالس الخطائین و لم یدخل فی هزؤ المستهزئین، طوبی للرحماء اولئک یکون علیهم الرحمة و ویل للمستهزءین کیف یحرقون بالنار.

Аллоҳи истҳзии баҳам порсӣ онаст ки аллоҳ баришон меафсун кунад , ва маънӣ онаст ки аллоҳи эшонро бар он афсӯс меподош кунад . Чунонк дар хабараст ман сби ъморои сбаҳи аллоҳ ҳар ки амморро дашном диҳад аллоҳ ӯро дашном диҳад яъне аллоҳи он касро подош диҳад ҷой дигар гуфт Фисхрўн манеҳам схр аллоҳ манеҳам ва ҳам аз ин бобаст нсўои аллоҳи Фнсиҳми мунофиқони аллоҳро фаромӯш карданд то аллоҳи эшонро фаромӯш кард ,у аллоҳи фаромӯш кор нест ки гуфт ъзу ъло ва мо кон рбк насиё . Ин сухан дар махраҷи муъориза берун омаду муроди бон хабараст яъне фурӯ гузорад эшонро . Чун фаромӯши корон . Ва фии алхбри ани аллоҳи таъолии иқўли ллшқии явми алқимаҳи ҳилли зннти анки тлқонии иўмки ҳозои Фиқўли ло , Фиқўли алиўми ансок , комаи нситнӣ »

اللَّهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ پارسی آنست که اللَّه بریشان می‌افسون کند، و معنی آنست که اللَّه ایشان را بر آن افسوس می‌پاداش کند. چنانک در خبرست‌ من سب عمارا سبه اللَّه‌ هر که عمّار را دشنام دهد اللَّه او را دشنام دهد یعنی اللَّه آن کس را پاداش دهد جای دیگر گفت فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ و هم از این بابست نَسُوا اللَّهَ فَنَسِیَهُمْ منافقان اللَّه را فراموش کردند تا اللَّه ایشان را فراموش کرد، و اللَّه فراموش کار نیست که گفت عزّ و علا وَ ما کانَ رَبُّکَ نَسِیًّا. این سخن در مخرج معارضه بیرون آمد و مراد بآن خبر است یعنی فرو گذارد ایشان را. چون فراموش کاران. و فی الخبر انّ اللَّه تعالی یقول للشقیّ یوم القیمة هل ظننت انک تلقانی یومک هذا فیقول لا، فیقول الیوم انساک، کما نسیتنی»

Ва дар қуръони азин боб бисёру мкрўоу макри аллоҳи анҳми икидўни кидоу أкиди кидои шайхи алисломи Ансории раҳма аллоҳ гуфт ин макр ва кеду астҳзоءу схрити аллоҳи таъолии ҷойҳо дар қуръони бахуд мансӯб кард ва ҳар чанд ки ин хислатҳо аз ҷузи аллоҳ норост ояду ноникўну бҷўри омехтау бъиби олӯда аммо аз аллоҳ рост ояду некӯу тадбири баҳақу адл ва аз айбу ору ҷаври пок . Аз ҳар чиз ки азу ояд ва ӯ кунад азу ростасту поки бҳҷти худовандӣу сазои офаридагории Фллаҳи алҳҷаҳи алболғаҳи лои исӣли ъмои иФъл . Аз подош истеҳзост ки кофарро гуфт : « лои тркзўоу арҷъўои إлии мо أтрФтми фӣау мсокнкми лълкм тсӣлўн мегуяд чун боишон расед рӯз гирифтан ман пой дар ҷнбонидн гиранд , эшонро гўӣиди пои мҷнбонид ва ва аз гардид воҷои тнъму ноз ва тавонгарӣ хеш ва бо хонау пешгоҳи хеш то бхдмт шумо оянд ва шуморо пурсанад . Ва дигар ҷой гуфт ки дӯзахиро дар дӯзах гӯйанд зқи إнки أнти алъзиз алкрим бичиш ки ту он азизӣу карӣмӣ , алии ҳоли он хоҷау коди худоӣ , ибн аббос гуфт дар маънии ояти ани аллоҳи таъолии итлъи алмؤмнин ва ҳам фии алҷнаҳи алии алмноФқин ва ҳам фии алнори Фиқўлўни ?лаами أи тҳбўн ан надахл алҷнаҳи Фиқўлўни нъми ФиФтҳи ?лаами боби ман алҷнаҳу иқоли ?лаами адхлўои Фисбҳўну итқлбўни фии алнор : Фозои антҳўои илои албоби сади анҳуаму рдўои илои алнору изҳки алмؤмнўну злки қавлаи إни аллазӣнаи أҷрмўои конўои ман аллазӣнаи омнўои изҳкўн . Илои қавлаи Фолиўми аллазӣнаи омнўои ман алкФори изҳкўни алии алأроӣки инзрўн .

و در قرآن ازین باب بسیار وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللَّهُ انّهم یَکِیدُونَ کَیْداً وَ أَکِیدُ کَیْداً شیخ الاسلام انصاری رحمه اللَّه گفت این مکر و کید و استهزاء و سخریّت اللَّه تعالی جایها در قرآن بخود منسوب کرد و هر چند که این خصلتها از جز اللَّه ناراست آید و نانیکون و بجور آمیخته و بعیب آلوده امّا از اللَّه راست آید و نیکو و تدبیر بحق و عدل و از عیب و عار و جور پاک. از هر چیز که ازو آید و او کند ازو راست است و پاک بحجّت خداوندی و سزای آفریدگاری فللّه الحجة البالغة لا یسئل عمّا یفعل. از پاداش استهزاست که کافر را گفت: «لا تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلی‌ ما أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَساکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ میگوید چون بایشان رسید روز گرفتن من پای در جنبانیدن گیرند، ایشان را گوئید پای مجنبانید و و از گردید واجای تنعّم و ناز و توانگری خویش و با خانه و پیشگاه خویش تا بخدمت شما آیند و شما را پرسند. و دیگر جای گفت که دوزخی را در دوزخ گویند ذُقْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْکَرِیمُ بچش که تو آن عزیزی و کریمی، علی حال آن خواجه و کد خدای، ابن عباس گفت در معنی آیت ان اللَّه تعالی یطلع المؤمنین و هم فی الجنّة علی المنافقین و هم فی النّار فیقولون لهم أ تحبّون ان ندخل الجنّة فیقولون نعم فیفتح لهم باب من الجنّة و یقال لهم ادخلوا فیسبّحون و یتقلّبون فی النّار: فاذا انتهوا الی الباب سدّ عنهم و ردّوا الی النّار و یضحک المؤمنون و ذلک قوله إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا کانُوا مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا یَضْحَکُونَ. الی قوله فَالْیَوْمَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنَ الْکُفَّارِ یَضْحَکُونَ عَلَی الْأَرائِکِ یَنْظُرُونَ.

Ва имдҳми фии тғёнҳми иъмҳўни мад дар азоб гӯйанд ваамад дар неъмат , қоли аллоҳ ва намад ?лаи ман алъзоби мдоу қоли таъолӣу أмдднокми бأмўолу Бенину алтғёни мҷоўзаҳи алҳду алъмаҳи алтҳир маънӣ онаст ки эшонро мутаҳайиру газофи кору гуми роҳи рӯзгории дароз фурӯ гузорад то ҳуҷҷат баришон лозимтар буду уқубати эшон саъбтар . Қоли Муҳамади бен каъби алқрзии лмои қоли фиръавни лқўмаҳи мо илмати лаками ман илоҳ ғайриӣ , нашри Ҷабраили аҷнҳаҳи алъзоби ғзбои ллаҳи таъолӣ , Фоўҳии аллоҳи таъолии илайҳи ма ё Ҷабраили анмои иъҷли алъқўбаҳи ман ихоФи алФўт , Фомҳлаҳи аллоҳи баъди ҳзаҳи алмқолаҳи арбаъӣни ъомо . Ва аўҳии аллоҳи илои исои бен Марям ё исо кам атили алнсӣаҳу аҳсани алтлбу алқўми фии ғФлаҳ .

