Қавлаи таъолӣ : қул аллоҳам , молики алмалик . . . Ибн аббос гуфт : маози бен ҷабал аз масҷиди расӯли бозмонд ва намешуд , расӯл ӯро дид , гуфт : ё маоз ! чаро аз масҷид боз монадӣ ва наме ое ? гуфт ё расӯли аллоҳи иўҳнои ҷуҳудро бар ман динӣаст , ва бар роҳам мутарассид нишаста ва чизе надорам ки ин дайн бигзорам , тарсам ки агар берун оем маро бмсҷд нагузорад , ва аз ҳазрати ту боз дорад . Расӯл гуфт : ё маоз ! хоҳӣ ки аллоҳи гардани ту азин дайн озод кунад , ва кор фурӯбаста бигушоед , бар хон қул аллоҳам . . То охир ҳар ду оят . Маоз гуфт , хондаму аллоҳи таъолии он кор бар ман осон кард ,у дайн гузорда шуд . Ва брўоитии дигари ин қиссаи дайн бо алӣ ъ рафт . Расӯли аллоҳи си алиро гуфт : қул аллоҳами молики алмалик бар хон он гуҳи бохри гӯй

قوله تعالی: قُلِ اللَّهُمَّ، مالِکَ الْمُلْکِ... ابن عباس گفت: معاذ بن جبل از مسجد رسول بازماند و نمی‌شد، رسول او را دید، گفت: یا معاذ! چرا از مسجد باز ماندی و نمی‌آیی؟ گفت یا رسول اللَّه یوحنای جهود را بر من دینی است، و بر راهم مترصد نشسته و چیزی ندارم که این دین بگذارم، ترسم که اگر بیرون آیم مرا بمسجد نگذارد، و از حضرت تو باز دارد. رسول گفت: یا معاذ! خواهی که اللَّه گردن تو ازین دین آزاد کند، و کار فروبسته بگشاید، بر خوان قُلِ اللَّهُمَّ.. تا آخر هر دو آیت. معاذ گفت، خواندم و اللَّه تعالی آن کار بر من آسان کرد، و دین گذارده شد. و بروایتی دیگر این قصه دین با علی ع رفت. رسول اللَّه ص علی را گفت: قُلِ اللَّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ بر خوان آن گه بآخر گوی‌

« ё рҳмни алднёу алохраҳу рҳимҳмои тътии минҳои мо тшоءу тамассуки минҳои мо тшоءи ақзи ании аддӣну ағннии ани алъилаҳ » , ибн аббос гуфт : ки аз Мустафо с шунидам ки номи аъзами худоӣ дар сӯраи ол умронаст дар оят : қул аллоҳами молики алмалик .

«یا رحمن الدنیا و الآخرة و رحیمهما تعطی منها ما تشاء و تمسک منها ما تشاء اقض عنّی الدّین و اغننی عن العیلة»، ابن عباس گفت: که از مصطفی ص شنیدم که نام اعظم خدای در سوره آل عمران است در آیت: قُلِ اللَّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ.

Аммо сабаби нузули ин оят : муфассирон гуфтанд ки : Мустафои сро фатҳи Маккаи баромад ,у уммати худро ваъда дод бмлки порсу рӯм . Мунофиқону ҷуҳудонро ин сухани бас давр омад ва мстбъд доштанд ва гуфтанд , куҷои сӯрати бандад ки малики Форсу рӯми бойени уммат қарор гирад ! ! Муҳамадро Маккау Мадина на басаст ? то низ ба Форсу рӯм тамаъ дорад ! раби Алъоламин оят фиристод : қул аллоҳами молики алмалик . . . . Ва гуфтаанд ки ваъда додани Мустафои уммати худро бмлки порс ва рӯм онаст ки рӯзи хандақ бар ёрон қисмат кард ки ҳар даҳ касро чиҳил гази хандақ мебояд кунад ,у салмони мардӣ бо қӯт буд , муҳоҷирон гуфтанд аз мост , ансор гуфтанд аз мост , Мустафо с гуфт ва навохт салмонро : « салмони мнои аҳли албит »

