Қавлаи таъолӣ : ва ман анноси ман итхзи ман дуни аллоҳи أндодо садӣ гуфт бойени ҳомтоёни сарону пеши равон эшон хоҳад ки эшонро дар маъсияти холиқ тоъат медоштанд , он гуҳи эшонро чунон дӯст медоштанд ки муъминони аллоҳро дӯст тар доранд , ва ҳам муъминони худоиро дӯст тар доранд ки эшон пешвоёни худро , ибни кисон ва зҷоҷ гуфтанд андод батонанд , ва маънӣ онаст ки исўўни байни алосному байни аллоҳи фии алмҳбаҳ .

قوله تعالی: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً سدی گفت باین هامتایان سران و پیش روان ایشان خواهد که ایشان را در معصیت‌ خالق طاعت میداشتند، آن گه ایشان را چنان دوست میداشتند که مؤمنان اللَّه را دوست تر دارند، و هم مؤمنان خدای را دوست‌تر دارند که ایشان پیشوایان خود را، ابن کیسان و زجاج گفتند انداد بتان‌اند، و معنی آنست که یسوون بین الاصنام و بین اللَّه فی المحبة.

Ва аллазӣнаи омнўои أшд эй асбту адўми ҳбо ллаҳ гуфт эшон батонроу худоиро ъзу ҷл дар дӯстӣ яксон доранд , чунонк имрӯз бутӣ оройанд ва парастанду фардои дигари бутӣ , ки дар дӯстии шани сабот ва давом нест , худоиро ҳам чунон дӯст доранд раб алъзаҳ гуфту аллазӣнаи омнўои أшди ҳбои ллаҳу муъминони маро ба аз он дӯст доранд , ки аз мо ҳаргиз барнагарданду бадӣгарии нгроинд . Саиди ҷбир азинҷо гуфт ани аллоҳи таъолии иأмри явми алқимаҳи ман аҳрқ нафса фии алднёи алии рؤиаҳи алосноми ани идхлўои ҷаҳаннами маъаи асномҳми Фиأбўн , лълмҳми ани азоби ҷаҳаннами алии алдўом ,у иқўли ллмؤмнин байнедӣ алкоФрини ани кантами аҳбоӣии Фодхлўои ҷаҳаннами Фиқтҳми алмؤмнўни алнору инодии мноди ман таҳти алършу аллазӣнаи омнўои أшди ҳбои ллаҳ .

وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ ای اثبت و ادوم حُبًّا لِلَّهِ گفت ایشان بتان را و خدای را عز و جل در دوستی یکسان دارند، چنانک امروز بتی آرایند و پرستند و فردا دیگر بتی، که در دوستی شان ثبات و دوام نیست، خدای را هم چنان دوست دارند رب العزة گفت وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ و مؤمنان مرا به از آن دوست دارند، که از ما هرگز برنگردند و بدیگری نگرایند. سعید جبیر ازینجا گفت انّ اللَّه تعالی یأمر یوم القیمة من احرق نفسه فی الدنیا علی رؤیة الاصنام ان یدخلوا جهنّم مع اصنامهم فیأبون، لعلمهم انّ عذاب جهنم علی الدوام، و یقول للمؤمنین بین ایدی الکافرین ان کنتم احبّائی فادخلوا جهنّم فیقتحم المؤمنون النار و ینادی مناد من تحت العرش وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ.

