Қавлаи таъолӣ : лкли виҷҳа . . . Алоиаҳ . . . эйу лкли аҳли дайни қиблау мутаваҷҷеҳи илайҳи фии алслоаҳ . Ҳар гуруҳеро аз дайни дорон ва худо прессатон қиблааст ки рӯй бон доранду намоз бон доранду намоз бон мекунанд . Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт лкли ҷълнои мнкми шаръа ва мнҳоҷо гуфт ҳар якеро аз шумо шариатии додеми сохта ва роҳӣ намӯда . Он гуҳ гуфт ва мавлоҳо

قوله تعالی: لِکُلٍّ وِجْهَةٌ... الآیة... ای و لکل اهل دین قبلة و متوجه الیه فی الصلاة. هر گروهی را از دین داران و خدا پرستان قبله است که روی بآن دارند و نماز بآن دارند و نماز بآن میکنند. همانست که جای دیگر گفت لِکُلٍّ جَعَلْنا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً گفت هر یکی را از شما شریعتی دادیم ساخته و راهی نموده. آن گه گفت وَ مُوَلِّیها

Ин ҳўи хоҳӣ бо худои ъзу ҷл бар ки ваии рӯйҳои эшон фаро он гардонид бқзоу тавфиқ ё бқзоу хизлон , ва агар хоҳии ин ҳў бо кул бар бони маънӣ ки ҳар касро қиблаи ист ки худ рӯй фаро он медиҳад ,у тақдираи ҳўи мавлои илоҳо лأн вале илайҳи нақиз вале анҳу ва « мавлоҳо » хондаанд қроءаҳ шомӣаст ва дарин қроءаҳи ҳў бо кул шавад лои бад . Мегуяд ҳар ксрои қиблаи ист ки рӯй ваии фаро он додаанд . Рӯй аҳли ботили фарои қибла каж додаанд бқзоءу хизлон , ва рӯй аҳли ҳақи фарои қибла рост додаанд бқзоу тавфиқ ,у аламри каллаи беди аллоҳ .

این هو خواهی با خدای عز و جل بر که وی رویهای ایشان فرا آن گردانید بقضا و توفیق یا بقضا و خذلان، و اگر خواهی این هو با کلّ بر بآن معنی که هر کس را قبله ایست که خود روی فرا آن میدهد، و تقدیره هو مولّی الیها لأنّ ولّی الیه نقیض ولّی عنه و «مولاها» خوانده‌اند قراءة شامی است و درین قراءة هو با کلّ شود لا بد. میگوید هر کسرا قبله ایست که روی وی فرا آن داده‌اند. روی اهل باطل فرا قبله کژ داده‌اند بقضاء و خذلان، و روی اهل حق فرا قبله راست داده‌اند بقضا و توفیق، و الامر کلّه بید اللَّه.

Стбқўои алхирот эй Фостбқўои илои алхироти қёмои бшкраҳ . Мегуяд на дар лҷоҷ қибла кушед ки дар некӣҳо кушед ва бон шитобид , бшкри он ки қиблаи ҳақи бқзо ва тавфиқ ёфтед . Ва бидон ки вуҷӯҳи хайрот ки кӯшиш дар он май бояду таҳсили он аз банда дар мехоҳад фаровонаст . Баъзе онаст ки хусусан бнФси банда мебоз гардад , ва баъзе онаст ки аз ваии бадӣгарӣ метаъаддӣ кунад . Аммо ончии бнФси банда лозимаст тавбааст аз маъсият ,у сабр бар балоу шиддат ,у шукр дар неъмату роҳат ,у истиқомат дар сару ълонит ва гузордан фароизу сунан бар вифқи суннату шарти шариъат ,у ончӣ аз вай метаъаддӣ кунад шафқат бурданаст бар халқи худоӣ : гуруснаро сайр кардан ,у ташнаро об додан ,у бараҳнаро пӯшидан ,у асирро раҳоӣ додан ,у гум шударо бароаи боз овардан ,у амри маърӯф ва наҳй аз мункир бо халқи худои бакори доштан , ва бо эшон бхлқи некӯи зиндагонӣ кардан , ва эшонро нек хостан . Ва андарин хисолу маъонӣ ки бар шимурдем ахбор ва осор фаровонаст , ва аз ҷиҳати шаръи муқаддаси тарғиб тамомаст : минҳои мо рӯй ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам , анаи қол « аиҳо анноси тўбўо қабл ани тмўтўо ,у бодрўои болоъмоли алсолҳаҳ қабл ани тшғлўо ,у слўои алзии бинкму байни рбкми тсъдўо ,у аксрўои алсдқаҳи трзқўо ,у أмрўои болмърўФи тҳснўо ,у анҳўои ани алмнкри тнсрўо .