اما سبب نزول این آیت: مفسران گفتند که: مصطفی ص را فتح مکه برآمد، و امت خود را وعده داد بملک پارس و روم. منافقان و جهودان را این سخن بس دور آمد و مستبعد داشتند و گفتند، کجا صورت بندد که ملک فارس و روم باین امت قرار گیرد!! محمد را مکه و مدینه نه بس است؟ تا نیز به فارس و روم طمع دارد! رب العالمین آیت فرستاد: قُلِ اللَّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ.... و گفته‌اند که وعده دادن مصطفی امّت خود را بملک پارس و روم آنست که روز خندق بر یاران قسمت کرد که هر ده کس را چهل گز خندق می‌باید کند، و سلمان مردی با قوت بود، مهاجران گفتند از ماست، انصار گفتند از ماست، مصطفی ص گفت و نواخت سلمان را: «سلمان منّا اهل البیت»

Амри бен ъўФ гуфт ман будаму салмону ҳзиФаҳи нӯъмон ва шаш каси дигар аз ансор ва чиҳил гази насиби мо , чунон ки расӯли худо дар он хат кашида буд , гуфт моро сангии сахт пеш омад ки олоти мо ҳама дар он шикаста шуд , ва аз он дармондем ва аз он ҷо баргаштану хати бгзоштн рӯй набӯд . Салмонро бҳзрти Мустафо с фиристодем то вайро азин ҳол хабар диҳад . Мустафо биёмад ,у табар аз дасти салмон фаро гирифт , ва яке бар он санг зад , пора шикофта шуд ва аз он захми табари вай нурӣ битофт , ки чаҳор гӯшаи Мадина аз он равшани гашт , монандаи чароғи равшан дар шаби торик . Мустафои с такбирӣ гуфт , мусулмонон ҳамчунин такбир гуфтанд . Яке дигари бузад , ҳам барин сифат , ва ҳам барон сон равшаноӣ битофт . Сеюм бори ҳам чунон бар он нсқ , ва он санги шикастаи гашту пора пора шуд . Салмон гуфт : ё расӯли аллоҳ ! аҷаб чизе дидам ки ҳаргиз монанди он надида будам ! расӯли худо бо қавм нагирист ва гуфт : шумо ҳамон дидед ки салмон дид ? гуфтанд : оре , дидем ! расӯл гуфт бовели зарб ки он нур пайдо шуд кӯшкҳои ҳираҳу мадоини касрӣ ҷумла бидидам , ва Ҷабраил омаду маро хабар кард ки : уммати ту бар ончӣ дидӣ ғалаба кунанд ,у подшоҳии он диёру ақтори эшонро бошад ,у зарбати дувум ки нур пайдо шуд кӯшкҳои ҳмир аз замини рӯми бмн ошкоро шуд , ва Ҷабраил омад ва ҳамон гуфту бзрбти сеюм кӯшкҳои снъоء ошкоро бидидам Ҷабраил ҳамон гуфт : он гуҳи Мустафои си эшонро бишорат дод , муъминони ҳама шод шуданд , гуфтанд алҳмди ллаҳ ки моро ваъдаи нусрат ва қӯт дод . Мунофиқон гуфтанд : аҷаб нест ин сухан ки Муҳамад мегуяд ,у ваъдаи ботил ки медиҳад ? аз Мадина ӯ қусӯри ҳираҳу мадоини касрӣ чун бенанд ? ва эшонро имрӯзи чандон тарсаст аз душманон ки ҳоҷат бонаст ки хандақи паии амни Мадина фурӯ баранд , кӣ тавонанд ки берун оянду бмлки снъоءу рӯм ва ҳмир расанд ? раби Алъоламин дар шани он мунофиқон гуфт :у إзи иқўли алмноФқўну аллазӣнаи фии қлўбҳми марази мо въднои аллоҳу расӯлаи إлои ғрўро . Ва таскини дили муъминонроу тасдиқи ваъдаи Мустафоро ин оят фиристод : қул аллоҳами молики алмалик . . Алоиаҳ .