Ва луи ирии аллазӣнаи злмўои إзи ирўни алъзоби أни алқўаҳ . . . Қроءаҳи бештарини қроء чунинаст бФтҳи алиф ва дарин қроءаҳи лу дар ҷой азоаст бар мавзеи ҳангом на дар маънии шарт . Мегуяд вонгаҳ ки бенанд ки эшон бар худ ситам карданд дарин ҷаҳон ба парастиш батон он гуҳ ки азоби дӯзахи бенанд ки қӯту тавонои ҳамаи хдоирост . Ва қрӣ «у лутарӣ аллазӣнаи злмўои ази ирўни алъзоби ани алқўаҳи ллаҳи ҷмиъоу ани аллоҳи шадиди алъзоб » дарин қроءаҳ маънӣ онаст ки ту бинии золимонро он гуҳ ки азоби бенанд ва ин бар сиблати таъзиму трқиқ ва тъҷиб гуфт ,у сухан тамом шуд , пас ибтидо кард ва гуфт أни алқўаҳи ллаҳи ҷмиъо . Ва қрӣу лутарӣ аллазӣнаи злмўои ази ирўни алъзоби ан алқўаҳ мегуяд агар ту байнед ҳам бар сиблати тъҷибу трқиқ агар ту байнед золимонро он гуҳ ки ва эшон намоянд дар он азоб ,у бони азоб ки қӯти хдоирости бҳмгӣ , ва худоӣ онаст ки сахт азобаст . Баёни маънии оятро қроءаҳи қроءи дарҳами бастам . Аммо бтФсил онаст киу лутарӣ аллазӣнаи злмўои бтоءи мухотаба , маданӣу шомӣ ва ёқӯб хонанд боқии қроء биё хонанд . إзи ирўни бзм ё шомӣ хонд боқии бФтҳ ё хонанд , أни алқўаҳу ани аллоҳи бксри алифи қроءаҳ ёқӯбаст боқии бФтҳ алиф хонанд .

وَ لَوْ یَرَی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِذْ یَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ... قراءة بیشترین قرّاء چنین است بفتح الف و درین قراءة لو در جای اذا است بر موضع هنگام نه در معنی شرط. میگوید وانگه که بینند که ایشان بر خود ستم کردند درین جهان به پرستش بتان آن گه که عذاب دوزخ بینند که قوت و توانایی همه خدایراست. و قرئ «و لو تری الذین ظلموا اذ یرون العذاب ان القوة للَّه جمیعا و ان اللَّه شدید العذاب» درین قراءة معنی آنست که تو بینی ظالمان را آن گه که عذاب بینند و این بر سبیل تعظیم و ترقیق و تعجیب گفت، و سخن تمام شد، پس ابتدا کرد و گفت أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِیعاً. و قرئ و لو تری الذین ظلموا اذ یرون العذاب ان القوة میگوید اگر تو بینید هم بر سبیل تعجیب و ترقیق اگر تو بینید ظالمان را آن گه که و ایشان نمایند در آن عذاب، و بآن عذاب که قوت خدایراست بهمگی، و خدای آنست که سخت عذابست. بیان معنی آیت را قراءة قراء درهم بستم. اما بتفصیل آنست که و لو تری الذین ظلموا بتاء مخاطبه، مدنی و شامی و یعقوب خوانند باقی قراء بیا خوانند. إِذْ یَرَوْنَ بضم یا شامی خواند باقی بفتح یا خوانند، أَنَّ الْقُوَّةَ و انّ اللَّه بکسر الف قراءة یعقوب است باقی بفتح الف خوانند.

Ато гуфт тафсир оят онаст ки агар ин золимони бенанди рӯзи қиёмати он гуҳ ки дӯзах аз панҷсад солаи роҳ рӯй боишон орад ва чунонк мурғ дона чӣанд эшонро бар чӣанд , он гуҳ бидонанд ки қӯту қудрати худовандӣу бузургворӣу подшоҳии ҳамаи аллоҳи рост ,у сахти азобу сахт гираст .

عطا گفت تفسیر آیت آنست که اگر این ظالمان بینند روز قیامت آن گه که دوزخ از پانصد ساله راه روی بایشان آرد و چنانک مرغ دانه چیند ایشان را بر چیند، آن گه بدانند که قوّت و قدرت خداوندی و بزرگواری و پادشاهی همه اللَّه راست، و سخت عذاب و سخت گیر است.