سْتَبِقُوا الْخَیْراتِ‌ ای فاستبقوا الی الخیرات قیاما بشکره. میگوید نه در لجاج قبله کوشید که در نیکیها کوشید و بآن شتابید، بشکر آن که قبله حق بقضا و توفیق یافتید. و بدان که وجوه خیرات که کوشش در آن می‌باید و تحصیل آن از بنده در میخواهد فراوانست. بعضی آنست که خصوصا بنفس بنده می‌باز گردد، و بعضی آنست که از وی بدیگری می تعدی کند. اما آنچه بنفس بنده لازم است توبه است از معصیت، و صبر بر بلا و شدت، و شکر در نعمت و راحت، و استقامت در سرّ و علانیت و گزاردن فرایض و سنن بر وفق سنت و شرط شریعت، و آنچه از وی می‌تعدی کند شفقت بردن است بر خلق خدای: گرسنه را سیر کردن، و تشنه را آب دادن، و برهنه را پوشیدن، و اسیر را رهایی دادن، و گم شده را براه باز آوردن، و امر معروف و نهی از منکر با خلق خدا بکار داشتن، و با ایشان بخلق نیکو زندگانی کردن، و ایشان را نیک خواستن. و اندرین خصال و معانی که بر شمردیم اخبار و آثار فراوانست، و از جهت شرع مقدس ترغیب تمام است: منها ما روی عن النبی صلی اللَّه علیه و آله و سلّم، انه قال «ایّها الناس توبوا قبل ان تموتوا، و بادروا بالاعمال الصالحة قبل ان تشغلوا، و صلوا الذی بینکم و بین ربکم تسعدوا، و اکثروا الصدقة ترزقوا، و أمروا بالمعروف تحصنوا، و انهوا عن المنکر تنصروا.

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силами ъўдўои алмризу атъмўои алҷоӣъу асқўои алзмону Фкўои алъонӣ яъне алосир .

و قال صلی اللَّه علیه و آله و سلّم عودوا المریض و اطعموا الجائع و اسقوا الظّمان و فکّوا العانی یعنی الاسیر.

Ва қол « ани ман мӯҷиботи алмғФраҳи атъоми алмслми алсғбон , ман атъми мؤмнои алии ҷўъи атъимаи аллоҳи явми алқимаҳи ман смори алҷнаҳ , иҷмъи аҳдкми алмоли Фитзўҷи фалонаи бинти фалон ,у идъи алҳўри алъайни боллқмаҳу алтмраҳу алксраҳи ?фони мҳўри алҳўри алъайни қабзоти алтмру фалақи алхбз .

و قال «انّ من موجبات المغفرة اطعام المسلم السغبان، من اطعم مؤمنا علی جوع اطعمه اللَّه یوم القیمة من ثمار الجنة، یجمع احدکم المال فیتزّوج فلانة بنت فلان، و یدع الحور العین باللقمة و التمرة و الکسرة فانّ مهور الحور العین قبضات التمر و فلق الخبز.

Ва сӣли ибни аббос эй алсдқаҳи афзал ? Фқоли қоли расӯли аллоҳ « афзали алсдқаҳи алмоء , аммо рояти аҳли алнори инодўни бмои астғосўои аҳли алҷнаҳ ? аФизўои ълинои ман алмоء .

و سئل ابن عباس ایّ الصدقة افضل؟ فقال قال رسول اللَّه «افضل الصدقة الماء، اما رایت اهل النّار ینادون بما استغاثوا اهل الجنة؟ افیضوا علینا من الماء.