وَ یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ مدّ در عذاب گویند و امدّ در نعمت، قال اللَّه وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا و قال تعالی وَ أَمْدَدْناکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ و الطغیان مجاوزة الحدّ و العمة التحیّر معنی آنست که ایشان را متحیّر و گزاف کار و گم راه روزگاری دراز فرو گذارد تا حجت بریشان لازم‌تر بود و عقوبت ایشان صعبتر. قال محمد بن کعب القرظی لما قال فرعون لقومه ما علمت لکم من اله غیری، نشر جبرئیل اجنحة العذاب غضبا للَّه تعالی، فاوحی اللَّه تعالی الیه مه یا جبرئیل انما یعجل العقوبة من یخاف الفوت، فامهله اللَّه بعد هذه المقالة اربعین عاما. و اوحی اللَّه الی عیسی بن مریم یا عیسی کم اطیل النسئة و احسن الطلب و القوم فی غفلة.

أўлӣки аллазӣнаи аштрўои алзлолаҳ болҳдӣ эшонанд ки гуми роҳӣ бростроҳӣ хариданд ҷуҳудон буданд ки пеш аз мабаси расӯли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам бар ҳудо буданд ки буи имон доштанд пас аз мабаси бткзибу ҷҳўд бадал карданд . Ҳозои қавли қтодаҳу мақотил .

أُولئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدی‌ ایشانند که گم راهی براستراهی خریدند جهودان بودند که پیش از مبعث رسول صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم بر هدی بودند که بوی ایمان داشتند پس از مبعث بتکذیب و جحود بدل کردند. هذا قول قتاده و مقاتل.

Ва лафзи аштроء бар сиблат тўсъ гуфт , ки онҷои байъ ва шарӣ нест аммо истидлол ва ихтиёр ҳаст яъне астбдлўои алкФри болоямону ахзўои алзлолаҳу тркўои алҳдӣ ,у злки лони кули воҳиди ман албиъини ёхзи мо фии ядии соҳибау ихтораҳи алии мо фии идиаҳ . Касе ки дунё бар уқбо ихтиёр кунад ӯро бар тариқ тўсъ гӯйанд уқбои бадунёи бФрўхт агар чаҳ онҷои харид ва фурухт нест , ин ҳамчунонаст ва гуфтаанд ҳақи бандагони худоу сазоӣ эшон онаст ки худоиро ибодат кунанду маърифати вай ҳосил кунанд ки эшонро барои он офарӣдаанд . Чунонк аллоҳ гуфт ва мо хилқати алҷну алإнси إлои лиъбдўн . Ва роҳи росту дайни пок ин донанду бойени роҳи раванд . Пас касе ки ихтиёри куфр ва залолат кунад ва бар роҳи кажу тариқ шайтон равад ва ин залолати бони ҳидояти бадали писандади рост он бошад ки аллоҳ гуфт аштрўои алзлолаҳи болҳдӣу асли залолат ҳайратасту бгштн аз роҳи рости иқоли зллти алмкони азои таҳайюрати фӣау лами тҳтди илайҳ ,у азллти алшии ءи азои зҳби ънк . Ва дар қуръони залолат бар вуҷӯҳаст : бмънии ғӣу куфр чунонк дарин оят ва дар он оят ки гуфту лأзлнҳму бмънии хатои қавлаи إни أбонои лФии залоли мубину бмънии ибтоли қавлау сдўои ани сиблати аллоҳи أзли أъмолҳм . Ва бмънии нисёни қавлаи Фълтҳои إзоу أнои ман алзолину қавлаи أни тзли إҳдоҳмо . Ва бмънии ҳалоку бутлони қавлаи أи إзои зллнои фии алأрзу бмънии муҳаббати қавлаи إнки лФии злолки алқдим .

و لفظ اشتراء بر سبیل توسّع گفت، که آنجا بیع و شری نیست امّا استدلال و اختیار هست یعنی استبدلوا الکفر بالایمان و اخذوا الضّلالة و ترکوا الهدی، و ذلک لانّ کلّ واحد من البیّعین یاخذ ما فی یدی صاحبه و یختاره علی ما فی یدیه. کسی که دنیا بر عقبی اختیار کند او را بر طریق توسّع گویند عقبی بدنیا بفروخت اگر چه آنجا خرید و فروخت نیست، این همچنانست و گفته‌اند حق بندگان خدا و سزای ایشان آنست که خدای را عبادت کنند و معرفت وی حاصل کنند که ایشان را برای آن آفریده‌اند. چنانک اللَّه گفت وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ. و راه راست و دین پاک این دانند و باین راه روند. پس کسی که اختیار کفر و ضلالت کند و بر راه کژ و طریق شیطان رود و این ضلالت بآن هدایت بدل پسندد راست آن باشد که اللَّه گفت اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدی‌ و اصل ضلالت حیرت است و بگشتن از راه راست یقال ضللت المکان اذا تحیّرت فیه و لم تهتد الیه، و اضللت الشی‌ء اذا ذهب عنک. و در قرآن ضلالت بر وجوه است: بمعنی غیّ و کفر چنانک درین آیت و در آن آیت که گفت وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ و بمعنی خطا قوله إِنَّ أَبانا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ و بمعنی ابطال قوله وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ. و بمعنی نسیان قوله فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّینَ و قوله أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما. و بمعنی هلاک و بطلان قوله أَ إِذا ضَلَلْنا فِی الْأَرْضِ و بمعنی محبّت قوله إِنَّکَ لَفِی ضَلالِکَ الْقَدِیمِ.

Фмои рбҳти тҷортҳм эй мо рбҳўои фии тҷортҳми мигўинди бойени бозаргонӣ ки карданд ва ин бадал ки писандиданд ва пирӯз наомаданд ва судӣ накарданд . Пас гуфт ва мо конўои мҳтдин .

فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ ای ما ربحوا فی تجارتهم میگویند باین بازرگانی که کردند و این بدل که پسندیدند و پیروز نیامدند و سودی نکردند. پس گفت وَ ما کانُوا مُهْتَدِینَ.

Яъне на бозаргонии эшон сӯдманд омад ва на роҳ бон ёфтанд , ки бисёр бозаргон буд ки суд накунад локини роҳ он донаду шиносад , аллоҳ таъолӣ мегуяд эшон на суд карданд ва на роҳ бон донистанд . Сафён саврӣ гуфт : калаками тоҷири Флинзри амрؤи мо тиҷората ҳар кас аз шумо мебозаргонӣ кунад , яке вар нигаред то худ бача бозаргонӣ мекунед ва худ чаҳ дар даст доред , иззати қуръони турои ббозргонии сӯдманди роҳ май намояд ва мегуяд ҳилли أдлкми алии туҷҷораи тнҷикми ман азоби أлим , тؤмнўни биллоҳу расӯла . . .

یعنی نه بازرگانی ایشان سودمند آمد و نه راه بآن یافتند، که بسیار بازرگان بود که سود نکند لکن راه آن داند و شناسد، اللَّه تعالی میگوید ایشان نه سود کردند و نه راه بآن دانستند. سفیان ثوری گفت: کلکم تاجر فلینظر امرؤ ما تجارته هر کس از شما می‌بازرگانی کند، یکی ور نگرید تا خود بچه بازرگانی میکنید و خود چه در دست دارید، عزت قرآن ترا ببازرگانی سودمند راه می‌نماید و میگوید هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی‌ تِجارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ، تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ...