عمرو بن عوف گفت من بودم و سلمان و حذیفه نعمان و شش کس دیگر از انصار و چهل گز نصیب ما، چنان که رسول خدا در آن خط کشیده بود، گفت ما را سنگی سخت پیش آمد که آلات ما همه در آن شکسته شد، و از آن درماندیم و از آن جا برگشتن و خط بگذاشتن روی نبود. سلمان را بحضرت مصطفی ص فرستادیم تا وی را ازین حال خبر دهد. مصطفی بیامد، و تبر از دست سلمان فرا گرفت، و یکی بر آن سنگ زد، پاره شکافته شد و از آن زخم تبر وی نوری بتافت، که چهار گوشه مدینه از آن روشن گشت، ماننده چراغ روشن در شب تاریک. مصطفی ص تکبیری گفت، مسلمانان همچنین تکبیر گفتند. یکی دیگر بزد، هم برین صفت، و هم بران سان روشنایی بتافت. سوم بار هم چنان بر آن نسق، و آن سنگ شکسته گشت و پاره پاره شد. سلمان گفت: یا رسول اللَّه! عجب چیزی دیدم که هرگز مانند آن ندیده بودم! رسول خدا با قوم نگریست و گفت: شما همان دیدید که سلمان دید؟ گفتند: آری، دیدیم! رسول گفت باول ضرب که آن نور پیدا شد کوشکهای حیره و مدائن کسری جمله بدیدم، و جبرئیل آمد و مرا خبر کرد که: امت تو بر آنچه دیدی غلبه کنند، و پادشاهی آن دیار و اقطار ایشان را باشد، و ضربت دوم که نور پیدا شد کوشکهای حمیر از زمین روم بمن آشکارا شد، و جبرئیل آمد و همان گفت و بضربت سوم کوشکهای صنعاء آشکارا بدیدم جبرئیل همان گفت: آن گه مصطفی ص ایشان را بشارت داد، مومنان همه شاد شدند، گفتند الحمد للَّه که ما را وعده نصرت و قوت داد. منافقان گفتند: عجب نیست این سخن که محمد میگوید، و وعده باطل که می‌دهد؟ از مدینه او قصور حیره و مدائن کسری چون بینند؟ و ایشان را امروز چندان ترس است از دشمنان که حاجت بآن است که خندق پی امن مدینه فرو برند، کی توانند که بیرون آیند و بملک صنعاء و روم و حمیر رسند؟ رب العالمین در شان آن منافقان گفت: وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً. و تسکین دل مومنان را و تصدیق وعده مصطفی را این آیت فرستاد: قُلِ اللَّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ.. الایة.

Ва маънӣ онаст ки : ё Муҳамад ! бигӯӣ , эй худованди подшоҳон ! подшоҳии онро диҳӣ ки худхоҳӣ ӯро ки хоҳии бподшоҳӣ азиз кунӣ ва бинавозӣу гиромии дорӣ , чун Муҳамади Мустафои меҳтари оламён ,у гузидаи ҷаҳонён ,у уммати вай беҳинааматон ,у наздики худои писандидагон , ӯро ки хоҳии хори дорӣу биўкнӣ чун душманони ваии мунофиқону ҷуҳудону мушрикон . Бдонкаҳи ин малики корӣ азимасту сифатии бузург .

و معنی آنست که: یا محمد! بگوی، ای خداوند پادشاهان! پادشاهی آن را دهی که خودخواهی او را که خواهی بپادشاهی عزیز کنی و بنوازی و گرامی داری، چون محمد مصطفی مهتر عالمیان، و گزیده جهانیان، و امّت وی بهینه امتان، و نزدیک خدا پسندیدگان، او را که خواهی خوار داری و بیوکنی چون دشمنان وی منافقان و جهودان و مشرکان. بدانکه این ملک کاری عظیم است و صفتی بزرگ.

Раби Алъоламин дар қуръон бо китобу набувват қарин кард ва гуфт : Фқди отинои оли إброҳими алкитобу алҳкмаҳу отиноҳми маликои ъзимоу қоли таъолӣ : إзи ҷаъли Фикми أнбёءу ҷълкми млўко . Ва гуфтаанд : « аддӣни болмлки иқўӣ ,у алмалики боладин ибқӣ » ҷои дигари азоФти малик бо худ кард тахсӣсу таъзими маликро :у аллоҳи иؤтии малакаи ман ишоءи ин ишорати бмлк мутлақаст он малики ҳақиқӣ ки дар он ҷавру ғасб ва бедиёнатӣ набошад , ва чаҳор маънии қарини он буд : илм ,у қудрат ,у сиёсат ,у адад , болълми идбр ,у болқдраҳи инФз ,у болсёсаҳи инзм ,у болҷмъи иҳФз , малики ҳақиқӣ инаст , на он тасаллуту ғасб ки бар сиблати муҷоз малик гӯйанд . Ва алии злки қавла ,у кони вроءҳми малики иأхзи кули сафинаи ғсбои самоаи маликои маъаи кунаи ъосё . Ва ҳам аз ин бобаст ончӣ Мустафо гуфт « ағиз раҷул ъанд аллоҳи ъзу ҷли явми алқёмаҳу ахбшаҳи раҷули исмии малики аломлок , лои малики алои ллаҳ . »