Ва қоли сроқаҳи бен молики бен ҷъшми солати расӯли аллоҳи ани алзолаҳи ман алإбли иъшии ҳёзии ҳилли лии аҷри ани асқиҳо ? қоли нъм , фии кули зоти кабиди ҳурии аҷру қоли бъзҳми кнои маъаи ибни аббоси фии ҷинозаи Фрأинои ҷираи моءи алии зуҳри алтриқ , Фқол аммо ани аллоҳи инзри илои ман вазъи алмоءи алии зуҳри алтриқи кули явми тарафии алнҳор брҳмаҳ манеҳу ризвон .

و قال سراقة بن مالک بن جعشم سالت رسول اللَّه عن الضّالة من الإبل یعشی حیاضی هل لی اجر ان اسقیها؟ قال نعم، فی کل ذات کبد حریّ اجر و قال بعضهم کنّا مع ابن عباس فی جنازة فرأینا جرّة ماء علی ظهر الطریق، فقال اما انّ اللَّه ینظر الی من وضع الماء علی ظهر الطریق کل یوم طرفی النهار برحمة منه و رضوان.

Ва қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ?имаи мусаллами ксо мусалламан сўбои кони фии ҳифзи аллоҳи мо бақията алайҳ манеҳ хирқа .

و قال النبی صلی اللَّه علیه و آله و سلم «ایّما مسلم کسا مسلما ثوبا کان فی حفظ اللَّه ما بقیت علیه منه خرقة.

أини мо ткўнўои иأти бкми аллоҳ ҷмиъо мегуяд ҳар ҷо ки бошед ва бар ҳар қибла ки бошед шумоу аҳли китоб . Рӯзи қиёмати аллоҳи шуморо ҳамгинони бҷмъи оради шумору подошро , ва мапиндоред ки ман аз ангехтан шумо пас аз марги шумо оҷиз оем , ки ман ҳамаи чизро тўонндаҳаму баҳамаи чизи рсндаҳ . Ҷои дигари азин кушода тар гуфт Фостбқўои алхироти إлии аллоҳи мрҷъкми ҷмиъои Финбӣкми бмои кантами фӣаи тхтлФўн .

أَیْنَ ما تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللَّهُ جَمِیعا میگوید هر جا که باشید و بر هر قبله که باشید شما و اهل کتاب. روز قیامت اللَّه شما را همگنان بجمع آرد شمار و پاداش را، و مپندارید که من از انگیختن شما پس از مرگ شما عاجز آیم، که من همه چیز را تواننده‌ام و بهمه چیز رسنده. جای دیگر ازین گشاده‌تر گفت فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ إِلَی اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ‌.

Қавлаи таъолӣ ва ман ҳайси харҷати Фўли вҷҳки штри алмсҷдулҳаром алоиаҳ . . . Агар касе гуяд чаҳ ҳикматаст ки дар ин даҳ ояти се ҷойгаҳ гуфт Фўли вҷҳки штри алмсҷдулҳаром ? ҷавоб онаст ки ҳар ҷое иллатӣ муфрадаст ,у баёни иллатро ҳар ҷои ҳамон ҳукм боз оварад . Аввал онаст . Ки раби Алъоламин бо пайғомбар икром кард ки қиблаи падари ваии иброҳӣм ӯро каромат кард ,у Мустафои алайҳи ассаломи худ он мехосту хушнӯдӣу рзоءи вай дар он буд чунонк гуфт Флнўлинки қиблаи трзоҳои Фўли вҷҳк . . .

قوله تعالی وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ الآیة... اگر کسی گوید چه حکمت است که در این ده آیت سه جایگه گفت فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ؟ جواب آنست که هر جایی علتی مفرد است، و بیان علت را هر جای همان حکم باز آورد. اول آنست. که رب العالمین با پیغامبر اکرام کرد که قبله پدر وی ابراهیم او را کرامت کرد، و مصطفی علیه السلام خود آن میخواست و خشنودی و رضاء وی در آن بود چنانک گفت فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَکَ...

Дигар иллат онаст ки раби Алъоламин хабар дод . Ки ҳар соҳиби даъватиро қиблааст . Ки рӯй бидон дорад , яъне ки ту соҳиби даъватӣ эй Муҳамаду меҳтари пайғомбароне ,у каъбаи қиблаи тест рӯй бқблаҳи хеши ор ,у злки фии қавла : лкли виҷҳа . . .