Мслҳми кмсли алзии астўқд норо чун ҳақиқати ҳол эшон фармуд таъқиб кард бзрб мисли аз ҷиҳати зёдтии тавзеҳу тақрир , зеро ки он аўқъасту амқъ , дар дил воқеъаст аз ҳуҷҷати хасми ?илад . Ва мисли дар асли бмънӣ назираст иқол мисли ва мислиу мсили кшбаҳу шабаҳу шабиҳ . Ва маънӣ онаст ки ҳоли аҷибаи эшон ҳамчун ҳоли он касаст ки биФрўзди оташӣ . Ва алзии бмънӣ аллазӣнааст комаи фии қавлаи таъолӣу хзтми колзии хозўо . Агар чунончии марҷаъ дар бнўрҳм боишон бошад . Ва алостиқоди талаби алўқўду алсъии фии таҳсилау ҳўи стўъи алнору иртифоъи лҳбҳоу иштиқоқи алнори ман нори инўри нурои азои нафари лони фӣҳо ҳркаҳу азтробо .

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ ناراً چون حقیقت حال ایشان فرمود تعقیب کرد بضرب مثل از جهت زیادتی توضیح و تقریر، زیرا که آن اوقع است و امقع، در دل واقع است از حجت خصم الد. و مثل در اصل بمعنی نظیر است یقال مِثلٌ و مَثلٌ و مثیلٌ کشِبه و شَبه و شبیه. و معنی آن است که حال عجیبه ایشان همچون حال آن کس است که بیفروزد آتشی. و الَّذِی بمعنی الّذین است کما فی قوله تعالی وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خاضُوا. اگر چنانچه مرجع در بنورهم بایشان باشد. و الاستیقاد طلب الوقود و السعی فی تحصیله و هو سطوع النار و ارتفاع لهبها و اشتقاق النار من نار ینور نورا اذا نفر لانّ فیها حرکة و اضطرابا.

Флмои أзоءти мо ҳавлае алнори ҳавли алмстўқди ани ҷълтҳои мутаъаддӣау ало мумкинаст ки маснад бошад ба лафзаи мо . Ва тأниси أзоءт аз ҷиҳат онаст ки мо ҳавли он ашёъ ва амокинаст . Маънӣ онаст ки чун равшан гардонид оташи перомуни мстўқдро зҳби аллоҳи бнўрҳми ҷавоби лмоу замири ҳам роҷеъаст ба алзӣу ҷамъи замири ҳамл бар маънӣаст , ва бнўрҳм гуфт ва бнорҳм нагуфт зеро ки мурод афрӯхтан оташаст ё истинофӣаст ки ҷавоб муътаризаст , гӯиё мегуяд ҳол эшон чист ки ҳоли эшон ташбеҳ кардаанд баҳоли мстўқдӣ ки оташ ӯ мнтФӣ шуда ?у асноди азҳоб ба аллоҳ таъолӣаст аз баҳри онкии ҳамаи афъол роҷеъаст бова таъолӣ , иқоли зҳб алслтон бимола азои ахза ва мо ахзау амскаҳи Флои мурсали ?ла . Ва удӯл кард аз зўءи бнўр , пас агар гуфтании зҳби аллоҳи бзўӣҳми эҳтимоли зҳоб будӣ бо зёдтӣ ки дар зўءаст .

فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ای النار حول المستوقد ان جعلتها متعدیة و الا ممکن است که مسند باشد به لفظة ما. و تأنیث أضاءت از جهت آن است که ما حول آن اشیاء و اماکن است. معنی آن است که چون روشن گردانید آتش پیرامون مستوقد را ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ جواب لمّا و ضمیر هم راجع است به الّذی و جمع ضمیر حمل بر معنی است، و بنورهم گفت و بنارهم نگفت زیرا که مراد افروختن آتش است یا استینافی است که جواب معترض است، گوئیا میگوید حال ایشان چیست که حال ایشان تشبیه کرده‌اند بحال مستوقدی که آتش او منطفی شده؟ و اسناد اذهاب به اللَّه تعالی است از بهر آنکه همه افعال راجع است باو تعالی، یقال ذهب السلطان بماله اذا اخذه و ما اخذه و امسکه فلا مرسل له. و عدول کرد از ضوء بنور، پس اگر گفتنی ذهب اللَّه بضوئهم احتمال ذهاب بودی با زیادتی که در ضوء است.

Ва тркҳми фии зулмоти лои ибсрўн . Пас зикр торикӣ кард ки он адам нурасту тмси нури бакулӣ ,у ҷамъи тнкири зулмоту васф он кард бзлмтии холиса ки ҳеҷ шабаҳи онро набинад ,у тарки бмънии тарҳ ва ҳиллӣаст ,у тарки як мафъӯл мехоҳад пас сирўрт дар ӯ тзмир кард ва ӯро ҷории маҷрои афъол қулӯб гардонид ва фармуду тркҳми фии зулмоти ҳам чунон ки шоир гуфта :

وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُماتٍ لا یُبْصِرُونَ. پس ذکر تاریکی کرد که آن عدم نور است و طمس نور بکلی، و جمع تنکیر ظلمات و وصف آن کرد بظلمتی خالصه که هیچ شبح آن را نبیند، و ترک بمعنی طرح و حلی است، و ترک یک مفعول میخواهد پس صیرورت در او تضمیر کرد و او را جاری مجرای افعال قلوب گردانید و فرمود وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُماتٍ هم چنان که شاعر گفته:

Ва алзлмаҳи махӯзи ман қўлҳми мо злмки ани тФъли кзо эй мо мнъки лонҳои тсди албсру тмнъи алрؤиаҳ .

و الظلمة مأخوذ من قولهم ما ظلمک ان تفعل کذا ای ما منعک لانها تسد البصر و تمنع الرؤیة.

Қавли ибни аббосу қтодаҳу заҳҳоку мақотилу садӣ онаст ки ин оят дар шаъни мунофиқон фурӯд омаду мслҳм замир эшонаст Саиди бен ҷбиру Муҳамади бен каъби алқрзӣу атои мигўинд дар шаън ҷуҳудонасту мслҳм замир эшонаст , гуфтанд чун набувват банӣ Исроил мунқатиъ шуд ва бо араб афтод ҷуҳудони қризаҳу нзир ва банӣ қинқоъ дар тӯрӣаи хонданд ки пайғомбари охир алзмон Муҳамад хоҳад буду уммати ваии хиёр халқанд , ва гузин оламу мироси дори пайғомбарон , аз шоми бархестанд ва омаданд то бмдинаҳи Мустафо ки мҳбт ваҳйаст ,у маҳали рисолат ,у ҳарами Мустафо ,у ҳиҷрати гоҳи дӯстони ҳақ . Мардӣ буд бо ин ҷуҳудон ӯро абди аллоҳи бен аҳбон мегуфтанд абӯи алҳибон ва эшонро панд додӣ ва насиҳат кардӣ ,у наъти Мустафоу сирату ахлоқи вай чунонк дар тӯрӣаи дида буд баришон хондӣ , ва гуфтӣ умед дорам ки брўзгори вай дар расм ва ӯро дарёбаму буии имони орм агар ин тамаъ рост шавад ,у ало зинҳор ки қадар вай бидонеду хатар вай бишноседу рисолати ваии бҷону дил қабул кунед ,у қадам аз ҷодаи шариъати ваии бнгрдонид то Саид абад гардид . Ҷуҳудони ин насиҳат қабул карданду тасдиқи Мустафо дар дил медоштанд , ва дар умеди ин равшаноӣ рӯзгорӣ буданд то буқати беъсати Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силаму таҳқиқи набуввату рисолати вай . Пас ҷуҳудон чун бъён бидиданд ончӣ мешуниданд ва аз кутуб мехонданд буи кофар шуданд ва дар зулмат куфр бимонаданд . Пас раби Алъоламин эшонро ин мисл зад .