رب العالمین در قرآن با کتاب و نبوّت قرین کرد و گفت: فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً و قال تعالی: إِذْ جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیاءَ وَ جَعَلَکُمْ مُلُوکاً. و گفته‌اند: «الدّین بالملک یقوی، و الملک بالدین یبقی» جای دیگر اضافت ملک با خود کرد تخصیص و تعظیم ملک را: وَ اللَّهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشاءُ این اشارت بملک مطلق است آن ملک حقیقی که در آن جور و غصب و بی‌دیانتی نباشد، و چهار معنی قرین آن بود: علم، و قدرت، و سیاست، و عدد، بالعلم یدبّر، و بالقدرة ینفّذ، و بالسیاسة ینظم، و بالجمع یحفظ، ملک حقیقی این است، نه آن تسلط و غصب که بر سبیل مجاز ملک گویند. و علی ذلک قوله، وَ کانَ وَراءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْباً سمّاه ملکا مع کونه عاصیا. و هم از این باب است آنچه مصطفی گفت «اغیظ رجل عند اللَّه عز و جل یوم القیامة و اخبشه رجلٌ یسمّی ملک الاملاک، لا ملک الّا للَّه.»

Қул аллоҳам . . . Ин мем мшдд дар афзуди биҷои ёءи Нидо ки аз сари биФкндаҳ буд .

قُلِ اللَّهُمَّ... این میم مشدد در افزود بجای یاء ندا که از سر بیفکنده بود.

Асл онаст ки « ё аллоҳ »у змаҳи ҳоء бар ҷой гузошт ки ндоءи муфрад буд . Бӯи рҷоء Уторидӣ гуфт : ҳафтод ном аз номҳои худованди ъзу ҷл дарин мем аллоҳам таъбияаст , насри ибн ?шамил гуфт : ҳар он кас ки бигуфт : « аллоҳам » худоиро баҳамаи номҳои вай хонд пас савоби вай чандонаст ки худоиро баҳамаи номҳои вай ёд кунад ва бархонад абӯи алдрдоء ривоят кард аз Мустафо

اصل آنست که «یا اللَّه» و ضمه هاء بر جای گذاشت که نداء مفرد بود. بو رجاء عطاردی گفت: هفتاد نام از نامهای خداوند عز و جل درین میم اللّهمّ تعبیه است، نصر ابن شمیل گفت: هر آن کس که بگفت: «اللّهمّ» خدای را بهمه نامهای وی خواند پس ثواب وی چندان است که خدای را بهمه نامهای وی یاد کند و برخواند ابو الدرداء روایت کرد از مصطفی‌

Қол : « ани аллоҳи ъзу ҷли иқўли анои аллоҳи лои илоҳи алои ано , молики алмулуку малики алмулук , қулӯби алмулуки бедӣ ,у ани алъбоди азои атоъўнии ҳавлати қулӯби млўкҳми алайҳими болрأФаҳу алрҳмаҳ ,у ани ъсўнии ҳавлати қулӯби млўкҳми алайҳими болсхтаҳу алнқмаҳ , Фсомўҳми сўоءи алъзоб , Флои тшғлўои анФскми болзли алии алмулук ,у локини ашғлўои анФскми болзкру алтзръи илои акФикми млўккм »

قال: «ان اللَّه عز و جل یقول انا اللَّه لا اله الّا انا، مالک الملوک و ملک الملوک، قلوب الملوک بیدی، و ان العباد اذا اطاعونی حوّلت قلوب ملوکهم علیهم بالرأفة و الرحمة، و ان عصونی حوّلت قلوب ملوکهم علیهم بالسخطه و النّقمة، فساموهم سواء العذاب، فلا تشغلوا انفسکم بالذّل علی الملوک، و لکن اشغلوا انفسکم بالذکر و التضرع الی اکفیکم ملوککم»