دیگر علت آنست که رب العالمین خبر داد. که هر صاحب دعوتی را قبله است. که روی بدان دارد، یعنی که تو صاحب دعوتی ای محمد و مهتر پیغامبرانی، و کعبه قبله تست روی بقبله خویش آر، و ذلک فی قوله: لِکُلٍّ وِجْهَةٌ...

Илои қавлаи Фўли вҷҳк . Сдигри иллат дар тағйири қиблаи қатъи ҷиҳати мъондонсту дафъи хусумати эшон .

الی قوله فَوَلِّ وَجْهَکَ. سدیگر علت در تغییر قبله قطع جهت معاندانست و دفع خصومت ایشان.

Ва злки фии қавлаи лӣлои икўни ллноси алайкуми ҳаҷаи пас ҳар ҷое фоида муҷаддадасту иллатии муҳкам ,у зикри он иллатро зикри ҳукм , мукаррар шуд .

و ذلک فی قوله لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ پس هر جایی فایده مجدّد است و علتی محکم، و ذکر آن علت را ذکر حکم، مکرر شد.

Аммо ончии ду ҷойгаҳ боз оварад Фўлўои вҷўҳкми штраҳ . . . Он латифа некӯаст , яъне ки бандаро дар рӯй фарои қибла кардан ду ҳоласт : яке онаст ки осони осони бохтёру тамаккуни хеш рӯй дилу тан ҳар ду фаро каъба тавонад кард , агар давр бошад ва агар наздик . Дигар ҳол онаст ки қибла бар вай муштабаҳ шавад ё мусофир бошад ки намоз нофила кунад бар роҳила , ё дар ҳоли равиш , ё намози хавфи баробари душман дар ҳоли мсоиФаҳ , бандаи дарин ҳол рӯй дил дар каъбаи орад ҳар чанд бзоҳр аз он брмигрдд . Раби Алъоламин ду ҷойгаҳ боз гуфт Фўлўои вҷўҳкми штраҳ то ҳар ҷой бар як маънӣ далолат кунаду Марвонро ҳс буду аллоҳи аълам .

اما آنچه دو جایگه باز آورد فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ... آن لطیفه نیکوست، یعنی که بنده را در روی فرا قبله کردن دو حالست: یکی آنست که آسان آسان باختیار و تمکن خویش روی دل و تن هر دو فرا کعبه تواند کرد، اگر دور باشد و اگر نزدیک. دیگر حال آنست که قبله بر وی مشتبه شود یا مسافر باشد که نماز نافله کند بر راحله، یا در حال روش، یا نماز خوف برابر دشمن در حال مسایفه، بنده درین حال روی دل در کعبه آرد هر چند بظاهر از آن برمیگردد. رب العالمین دو جایگه باز گفت فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ تا هر جای بر یک معنی دلالت کند و مروان را حثّ بود و اللَّه اعلم.

Қавлаи лӣлои икўни ллноси алайкуми ҳаҷаи қоли алмФсрўни маънии алҳҷаҳи ҳоҳнои алхсўмаҳу алҷдл , лои алдлилу албрҳони кқўлаҳи таъолии қул أи тҳоҷўннои фии аллоҳ ,ҳо أнтми ҳؤлоءи ҳоҷҷтми Фимои лакам ба илми лиҳоҷўкм ба ъанд рбкми лои ҳаҷаи бинноу бинкми кулҳо бмънии алмхосмаҳу алмҷодлаҳ , Фсмоҳои ҳаҷаи лони алмҳтҷи баҳои иъдҳо ҳаҷа ъанд нафса мегуяд то ҳечкасро аз мардумон бар шумо ҳуҷҷатӣ набӯд . Яъне ки Фрмоиндаҳ ман бошам ,у фармон дар қуръон , ва ту фармонбардор , касеро бар ту ҳуҷҷатӣ набӯд .