قول ابن عباس و قتاده و ضحاک و مقاتل و سدی آن است که این آیت در شأن منافقان فرود آمد و مَثَلُهُمْ ضمیر ایشانست سعید بن جبیر و محمّد بن کعب القرظی و عطا میگویند در شأن جهودان است وَ مِثْلَهُمْ ضمیر ایشانست، گفتند چون نبوّت بنی اسرائیل منقطع شد و با عرب افتاد جهودان قریظه و نضیر و بنی قینقاع در توریة خواندند که پیغامبر آخر الزمان محمد خواهد بود و امت وی خیار خلق‌اند، و گزین عالم و میراث دار پیغامبران، از شام برخاستند و آمدند تا بمدینه مصطفی که مهبط وحی است، و محل رسالت، و حرم مصطفی، و هجرت گاه دوستان حق. مردی بود با این جهودان او را عبد اللَّه بن اهبان میگفتند ابو الهیبان و ایشان را پند دادی و نصیحت کردی، و نعت مصطفی و سیرت و اخلاق وی چنانک در توریة دیده بود بریشان خواندی، و گفتی امید دارم که بروزگار وی در رسم و او را دریابم و بوی ایمان آرم اگر این طمع راست شود، و الّا زینهار که قدر وی بدانید و خطر وی بشناسید و رسالت وی بجان و دل قبول کنید، و قدم از جاده شریعت وی بنگردانید تا سعید ابد گردید. جهودان این نصیحت قبول کردند و تصدیق مصطفی در دل میداشتند، و در امید این روشنایی روزگاری بودند تا بوقت بعثت مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم و تحقیق نبوت و رسالت وی. پس جهودان چون بعیان بدیدند آنچه می‌شنیدند و از کتب میخواندند بوی کافر شدند و در ظلمت کفر بماندند. پس رب العالمین ایشان را این مثل زد.

Ин қавли Саиди ҷбир . Аммо қавли ибни аббосу мақотил ва ҷамоатӣ онаст ки ин сифати мноФқонст ва мисли эшон , мегуяд мисли ин мунофиқон дар шаҳодати гуфтану куфр наоне дар дили доштани рост чун мисли мардӣаст яъне қавмӣ ва ин дар луғат араб равост ,у лиҳозои қоли фии алохри алоиаҳи зҳби аллоҳи бнўрҳми қавмӣ дар шаби торик дар биёбоне бемаҳтоб ва бечароғ ки ҳеҷ Фроҷои хешу роҳи хеш наме бенанд , ва аз дадону душманони митрснд , ва дар он торикии лухтии хору гиёҳ фароҳам ниҳанду оташ дар он зананд . Чндонк оташ барафрӯзад эшон фарои роҳи бенанду ҷой хеш бишносанд ва аз дадону душманон эмин шаванд . Пас чун оташ фурӯ мерад эшон дар торикӣу ҳайрати фурӯ монанди ва дар тарс ва ҳарос уфтанд . Он шаб мисли куфр мунофиқонаст ва он оташ мисли шаҳодати эшон , чун шаҳодат гӯйанд дар ислом оянд ва чун бо шаётин хеш расанд . Ва гӯйанд إнои мъкм аз он равшаноӣ шаҳодат беафтанд , ва дар куфри хеши фурӯ монанди , ки ҳеҷ фаро ҳақ набенанд . Маънии дигари ин ки мунофиқон то зиндаанд дар миёни мусулмонони брўшноиии калима шаҳодат мераванд ва эмин менишинанд ва бо мусулмонон якеанд дар аҳкоми шаръ , пас чун бимиранд бзлму ҳайрат боз шаванд ва дар азоб ҷовид бимонанд ва гуфтаанд ташбеҳи мунофиқон боишон ки оташ афрӯхтанд дар шаби торик аз баҳр онаст ки он кас ки аз равшаноӣ дар торикӣ шавад зулмати ваии саъбтару ҳоли ваии душвортар аз онаст ки аз ибтидои худ дар зулмат бошад . Ва ин торикӣҳо яке торикӣ шабаст ,у дигари торикии фурӯи мурдани оташ , сдигри торикии гӯр дар ҳақи мунофиқ .

این قول سعید جبیر. اما قول ابن عباس و مقاتل و جماعتی آنست که این صفت منافقانست و مثل ایشان، میگوید مثل این منافقان در شهادت گفتن و کفر نهانی در دل داشتن راست چون مثل مردی است یعنی قومی و این در لغت عرب رواست، و لهذا قال فی الآخر الآیة ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ قومی در شب تاریک در بیابانی بی مهتاب و بی چراغ که هیچ فراجای خویش و راه خویش نمی‌بینند، و از ددان و دشمنان میترسند، و در آن‌ تاریکی لختی خار و گیاه فراهم نهند و آتش در آن زنند. چندانک آتش برافروزد ایشان فرا راه بینند و جای خویش بشناسند و از ددان و دشمنان ایمن شوند. پس چون آتش فرو میرد ایشان در تاریکی و حیرت فرو مانند و در ترس و هراس افتند. آن شب مثل کفر منافقان است و آن آتش مثل شهادت ایشان، چون شهادت گویند در اسلام آیند و چون با شیاطین خویش رسند. و گویند إِنَّا مَعَکُمْ از آن روشنایی شهادت بیفتند، و در کفر خویش فرو مانند، که هیچ فرا حق نبینند. معنی دیگر این که منافقان تا زنده‌اند در میان مسلمانان بروشنایی کلمه شهادت میروند و ایمن می‌نشینند و با مسلمانان یکی‌اند در احکام شرع، پس چون بمیرند بظلم و حیرت باز شوند و در عذاب جاوید بمانند و گفته‌اند تشبیه منافقان بایشان که آتش افروختند در شب تاریک از بهر آنست که آن کس که از روشنایی در تاریکی شود ظلمت وی صعبتر و حال وی دشوارتر از آنست که از ابتدا خود در ظلمت باشد. و این تاریکیها یکی تاریکی شب است، و دیگر تاریکی فرو مردن آتش، سدیگر تاریکی گور در حق منافق.

Савол кунанд ки ҳар ки дар торикӣҳо бошад худ ҳеҷ набинад пас чаҳ маъниро гуфт лои ибсрўн ? пас аз онкии фӣ зулмот гуфта буд ? ҷавоб онаст ки баъзе ҳайвонот дар зулмати бенанду торикии эшонро аз дидан манъ накунад , аллоҳи таъолии бенаӣу равшанои бикбор азишон нафй кард ки эшон чун он ҳайвонон ва чаҳор поён нестанд балки аз он бтронд ва нодонтар аўлӣки колонъоми бали ҳам азл ва дар қуръони злмотсти бмънии куфру ширк чунонк гуфт ихрҷҳми ман алзлмоти إлии алнўр . Ва бмънии сиёҳии шаб чунонк гуфту ҷаъли алзлмоту алнўр . Бмънии аҳўол чунонк гуфт қул ман инҷикми ман зулмоти албру албҳр .

سؤال کنند که هر که در تاریکیها باشد خود هیچ نبیند پس چه معنی را گفت لا یُبْصِرُونَ؟ پس از آنکه فی ظلمات گفته بود؟ جواب آنست که بعضی حیوانات در ظلمت بینند و تاریکی ایشان را از دیدن منع نکند، اللَّه تعالی بینایی و روشنایی بیکبار ازیشان نفی کرد که ایشان چون آن حیوانان و چهار پایان نیستند بلکه از آن بتراند و نادانتر اولئک کالانعام بل هم اضلّ و در قرآن ظلماتست بمعنی کفر و شرک چنانک گفت یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ. و بمعنی سیاهی شب چنانک گفت وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ. بمعنی اهوال چنانک گفت قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ.