Қавла : тؤтии алмалики ман тшоء мегуяд : подшоҳӣ ӯро диҳӣ ки худ хоҳӣ , яъне Мустафои су асҳоби вай ки эшонро фатҳ Макка доду нусрат бар кофарон , бо даҳ ҳазор марди мусулмон дар Макка шуд ,у кофаронро мақҳур ва мхзўл кард ,у ширкро бо таии идбори хеши барад . Ва тзли ман тшоء ва ӯро ки хоҳии хўордорӣу мақҳури дорӣ , яъне абӯи ҷаҳлу асҳоби вай ки сарҳои эшон буриданд ва дар қлиб бадар афканданд ва гуфтаанд : тؤтии алмалики ман тшоء яъне одаму фарзандони вай ,у тнзъи алмалики ммни тшоء яъне Иблис ва пас рӯи он вай . Тؤтии алмалики ман тшоء гӯйанд : малик Довӯдаст чунон ки гуфту отоаҳи аллоҳи алмалику алҳкмаҳ . Ва тнзъи алмалики малик толутаст ки аз вай бо Довӯд шуда , ва гуфтаанд ки : муроди бойени малики офият ва қаноатаст чунон ки Мустафо с гуфт « ман асбҳи омнои фии шурба , муъофии фии бадана ,у ъндаҳи қӯти явмаи Фкأнмои ҳизти ?лаи алднёи бҳзоФирҳо . »

قوله: تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ میگوید: پادشاهی او را دهی که خود خواهی، یعنی مصطفی ص و اصحاب وی که ایشان را فتح مکه داد و نصرت بر کافران، با ده هزار مرد مسلمان در مکه شد، و کافران را مقهور و مخذول کرد، و شرک را با طی ادبار خویش برد. وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ و او را که خواهی خوارداری و مقهور داری، یعنی ابو جهل و اصحاب وی که سرهای ایشان بریدند و در قلیب بدر افکندند و گفته‌اند: تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ یعنی آدم و فرزندان وی، وَ تَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشاءُ یعنی ابلیس و پس رو آن وی. تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ گویند: ملک داود است چنان که گفت وَ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْکَ وَ الْحِکْمَةَ. و تَنْزِعُ الْمُلْکَ ملک طالوت است که از وی با داود شده، و گفته‌اند که: مراد باین ملک عافیت و قناعت است چنان که مصطفی ص گفت «من اصبح آمنا فی شربه، معافی فی بدنه، و عنده قوت یومه فکأنّما حیزت له الدنیا بحذافیرها.»

Ва гуфтаанд ки малик биҳиштаст ки раби Алъоламин аз он хабар дод бқўлаҳ : сами раъйати нъимоу маликои кбирои абди алъзизи бен яҳё гуфт : тؤтии алмалики ман тшоء яъне алмалики алии Иблису қаҳри алшитон : , кома

و گفته‌اند که ملک بهشت است که رب العالمین از آن خبر داد بقوله: ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً عبد العزیز بن یحیی گفت: تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ یعنی الملک علی ابلیس و قهر الشیطان:، کما

Қоли расӯли аллоҳи фии ҳақи умри бен улхитоб « ани алшитони лиФрқи ман ҷяши умр , ва мо силки умри Фҷои алои силки алшитони Фҷои охир . »

قال رسول اللَّه فی حق عمر بن الخطّاب «ان الشیطان لیفرق من جیش عمر، و ما سلک عمر فجّا الّا سلک الشیطان فجّا آخر.»

Ва тнзъи алмалики ммни тшоء ҳатто иғлбаҳи алшитон , кома

وَ تَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشاءُ حتی یغلبه الشیطان، کما

Қоли алайҳи ассалом « ани алшитони иҷрии ман ибни одами муҷрии алдм »

قال علیه السلام «انّ الشیطان یجری من ابن آدم مجری الدم»

Ибни алмборки Сафёни савриро гуфт : « ахбрнии мо аннос ? » маро хабар кун ки мардумон кианд ? яъне эшон ки авсофи мардумӣу хисоли сутӯда дар эшонасту бони мустаҳаққи сано ва мадҳ гаштаанд ? ҷавоб дод , ки : донишмандону зиракон . Гуфт мулӯк кианд ? гуфт зоҳидӣ . Гуфт ашроф кианд ? гуфт парҳезгорон . Гуфт сифла ки анд гуфт золимон . Гуфт ағўё кианд ? гуфт : « аллазӣнаи иктбўни алоҳодиси листои клўо ба амволи аннос . »