إзи тбрأи аллазӣнаи атбъўои алоиаҳ . . . Он гуҳ ки пешвоён безорӣ кунанд ва баргарданд аз пас равони эшон , яъне рӯзи қиёмати он гуҳ ки азоби худованди бенанд , пешвоёни сарону меҳтарон мушриконанд ва пас равони зуъафоу сифлаи эшон , ки имрӯз бар пай онон мераванд , ва бигуфту феълу ишорати эшон аз роҳ меуфтанд , фардо дар қиёмати он меҳтарони эшонро гӯйанд лами ндъкми илои алзлолаҳи мо шуморо бар бироҳии нхўондим ва на фармудем ,у шаётин ҳамчунин аз одамиён безорӣ гиранду меҳтар шаётин гуяд « мо أнои бмсрхкм ва мо أнтми бмсрхӣ » қавла . Ва тқтъти баҳами алأсбоби албоءи ҳоҳнои бмънии ани кқўлаҳи таъолии Фсӣл ба хбиро . эй анҳу , эйу тқтъти анҳуам алўслоти алтии канти бинҳми фии алднёи ман алъҳўду алмўосиқу алорҳому алмўдоту алонсобу алосбоб . Ҳар пайвандӣ ки миёни эшон буд дар дунё аз аҳду паймону дӯстӣу хешӣу насабу сабаби ҳама бурӣда гардад .

إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُوا الآیة... آن گه که پیشوایان بیزاری کنند و برگردند از پس روان ایشان، یعنی روز قیامت آن گه که عذاب خداوند بینند، پیشوایان سران و مهتران مشرکان‌اند و پس روان ضعفا و سفله ایشان، که امروز بر پی آنان میروند، و بگفت و فعل و اشارت ایشان از راه می‌افتند، فردا در قیامت آن مهتران ایشان را گویند لم ندعکم الی الضلالة ما شما را بر بیراهی نخواندیم و نه فرمودیم، و شیاطین همچنین از آدمیان بیزاری گیرند و مهتر شیاطین گوید «ما أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ» قوله. وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ الباء هاهنا بمعنی عن کقوله تعالی فَسْئَلْ بِهِ خَبِیراً. ای عنه، ای و تقطّعت عنهم الوصلات الّتی کانت بینهم فی الدنیا من العهود و المواثیق و الارحام و المودّات و الانساب و الاسباب. هر پیوندی که میان ایشان بود در دنیا از عهد و پیمان و دوستی و خویشی و نسب و سبب همه بریده گردد.

Қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами кули сабабу насаби мунқатиъи явми алқимаҳи إлои сабабӣу нисбӣ .

قال النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم کل سبب و نسب منقطع یوم القیمة إلّا سببی و نسبی.

Садӣ гуфт ин асбоб ки бурӣда мегардад аъмоли коФронст , ки фурӯ гузоранд ва эшонро дар он савоб ндиҳанд . Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт аллазӣнаи кФрўоу сдўои ани сиблати аллоҳи أзли أъмолҳму қоли таъолӣу қдмнои إлии мо ъмлўои ман амали алоиаҳ .

سدی گفت این اسباب که بریده میگردد اعمال کافرانست، که فرو گذارند و ایشان را در آن ثواب ندهند. همانست که جای دیگر گفت الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ و قال تعالی وَ قَدِمْنا إِلی‌ ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ الآیة.

Ва қоли аллазӣнаи атбъўои луи أни лнои караи луи ӣнҷои бмънӣ лӣатаст пас равон гӯйанд эй кошки моро бози гаштӣ будӣ бо ҷаҳони пешин , то чунонк эшон имрӯз аз мо баргаштанд ва безорӣ карданд мо низ азишон баргаштем ва безорӣ кардем . Ва кофарони он гуҳ ки аъмоли худро зойеъи бенанд ҳамин гӯйанд ё литно нарад ва ло накизб боёти рбно ва накун ман алмؤмнин , рбнои أбсрноу смъно Форҷъно наамал солҳо , рбно أхрҷно наамал солҳои ғайри алзӣ кно наамал раби алъзаҳи эшонро дар ончӣ гуфтанд дурӯғ зан гардонид гуфту луи рдўои лъодўо лмо наҳаво анҳуу إнҳми лкозбўн ва ин он гуҳ гӯйанд ки биҳишт боишон намоянд ва гӯйанд эшонро ки агар шумо муъминон будед ин биҳишти шуморо маскану манзил будӣ ! пас бмирос бмؤмнон диҳанд ! ва эшон дареғу тҳсри михўрнд .