Он гуҳи мунофиқонро сифат кард гуфт сам каронанд , яъне аз самоъи қуръони бкм гунаҳгонанд , яъне аз хондани қуръони ъмии нобиноённд , яъне аз дайни расӯлу мӯъҷизоту длоӣли набуввати вай , ҳар чанд ки бигӯаш зоҳир мешунаванду бзбони зоҳири мигўинд ва бичишам зоҳир май бенанд чунонк раб Алъоламин гуфт Фإнҳои лои тъмии алأбсор аммо чун эътиқоди дилу басирати сар бо он набӯд вуҷӯду адами он яксон буд . Ва қили сами ани самоъи алмдҳу алсноء

آن گه منافقان را صفت کرد گفت صُمٌّ کران‌اند، یعنی از سماع قرآن بُکْمٌ گنگان‌اند، یعنی از خواندن قرآن عُمْیٌ نابینایانند، یعنی از دین رسول و معجزات و دلائل نبوّت وی، هر چند که بگوش ظاهر میشنوند و بزبان ظاهر میگویند و بچشم ظاهر می‌بینند چنانک رب العالمین گفت فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ اما چون اعتقاد دل و بصیرت سر با آن نبود وجود و عدم آن یکسان بود. و قیل صم عن سماع المدح و الثناء

Ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам , бкми ани ани итклмўои болмдҳу алсноءи алӣ алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам , ъмии ани рؤиаҳи алхир ва мо инФъ алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силаму асҳоба .

عن النبی صلی اللَّه علیه و آله و سلم، بکم عن ان یتکلموا بالمدح و الثناء علی النبی صلی اللَّه علیه و آله و سلم، عمی عن رؤیة الخیر و ما ینفع النبی صلی اللَّه علیه و آله و سلم و اصحابه.

Ва гуфтаанд сам каронанд ки ҳеҷ ҳақ нашунаванд , бкм гунаҳгонанд ки бар шаҳодати гуфтан қӯт наёбанд , ъмӣ нобӣноёнанд ки нишон ҳақ набенанд .

و گفته‌اند صمّ کران‌اند که هیچ حق نشنوند، بکم گنگان‌اند که بر شهادت گفتن قوّت نیابند، عمی نابینایان‌اند که نشان حق نبینند.

Фаҳми лои ирҷъўн . Пас эшон аз куфри бози нёинди ин ҳукмаст бар шақовати мунофиқону ҳурмони эшон аз имон чунонк أи أнзртҳми أми лами тнзрҳми лои иؤмнўн ҳукмаст бар ҳурмони мушрикони Қурайш . Мегуяд ин мунофиқони ҳаргиз аз куфр тавба накунанд ва эшонро брстохиз бонифоқ ангезанд . Ва злки фӣ

فَهُمْ لا یَرْجِعُونَ. پس ایشان از کفر باز نیایند این حکم است بر شقاوت منافقان و حرمان ایشان از ایمان چنانک أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ حکم است بر حرمان مشرکان قریش. میگوید این منافقان هرگز از کفر توبه نکنند و ایشان را برستاخیز بانفاق انگیزند. و ذلک فی‌

Қавлаи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ибъси кули абди явми алқимаҳи алии мо моти алайҳ . Алмؤмн алӣемонау алмноФқ алӣ нафоқа .

قوله صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «یبعث کلّ عبد یوم القیمة علی ما مات علیه. المؤمن علی ایمانه و المنافق علی نفاقه.

Ва чигуна аз куфр боз оянду раби Алъоламин бшқоўти эшон ҳукм карда ва гуфта إни аллазӣнаи ҳақати алайҳими клмти рбки лои иؤмнўн .

و چگونه از کفر باز آیند و رب العالمین بشقاوت ایشان حکم کرده و گفته إِنَّ الَّذِینَ حَقَّتْ عَلَیْهِمْ کَلِمَتُ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ.

Ва луи ҷоءтҳми кули ояу қзоءи алқозии лои иФсх .

و لو جاءتهم کلّ آیة و قضاء القاضی لا یفسخ.

Он гуҳ мислии дигар зад ҳам эшонро гуфт أўи ксиб яъне ӯ косҳоби сиби ин أўи абоҳти рост на шакро , ки бар аллоҳ шак равонӣаст ва дар сифоти вай сазо нест , ва маънӣ онаст ки мисли мунофиқон бо он қавм зананд ки оташ афрӯхтанд ё бойени қавм ки эшонро борон сахтӣ расед баҳри кадом ки мисл зананд ростасту мубоҳ ва дар хури ксиби борон сахтаст ,у ҳўи Фъили ман соби исўб азо назулу анҳдр , Фҳўи алмтри алшдиди алзии ?лаи савт . Ва алсмоءи исм ҷинсаст яке аз он смоўаҳ гӯйанду аслаи самоу лأнаҳи ман самои бсмўи Фқлбти алўоўи ҳамза . Қавмӣ гуфтанд самои ӣнҷо саҳобаст фӣа яъне фии злки алсҳобу қили фии алсиби зулмоти фии зулмаи алсҳобу зулмаи аллилу зулмаи алмтр . Фқди қолўои ани алмтри зулма азо назул болъзобу раъду барқи асли алръди ман алҳркаҳу алсўту албрқи ман албриқу ҳўи алзўء . Раъди бқўли баъзе муфассирон Фриштаҳаст ки аллоҳро тасбеҳ мекунад . Ва дар хабараст ки ҷуҳудон аз расӯл с пурседанд ки ин раъд чист ? Фқоли малики ман алмлоӣкаҳи муваккили болсҳоби маъааи мхориқи исўқи баҳои алсҳоби ҳайси ишоء аллоҳ гуфт Фриштаҳи ист бар меғи муваккил , онро меронад бмхроқи нуру ҳўи шабаҳи алсўт . То онҷо ронад ки фармонаст ,у мхроқи он барқаст ки медурахшад .

آن گه مثلی دیگر زد هم ایشان را گفت أَوْ کَصَیِّبٍ یعنی او کاصحاب صیّب این أو اباحت راست نه شکّ را، که بر اللَّه شک روانیست و در صفات وی سزا نیست، و معنی آنست که مثل منافقان با آن قوم زنند که آتش افروختند یا باین قوم که ایشان را باران سختی رسید بهر کدام که مثل زنند راست است و مباح و در خور کَصَیِّبٍ باران سخت است، و هو فعیل من صاب یصوب اذا نزل و انحدر، فهو المطر الشدید الّذی له صوت. و السَّماءِ اسم جنس است یکی از آن سماوة گویند و اصله سما و لأنّه من سما بسمو فقلبت الواو همزه. قومی گفتند سما اینجا سحاب است فِیهِ یعنی فی ذلک السّحاب و قیل فی الصّیّب ظلمات فی ظلمة السّحاب و ظلمة اللیل و ظلمة المطر. فقد قالوا انّ المطر ظلمة اذا نزل بالعذاب وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ اصل الرّعد من الحرکة و الصّوت و البرق من البریق و هو الضّوء. رَعْدٌ بقول بعضی مفسران فریشته است که اللَّه را تسبیح میکند. و در خبرست که جهودان از رسول ص پرسیدند که این رعد چیست؟ فقال مُلْکِ من الملائکة موکّل بالسّحاب معه مخاریق یسوق بها السحاب حیث یشاء اللَّه گفت فریشته ایست بر میغ موکّل، آن را میراند بمخراق نور و هو شبه السّوط. تا آنجا راند که فرمانست، و مخراق آن برق است که می‌درخشد.

Гуфтанд ё Муҳамади си он овоз чист ки мишнўим ? гуфт ки бонги он Фриштаҳаст ки бар меғ мезанад . Чунонк шубони бонг бар гўспнд занад .

گفتند یا محمد ص آن آواز چیست که میشنویم؟ گفت که بانگ آن فریشته است که بر میغ می‌زند. چنانک شبان بانگ بر گوسپند زند.