قوله لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ قال المفسرون معنی الحجّة هاهنا الخصومة و الجدل، لا الدلیل و البرهان کقوله تعالی قُلْ أَ تُحَاجُّونَنا فِی اللَّهِ، ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِیما لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ لِیُحَاجُّوکُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّکُمْ لا حُجَّةَ بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمُ کلّها بمعنی المخاصمة و المجادلة، فسمّاها حجة لان المحتجّ بها یعدها حجة عند نفسه میگوید تا هیچکس را از مردمان بر شما حجتی نبود. یعنی که فرماینده من باشم، و فرمان در قرآن، و تو فرمانبردار، کسی را بر تو حجتی نبود.

Он гуҳ гуфт إлои аллазӣна злмўо манеҳам ин алоро ду ваҷҳаст : яке таҳқиқ ки мегуяд магар касе худ бстмкорӣ ҳуҷҷат ҷӯяд бар шумо , чунонк кофарони Қурайшу ҷуҳудон , ки Қурайш мегуфтанд Муҳамад дар дайни хеш мутаҳайираст ва дар кори худ фурӯи монда , аз қиблаи ҷуҳудони баргашту бқблаҳи мо боз омад , бидонаст ки мо бар ҳақем , магари бад-ӣни мо низ боз гардад . Ва ҷуҳудон мегуфтанд Муҳамади брأӣу ҳўоءи худ аз қиблаи мо баргашт ва мегуяд ки маро фармӯдаанд . Ва дигари ваҷҳи онки إлои бмънии локин буд , ва дар қуръон азин бисёраст маънӣ онаст ки эшон ки бар хештан меситам кунанд яъне ҷуҳудон матарсед азишон ва аз ман тарсид .

آن گه گفت إِلَّا الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ این الّا را دو وجه است: یکی تحقیق که میگوید مگر کسی خود بستمکاری حجت جوید بر شما، چنانک کافران قریش و جهودان، که قریش میگفتند محمد در دین خویش متحیّر است و در کار خود فرو مانده، از قبله جهودان برگشت و بقبله ما باز آمد، بدانست که ما بر حق‌ایم، مگر بدین ما نیز باز گردد. و جهودان میگفتند محمد برأی و هواء خود از قبله ما برگشت و میگوید که مرا فرموده‌اند. و دیگر وجه آنک إِلَّا بمعنی لکن بود، و در قرآن ازین بسیارست معنی آنست که ایشان که بر خویشتن می‌ستم کنند یعنی جهودان مترسید ازیشان و از من ترسید.

Ва лأтми неъматии алайкум маътӯфаст бар лӣло икўн мегуяд каъба қибла кардам шуморо то тамом кунам бар шумо неъмати хеш .

وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیْکُمْ معطوف است بر لِئَلَّا یَکُونَ میگوید کعبه قبله کردم شما را تا تمام کنم بر شما نعمت خویش.

Ва лълкм тҳтдўн гуяду магар то шумо бар роҳ рост монед ва бар қиблаи иброҳӣм , ки бар ҷуҳудон на неъмат тамом кардам ва на бар роҳи рости монданд .

وَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ گوید و مگر تا شما بر راه راست مانید و بر قبله ابراهیم، که بر جهودان نه نعمت تمام کردم و نه بر راه راست ماندند.

Қол алнабӣ лрҷли أи тдрии мо тамоми алнъмаҳ ? қол ва мо тамоми алнъмаҳ ? қол « алнҷоаҳи ман алнору духули алҷнаҳ . »

قال النبی لرجل أ تدری ما تمام النعمة؟ قال و ما تمام النعمة؟ قال «النجاة من النار و دخول الجنة.»

Ва қоли алии алайҳи ассаломи тамоми алнъмаҳи аламути алии алислом .

و قال علی علیه السّلام تمام النعمة الموت علی الاسلام.

Ва фии рўоиаҳи ахрии қоли алӣ « алнъми сета : алислом ,у алқуръон ,у Муҳамаду алстр ,у алъоФиаҳ ,у алғнии ъмо фӣедӣ аннос »

و فی روایة اخری قال علی «النعم ستة: الاسلام، و القرآن، و محمد و الستر، و العافیة، و الغنی عما فی ایدی الناس»

Қавлаи таъолии комаи أрслнои алоиаҳ . . . Тақдирау лотми неъматии алайкуми корсолии аликми рсўло ҳамчунонк шуморо пайғомбар фиристодем ва он неъмат бар шумо тамом кардам ин неъмати ҳам тамом кунам ки бар млаҳи ҳанифӣу қиблаи иброҳӣми шуморо бидорам . Ва расӯли ӣнҷо Мустафоасту оёти қуръон , мегуяд расӯли мо қуръон бар шумо мехонд ,у изкикм ва шуморо аз куфру ширк пок мекунад , ва бад-ӣнӣ мехонд ки чун он дайн доред ва бар он амал кунед кантам аз кёء ъанд аллоҳи ъзу ҷл яъне бнздики аллоҳ пок бошеду ҳунарӣу зкӣ .