وَ قالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا کَرَّةً لو اینجا بمعنی لیت است پس روان گویند ای کاشک ما را باز گشتی بودی با جهان پیشین، تا چنانک ایشان امروز از ما برگشتند و بیزاری کردند ما نیز ازیشان برگشتیم و بیزاری کردیم. و کافران آن گه که اعمال خود را ضایع بینند همین گویند یا لَیْتَنا نُرَدُّ وَ لا نُکَذِّبَ بِآیاتِ رَبِّنا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ، رَبَّنا أَبْصَرْنا وَ سَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً، رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنَّا نَعْمَلُ رب العزة ایشان را در آنچه گفتند دروغ زن گردانید گفت وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ و این آن گه گویند که بهشت بایشان نمایند و گویند ایشان را که اگر شما مؤمنان بودید این بهشت شما را مسکن و منزل بودی! پس بمیراث بمؤمنان دهند! و ایشان دریغ و تحسر میخورند.

Инаст ки раб Алъоламин гуфт : кзлки ириҳми аллоҳи أъмолҳми ҳсроти алайҳим ва гуфтаанд ин аъмол ки дар он ҳасрат ва пушаймонӣ хуранд . Ширк эшонасту парастиш батон бар умеди онк тақрйваст бхдои ъзу ҷл ,у злки фии қавлаи мо нъбдҳми إлои лиқрбўнои إлии аллоҳи зулфӣ . Пас чун навмидӣу азоби бенанди эшонро ҳасрат бошад . Ва ҳақиқати ҳасрат дар луғати араб бариданаст мардӣ ки дар роҳ мунқатиъ шавад ӯро мнҳср гӯйанд яъне рафтан бирав бурӣдаи гашту бозмонда ва мо ҳам бхорҷини ман алнор ва эшон ҳаргиз аз оташи беруни нёинд ки на дар шумор мусулмононанд , на он тобеъ ва на он матбӯъ

اینست که رب العالمین گفت: کَذلِکَ یُرِیهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَیْهِمْ و گفته‌اند این اعمال که در آن حسرت و پشیمانی خورند. شرک ایشانست و پرستش بتان بر امید آنک تقریب است بخدای عز و جل، و ذلک فی قوله ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونا إِلَی اللَّهِ زُلْفی‌. پس چون نومیدی و عذاب بینند ایشان را حسرت باشد. و حقیقت حسرت در لغت عرب بریدن است مردی که در راه منقطع شود او را منحسر گویند یعنی رفتن برو بریده گشت و بازمانده وَ ما هُمْ بِخارِجِینَ مِنَ النَّارِ و ایشان هرگز از آتش بیرون نیایند که نه در شمار مسلمانان‌اند، نه آن تابع و نه آن متبوع

Қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами ирсли алии аҳли алнори албкоءи Фибкўн ҳатто тнқтъи алдмўъи сами ибкўни алдм ҳатто ирии фии вҷўҳҳми кҳиӣаҳи алои хдўди луи арслти фӣаи алсФни лҷрт ,у ани алҳмими лисби алии рؤсҳми ФинФзи алҷмҷмаҳ ҳатто ихлси илои ҷўФаҳи Фисили мо фии ҷўФаҳ , ҳатто имрқи ман қадамӣау ҳўи алсҳри сами иъоди комаи кон .

قال النبی صلی اللَّه علیه و آله و سلم یرسل علی اهل النار البکاء فیبکون حتی تنقطع الدموع ثم یبکون الدم حتّی یری فی وجوههم کهیئة الا خدود لو ارسلت فیه السفن لجرت، و انّ الحمیم لیصبّ علی رؤسهم فینفذ الجمجمة حتّی یخلص الی جوفه فیسیل ما فی جوفه، حتّی یمرق من قدمیه و هو الصهر ثم یعاد کما کان.