Овардаанд аз расӯли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам ки гуфт дар Мадинаи овоз раъд омад овозии баланду дароз бар кашид , гуфтои ҷбрилро пурсидам ки чаҳ мигўинд ? ҷбрил гуфт ман аз меғи пурсидам ки каҷот фармӯдаанд ки борони резӣ ? меғ гуфт заминӣ дар ҳзрмўти онро бимем хонанд фармӯдаанд маро ки онҷои борони резам . Шаҳр ҳўшб гуфт : « алръди малики муваккили болсҳоби исўқаҳи комаи исўқи илҳодии аблаҳи Фозои холовати саҳобаи соҳи баҳо , Фозои Аштади ғазабаи тносрти ман фӣаи алшру ҳаии алсўоъқи алтии рأитм . » ани вҳби бен мнбаҳи қол « салосаи мо азни аҳдои иълмҳои إлои аллоҳ : алръд ,у албрқ ,у алғис . »у қоли абӯи алдрдоء , « алръди ллтсбиҳ ,у албрқи ллхўФу алтмъ ,у албрди ъқўбаҳу алсўоъқи болхтиӣаҳ ,у алҷроди ризқи лқўму раҷази лохрин ,у албҳри бкмолу алҷболи бмизон . » расӯл гуфт ҳар ки ки банки раъди шунӯди худоиро ёд кунанд ки зокиронро аз он газанд нарасад . Ва гуфтӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам ҳар гуҳ ки овоз раъд шунидӣ : « аллоҳами лои тқтлнои бғзбк ,у лои тҳлкнои бъзобк ,у ъоФно қабл злк . »

آورده‌اند از رسول صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم که گفت در مدینه آواز رعد آمد آوازی بلند و دراز بر کشید، گفتا جبریل را پرسیدم که چه میگویند؟ جبریل گفت من از میغ پرسیدم که کجات فرموده‌اند که باران ریزی؟ میغ گفت زمینی در حضرموت آن را بیمیم خوانند فرموده‌اند مرا که آنجا باران ریزم. شهر حوشب گفت: «الرّعد ملک موکل بالسحاب یسوقه کما یسوق الحادی ابله فاذا خالفت سحابة صاح بها، فاذا اشتدّ غضبه تناثرت من فیه الشّر و هی الصّواعق التی رأیتم.» عن وهب بن منبه قال «ثلاثة ما اظنّ احدا یعلمها إلّا اللَّه: الرعد، و البرق، و الغیث.» و قال ابو الدرداء، «الرّعد للتسبیح، و البرق للخوف و الطمع، و البرد عقوبة و الصّواعق بالخطیئة، و الجراد رزق لقوم و رجز لآخرین، و البحر بکمال و الجبال بمیزان.» رسول گفت هر که که بانک رعد شنود خدای را یاد کنند که ذاکران را از آن گزند نرسد. و گفتی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم هر گه که آواز رعد شنیدی: «اللّهم لا تقتلنا بغضبک، و لا تهلکنا بعذابک، و عافنا قبل ذلک.»

Ҳасан басарӣ гуфт « субҳони аллазӣнаи исбҳи алръди бҳмдаҳ ,у алмлоӣкаҳи ман хиФтаҳ , субҳони аллоҳу бҳмдаҳ , субҳони аллоҳи алъзим . » ибн аббос гуфтӣ « субҳони алзии сбҳти ?ла » каъб аҳбор гуфт ҳар ки овози раъди шунӯди се бор бигӯед : субҳони ман исбҳи алръди бҳмдаҳу алмлоӣкаҳи ман хиФтаҳи вайро аз он раъди ҳеҷ газанд нарасад вагар дар он нқмтӣ бошад вай аз он муъоф бошад .

حسن بصری گفت «سبحان الّذین یسبّح الرّعد بحمده، و الملائکة من خیفته، سبحان اللَّه و بحمده، سبحان اللَّه العظیم.» ابن عباس گفتی «سبحان الّذی سبّحت له» کعب احبار گفت هر که آواز رعد شنود سه بار بگوید: سبحان من یسبح الرعد بحمده و الملائکة من خیفته وی را از آن رعد هیچ گزند نرسد و گر در آن نقمتی باشد وی از آن معاف باشد.

Алсўоъқи ҷамъ соъиқаасту соъиқа оташаст ки аз абр биафтад ва гуфтаанд сиҳаҳ азобаст иқоли ани дуни алърши бҳўрои ман нори тқъи минҳои алсўоъқу лои тсиби зокири аллоҳ .

الصَّواعِقِ جمع صاعقه است و صاعقة آتش است که از ابر بیفتد و گفته‌اند صیحه عذاب است یقال ان دون العرش بحورا من نار تقع منها الصواعق و لا تصیب ذاکر اللَّه.

Иҷълўни أсобъҳми фии озонҳми алзмири лои сҳоби алсиб , ва агар чаҳ лафзи асҳоби мҳзўФсти лекини маънӣ ӯ боқӣаст , пас ҷоӣзаст ки мқўл алайҳ бошад кқўли ҳисон :

یَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِی آذانِهِمْ الضمیر لا صحاب الصّیب، و اگر چه لفظ اصحاب محذوفست لیکن معنی او باقیست، پس جائز است که مقول علیه باشد کقول حسّان:

Ки тзкир замир карда аз барои онкии маънии моء барадӣасту ҷумла астиноФиаҳаст , кона ёд кардӣ чизе ки муаззини бҳўлу шиддат буд гӯиё . Касе гуфт ҳоли эшон бойен навъ чист ? ҷавоб доданд ки иҷълўни асобъҳм , ва чаро итлоқ асобъ кард дар маҳали аномл ? аз ҷиҳати муболиғаи ман алсўоъқи иҷълўн эй ман аҷалҳо иҷълўн , кқўлҳми саққоаи ман алътмаҳу алсоъқаҳ , ФтсФаҳи раъди ҳоӣли маъаҳо нори лои тмри бшии ءи алои анати алайҳи ман алсъқу ҳў шудаи алсўту алтоءи фӣҳо ллмболғаҳи колъоФиаҳу алкозбаҳ .

که تذکیر ضمیر کرده از برای آنکه معنی ماء بردی است و جمله استینافیه است، کانّه یاد کردی چیزی که مؤذن بهول و شدّت بود گوئیا. کسی گفت حال ایشان باین نوع چیست؟ جواب دادند که یجعلون اصابعهم، و چرا اطلاق اصابع کرد در محل انامل؟ از جهت مبالغه مِنَ الصَّواعِقِ یجعلون ای من اجلها یجعلون، کقولهم سقاه من العتمه و الصّاعقة، فتصفه رعد هائل معها نار لا تمرّ بشی‌ء الّا انت علیه من الصّعق و هو شدة الصّوت و التاء فیها للمبالغة کالعافیة و الکاذبة.

Ҳазар аламут мансӯбаст барои онкии мафъӯл ?лааст чунон ки шоир гуфтау ағФри ъўроءи алкрими адхораҳ .

حَذَرَ الْمَوْتِ منصوبست برای آنکه مفعول له است چنان که شاعر گفته و اغفر عوراء الکریم ادخاره.

Ва аламути заволи алҳаёт ва гуфтаанд арз фармуд бзди он чунон ки халқи аламуту алҳаёт .

و الموت زوال الحیات و گفته‌اند عرض فرمود بضد آن چنان که خلق الموت و الحیات.

Ва аллоҳи муҳӣти болкоФрини аҳотти ҳам аз рӯй илм бошад ҳам аз рӯй қудрат , ҳосил кардани чизеи бълму қудрати хеш ва расӣдани бҳмгии он аҳотт гӯйанд ва гуфтаанд маънии аҳотт аҳлокаст кқўлаҳи таъолии إлои أни иҳоти бкм эй тҳлкўни ҷмиъо .