قوله تعالی کَما أَرْسَلْنا الآیة... تقدیره و لاتم نعمتی علیکم کارسالی الیکم رسولا همچنانک شما را پیغامبر فرستادیم و آن نعمت بر شما تمام کردم این نعمت هم تمام کنم که بر ملة حنیفی و قبله ابراهیم شما را بدارم. و رسول اینجا مصطفی است و آیات قرآن، میگوید رسول ما قرآن بر شما میخواند، وَ یُزَکِّیکُمْ و شما را از کفر و شرک پاک میکند، و بدینی میخواند که چون آن دین دارید و بر آن عمل کنید کنتم از کیاء عند اللَّه عز و جل یعنی بنزدیک اللَّه پاک باشید و هنری و زکی.

Агар касе гуяд чунаст ки дарин ояти тзкити фарои пеши китоб ва ҳикмат дошт ? ва дар он ки рбноу абъси Фиҳми рсўлои тзкити Фои пас китоб ва ҳикмат дошт ? ҷавоб онаст ки тзкити ҳама аз худост аммо бар ду зарби ниҳоди яке гувоҳӣ доданаст бандаро бтҳорти дилу дайни вайу покии вай аз ҳар олоиш , ва ин камол имонасту ғояти маърифат ,у самараи тааллуми китобу ҳикмат ,у иброҳӣм ъ ки дар дуои тзкити хост дар он ояти ин зарби хост , аз баҳри он аз китобу ҳикмат Фопс дошт , ки то тааллум китоб набӯд ин тзкит ҳосил нашавад . Дигари тзкити бдоит исломаст аз аллоҳи баёни аҳкоми шаръ , ва аз банда пазируфтан ону амал кардани бон . Ва ртбти ин тзкити пеш аз маърифати ҳақоиқи китоб ва ҳикматаст , ва дарин ояти ишорати бойен тзкитаст аз баҳри он фаро пеш дошт ,у аллоҳи аълам .

اگر کسی گوید چونست که درین آیت تزکیت فرا پیش کتاب و حکمت داشت؟ و در آن که رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولًا تزکیت فا پس کتاب و حکمت داشت؟ جواب آنست که تزکیت همه از خداست اما بر دو ضرب نهاد یکی گواهی دادن است بنده را بطهارت دل و دین وی و پاکی وی از هر آلایش، و این کمال ایمانست و غایت معرفت، و ثمره تعلم کتاب و حکمت، و ابراهیم ع که در دعا تزکیت خواست در آن آیت این ضرب خواست، از بهر آن از کتاب و حکمت فاپس داشت، که تا تعلم کتاب نبود این تزکیت حاصل نشود. دیگر تزکیت بدایت اسلام است از اللَّه بیان احکام شرع، و از بنده پذیرفتن آن و عمل کردن بآن. و رتبت این تزکیت پیش از معرفت حقایق کتاب و حکمت است، و درین آیت اشارت باین تزکیت است از بهر آن فرا پیش داشت، و اللَّه اعلم.

Ва иълмкми алкитобу алҳкмаҳ . . . Китоб қуръонасту ҳикмати суннати Мустафоу баёни ҳалолу ҳарому аҳкоми қуръону мавоъизи он . Ва иълмкми мо лами ткўнўои тълмўни ман фароизау шароеъа ва мо ҳўи ман салоҳи динкму днёкм .

وَ یُعَلِّمُکُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ... کتاب قرآن است و حکمت سنت مصطفی و بیان حلال و حرام و احکام قرآن و مواعظ آن. وَ یُعَلِّمُکُمْ ما لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ من فرایضه و شرایعه و ما هو من صلاح دینکم و دنیاکم.