وَ اللَّهُ مُحِیطٌ بِالْکافِرِینَ احاطت هم از روی علم باشد هم از روی قدرت، حاصل کردن چیزی بعلم و قدرت خویش و رسیدن بهمگی آن احاطت گویند و گفته‌اند معنی احاطت اهلاک است کقوله تعالی إِلَّا أَنْ یُحاطَ بِکُمْ ای تهلکون جمیعا.

Муфассирон азинҷо гуфтанд муҳӣти болкоФрин эй мҳлкҳму ҷомеъаами фии алнор . Мигўинди аллоҳ подшоҳаст бурнои гиравидагон ,у тоўндаҳ боишон ,у расида боишон ,у охири ҳалоккунанда эшон .

مفسران ازینجا گفتند محیط بالکافرین ای مهلکهم و جامعهم فی النار. میگویند اللَّه پادشاه است برنا گرویدگان، و تاونده بایشان، و رسیده بایشان، و آخر هلاک کننده ایشان.

أўи ксиби ман алсмоءи маънӣ онаст ки мисли мунофиқон бқўмӣ монад ки гирифтор шаванд баборонеи сахт дар шабии торик . Борони чунон сахту шаби чунон торику раъди чунон бзўру барқи чунон равшан ки митрснди эшон дар он ҳомӯн ки азин сахтӣҳо эшонро соъиқа расад ва бимиранд . Борон мисли қуръонаст лонаи яҳёи улқулуби комаи яҳёи алмтри алмўот ,у зулмот мисли куфр эшонаст ки дар он дармондаанд . Ва раъд мисли он оётаст дар қуръон ки дар он бими эшону тхўиФ эшонаст ,у барқ мисли шаҳодат эшонаст . Яъне ки чун барқи товади миқдории фарои роҳи бенанд дар он торикӣу борон . Ва чун барқи фурӯи истад , боз монанди ин мунофиқон , ҳамчунонанд чун шаҳодат гӯйанд , фаро мусулмонӣ пайванданд . Пас чун вошётин худ расанд шаҳодати худро инкор кунанд ва бо торикӣ куфр уфтанд , ва чунонк барқ доим набошаду дармондаро дар торикӣ аз он нафъии ҳақиқӣ на , мунофиқро аз он шаҳодати ҳам нафъӣ на , ки он шаҳодатро ҳақиқӣ на . Ва чунонк он дармондагон дар торикии ангушт дар гӯш мекунанд то сиҳаҳи азобу соъиқа боишон нарасад ки аз он бим марг бошад мунофиқон ҳамчунин ангушт дар гӯш мекунанд то оёти қуръону ваҳйу танзил ки дар он изҳор сар эшонаст бигӯаш эшон нарасад аз бими онкии дили эшон бон майл кунад ва эшонро босалому имон дар оради чунон бар куфри худ ҳарис буданд ки метарсиданд ки агар аз он беафтанд . Бо салом расанд .

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّماءِ معنی آن است که مثل منافقان بقومی ماند که گرفتار شوند ببارانی سخت در شبی تاریک. باران چنان سخت و شب چنان تاریک و رعد چنان بزور و برق چنان روشن که میترسند ایشان در آن هامون که ازین سختیها ایشان را صاعقه رسد و بمیرند. باران مثل قرآن است لانه یحیی القلوب کما یحیی المطر الموات، و ظلمات مثل کفر ایشان است که در آن درمانده‌اند. و رعد مثل آن آیات است در قرآن که در آن بیم ایشان و تخویف ایشان است، و برق مثل شهادت ایشان است. یعنی که چون برق تاود مقداری فرا راه بینند در آن تاریکی و باران. و چون برق فرو ایستد، باز مانند این منافقان، همچنان‌اند چون شهادت گویند، فرا مسلمانی پیوندند. پس چون واشیاطین خود رسند شهادت خود را انکار کنند و با تاریکی کفر افتند، و چنانک برق دائم نباشد و درمانده را در تاریکی از آن نفعی حقیقی نه، منافق را از آن شهادت هم نفعی نه، که آن شهادت را حقیقی نه. و چنانک آن درماندگان در تاریکی انگشت در گوش میکنند تا صیحه عذاب و صاعقه بایشان نرسد که از آن بیم مرگ باشد منافقان همچنین انگشت در گوش میکنند تا آیات قرآن و وحی و تنزیل که در آن اظهار سرّ ایشانست بگوش ایشان نرسد از بیم آنکه دل ایشان بآن میل کند و ایشان را باسلام و ایمان در آرد چنان بر کفر خود حریص بودند که می‌ترسیدند که اگر از آن بیفتند. با سلام رسند.

Ҳазари аламут яъне ҳазари алислом , ва эшон ислом куфр мешимуранду куфр марг бошад , чунонк онҷо гуфт أ ва ман кон мето Фأҳииноаҳ эй коФрои Фҳдиноаҳ садӣ гуфт ду марди мунофиқ аз Мустафо с бигурехтанд ва берун шуданд ва эшонро ин ҳоли саъб пеш омад шаби торики борони сахту овози раъду барқу соъиқа , ангушт дар гӯш ниҳоданд дар он ҳол аз бими ҳалоку тарсу ҷон , чун барқи дарахшндаи фарои роҳи диданду пора ء бирафтанд боз чун торикӣ рӯз гирифт ҳам чунон бар пой буданд ва ҳеҷ фарои роҳи нмидиднд . Дарин ҳол бо якдигар гуфтанд : « литнои асбҳнои Фнأтии мҳмдои Фнзъи аидинои фии ядаи Фрҷъоу ҳасани асломҳмо » раб Алъоламин гуфт мунофиқон дар Мадинаи бойени ду марди мунофиқ монанди ки аз пеш расӯл бирафтанд ба байн то чаҳ расед эшонро мисли мунофиқон мисл эшонаст , чун бҳзрт Мустафо оянд ва қуръон шунаванду въду ваъиду аҳволу қиссаи пешинёни ангушт дар гӯш ниҳанд , тарсанд ки агар оятӣ ояд дар шаъни эшону изҳори сари эшон ва фармудани бқтли эшон , аз бими қатлу марги ангушт дар гӯш ниҳанд чунонк он ду мард аз бими соъиқа дар он биёбони ангушт дар гӯш ниҳоданд .

حَذَرَ الْمَوْتِ یعنی حذر الاسلام، و ایشان اسلام کفر می‌شمرند و کفر مرگ باشد، چنانک آنجا گفت أَ وَ مَنْ کانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْناهُ ای کافرا فهدیناه سدی گفت دو مرد منافق از مصطفی ص بگریختند و بیرون شدند و ایشان را این حال صعب پیش آمد شب تاریک باران سخت و آواز رعد و برق و صاعقه، انگشت در گوش نهادند در آن حال از بیم هلاک و ترس و جان، چون برق درخشنده فرا راه دیدند و پاره‌ء برفتند باز چون تاریکی روز گرفت هم چنان بر پای بودند و هیچ فرا راه نمیدیدند. درین حال با یکدیگر گفتند: «لیتنا اصبحنا فنأتی محمدا فنضع ایدینا فی یده فرجعا و حسن اسلامهما» ربّ العالمین گفت منافقان در مدینه باین دو مرد منافق مانند که از پیش رسول برفتند به بین تا چه رسید ایشان را مثل منافقان مثل ایشانست، چون بحضرت مصطفی آیند و قرآن شنوند و وعد و وعید و احوال و قصّه پیشینیان انگشت در گوش نهند، ترسند که اگر آیتی آید در شأن ایشان و اظهار سرّ ایشان و فرمودن بقتل ایشان، از بیم قتل و مرگ انگشت در گوش نهند چنانک آن دو مرد از بیم صاعقه در آن بیابان انگشت در گوش نهادند.

Инаст ки гуфт : иҷълўни أсобъҳми фии озонҳми ман алсўоъқи ҳазари аламут ва чун молу писарон ва ғаниматҳо ва фатҳҳо рӯй боишон дораду иқболи дунё бенанд гӯйанд некӯ динӣаст ин дайни Муҳамади с , ҳамчун он ду мард ки чун барқи дарахшндаи фарои роҳи диданд дар он бирафтанд ва эшонро хуш омад инаст ки гуфт : клмои أзоءи ?лаами мшўои фӣае азоءи ?лаами албрқи алтриқи ФҳзФи алтриқи ллълм ба ва чун балоҳо ва мусӣбатҳо рӯй боишон наад , ва духтарон зойанд ,у амволу амлок эшон нест шавад , мутаҳайир менишинанду мигўинди бад динӣасту нои ин дайни Муҳамад , ҳамчун он ду мард ки чун торикӣ рӯз гирифт мутаҳайир бар пой бимонаданд инаст ки гуфт :у إзои أзлми алайҳими қомўоу қил : клмои أзоءи ?лаами мшўои фӣае клмои анқтъи алўҳӣу тркўо ва мо ихФўну скт алрасул ани ҳдисҳми артоҳўоу Фрҳўоу إзои أзлми алайҳими қомўо эйу азои такаллуми Фиҳму срҳи баҳами тблдўоу тҳирўо .

اینست که گفت: یَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِی آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ و چون مال و پسران و غنیمتها و فتحها روی بایشان دارد و اقبال دنیا بینند گویند نیکو دینی است این دین محمد ص، همچون آن دو مرد که چون برق درخشنده فرا راه دیدند در آن برفتند و ایشان را خوش آمد اینست که گفت: کُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ ای اضاء لهم البرق الطّریق فحذف الطّریق للعلم به و چون بلاها و مصیبتها روی بایشان نهد، و دختران زایند، و اموال و املاک ایشان نیست شود، متحیر می‌نشینند و میگویند بد دینی است و نا این دین محمد، همچون آن دو مرد که چون تاریکی روز گرفت متحیر بر پای بماندند اینست که گفت: وَ إِذا أَظْلَمَ عَلَیْهِمْ قامُوا و قیل: کُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ ای کلّما انقطع الوحی و ترکوا و ما یخفون و سکت الرسول عن حدیثهم ارتاحوا و فرحوا وَ إِذا أَظْلَمَ عَلَیْهِمْ قامُوا ای و اذا تکلّم فیهم و صرّح بهم تبلّدوا و تحیّروا.

Ва луи шоءи аллоҳи лзҳби бсмъҳму أбсорҳм ва агар аллоҳи хостии он шаҳодат ки мунофиқ бзбон мегуяд бедил , ва он сухан ки аз расӯл мешунӯд беэътиқод , ин ниюшидан ва он гуфтан ҳар ду аз ваии бози ситадӣ . Чунонк аз кофарони бози ситад . Ва гуфтаанд маънӣ онаст ки агар аллоҳи хостии эшонро якборагӣ ҳалок кардӣ то мустаъсал шудандӣу ному нишони эшон нмондӣ . Самъу басар аз ҷумлаи тани ӣнҷои бзкр махсӯс кард аз баҳри он ки дар ояти пеши зикри басар рафтааст ӣнҷо ки гуфт : фии озонҳм ва дар ояти дигари ихтФи أбсорҳм то ин сухани мҷонс он бошад пас гуфт : إни аллоҳи алии кули шайъи ءи қадири аллоҳ бар ҳамаи чиз қодираст ва бар ҳамаи кори тавоно то мунофиқон аз стўту бأси ҳақи бҳроснд , мегуяд бипарҳезед аз мходъти расӯлу ёрону муъминон ,у Фрҳиби эшон мҷўӣид ва битарсед аз уқубату нқмти ман ки худовандам , ки ман ҳар чизро тўонндаҳам ва бо ҳар коўндаҳи тоўндаҳ .

وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ و اگر اللَّه خواستی آن شهادت که منافق بزبان میگوید بی دل، و آن سخن که از رسول میشنود بی اعتقاد، این نیوشیدن و آن گفتن هر دو از وی باز ستدی. چنانک از کافران باز ستد. و گفته‌اند معنی آنست که اگر اللَّه خواستی ایشان را یکبارگی هلاک کردی تا مستأصل شدندی و نام و نشان ایشان نماندی. سمع و بصر از جمله تن اینجا بذکر مخصوص کرد از بهر آن که در آیت پیش ذکر بصر رفته است اینجا که گفت: فِی آذانِهِمْ و در آیت دیگر یَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ تا این سخن مجانس آن باشد پس گفت: إِنَّ اللَّهَ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ اللَّه بر همه چیز قادر است و بر همه کار توانا تا منافقان از سطوت و بأس حق بهراسند، میگوید بپرهیزید از مخادعت رسول و یاران و مؤمنان، و فرهیب ایشان مجوئید و بترسید از عقوبت و نقمت من که خداوندم، که من هر چیز را تواننده‌ام و با هر کاونده تاونده.

Икоди албрқи истиноф сонӣаст гӯиё ҷавоб кист ки мегуяд мо ҳолҳми маъаи тлки алсўоъқ ?у коди гардонӣдан аз афъол мқорбаҳаст , ки вазъ кардаанд аз барои наздики гардонӣдан .

یَکادُ الْبَرْقُ استیناف ثانی است گوئیا جواب کیست که میگوید ما حالهم مع تلک الصّواعق؟ و کاد گردانیدن از افعال مقاربه است، که وضع کرده‌اند از برای نزدیک گردانیدن.

Чиз аз вуҷӯд аз ҷиҳати ориз шудан аз сабаб ӯ лекин мавҷӯд набошад , ё аз ҷиҳати Фқди шарт ё аз ҷиҳати вуҷӯди монеъ ,у ъсӣ мавзеаст аз барои раҷо , пас он хабар маҳзаст . Ва алхтФи алохзи бсръаҳу қрии ихтФи бксри алтоءу ихтФи алии анаи ихттФи Фнқлти алтоءи илои алхоءи сами адғмти фии алтоءу ихтФи бксри алхоءи лолтқоءи алсокнину атбоъи алёءи лҳо .

چیز از وجود از جهت عارض شدن از سبب او لیکن موجود نباشد، یا از جهت فقد شرط یا از جهت وجود مانع، و عسی موضع است از برای رجا، پس آن خبر محض است. و الخطف الاخذ بسرعة و قرئ یخطف بکسر الطّاء و یخطّف علی انه یختطف فنقلت التاء الی الخاء ثم ادغمت فی الطّاء و یخطّف بکسر الخاء لالتقاء السّاکنین و اتباع الیاء لها.

Клмои أзоءи ?лаами мшўои фӣаи истиноф солисаст гӯиё ки гуфтанд ки чаҳ мекунанд эшон бо он рубудани раъду барқу гӯш гирифтан ? дар ҷавоб гӯйанд клмои азоءи ?лаами илои алохру азоء агар мутаъаддӣаст мафъӯлаши мҳзўФст , яъне клмои нури ?лаами ммшии ахзўаҳ .

کُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ استیناف ثالث است گوئیا که گفتند که چه میکنند ایشان با آن ربودن رعد و برق و گوش گرفتن؟ در جواب گویند کلّما اضاء لهم الی الآخر و اضاء اگر متعدّیست مفعولش محذوفست، یعنی کلّما نوّر لهم ممشی اخذوه.

Ва агар лозимаст маънӣ онаст ки клмои лмъи ?лаами мшўои фӣаи фӣ матраҳ навен ,у азлм низ ҳам чунон мутаъаддӣ омадааст , манқӯл аз зулми аллилу қроءти зулм бар бноءи мафъӯл шоҳид онаст . »

و اگر لازم است معنی آنست که کلّما لمع لهم مشوا فیه فی مطرح نون، و اظلم نیز هم چنان متعدی آمده است، منقول از ظلم اللّیل و قراءت ظلم بر بناء مفعول شاهد آنست. »