ابن المبارک سفیان ثوری را گفت: «اخبرنی ما النّاس؟» مرا خبر کن که مردمان که‌اند؟ یعنی ایشان که اوصاف مردمی و خصال ستوده در ایشان است و بآن مستحق ثنا و مدح گشته‌اند؟ جواب داد، که: دانشمندان و زیرکان. گفت ملوک که‌اند؟ گفت زاهدان. گفت اشراف که‌اند؟ گفت پرهیزگاران. گفت سفله که‌اند گفت ظالمان. گفت اغویا که‌اند؟ گفت: «الّذین یکتبون الاحادیث لیستا کلوا به اموال الناس.»

Ва тъзи ман тшоءу тзли ман тшоء гуфтаанд ки : ин ишоратаст ба камоли қудрати худоӣ ки қодир бар камол он бошад ки ҷамъ кунад миён ҳар чизе бо зиди вай , чунон ки ҳар ду донад ва ҳар ду тавонад : агар хоҳад азиз кунад ва барон қодир , ва агар хоҳад хор кунад ва барон қодир . Ва барин сифати ҷузи худованди зўи алҷлолу қодир бар камол нест .

وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ گفته‌اند که: این اشارتست به کمال قدرت خدای که قادر بر کمال آن باشد که جمع کند میان هر چیزی با ضد وی، چنان که هر دو داند و هر دو تواند: اگر خواهد عزیز کند و بران قادر، و اگر خواهد خوار کند و بران قادر. و برین صفت جز خداوند ذو الجلال و قادر بر کمال نیست.

Бидки алхир эй алнср ,у алғнимаҳ ,у ъзи алднёу алохраҳ . Мегуяд : бадасти тести худоё ! ъзи дунёу охират ,у нусрат бар душманон ,у некӣ кардан бо дӯстон . إнки алии кули шайъи ءи ман алъзу алзли қадири ҳама ту додӣ ва бар ҳамаи тавоноӣ , хоҳӣ азиз кунӣ , хоҳии хори дорӣ , хоҳӣ бихонӣ ва бинавозӣ , хоҳӣ бароне ва биндозӣ , ҳамаи туе , кори ту дории Кариму меҳрбонӣ , раҳиму раҳмонӣ , азизу султонӣ , агар касе гуяд : чун хайру шар ҳама дарид ӯсту бхўост ӯ , пас чаро хайр муфрад гуфт : ва ин тахсӣси хайри бзкр аз куҷост ? ҷавоб онаст ки : ин тахсӣс аз онаст ки халқ ки азуи ҳама чиз мехоҳанд ва хайр меҷӯянду рағбат бихир доранд пас ончии рағбати бонсту хосту ҳиммати халқи бонст бар забон дар дуоу зикр , ҳамон гуфтанд агар чаҳ боътқод доштанд ки хайру шар ҳама азуаст , ва офарӣда ӯст ,у бородт ва машйат ӯст .

بِیَدِکَ الْخَیْرُ ای النصر، و الغنیمة، و عزّ الدنیا و الآخرة. میگوید: بدست تست خدایا! عز دنیا و آخرت، و نصرت بر دشمنان، و نیکی کردن با دوستان. إِنَّکَ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ من العزّ و الذّل قَدِیرٌ همه تو دادی و بر همه توانایی، خواهی عزیز کنی، خواهی خوار داری، خواهی بخوانی و بنوازی، خواهی برانی و بیندازی، همه تویی، کار تو داری کریم و مهربانی، رحیم و رحمانی، عزیز و سلطانی، اگر کسی گوید: چون خیر و شر همه درید اوست و بخواست او، پس چرا خیر مفرد گفت: و این تخصیص خیر بذکر از کجاست؟ جواب آنست که: این تخصیص از آن است که خلق که ازو همه چیز می‌خواهند و خیر میجویند و رغبت بخیر دارند پس آنچه رغبت بآنست و خواست و همت خلق بآنست بر زبان در دعا و ذکر، همان گفتند اگر چه باعتقاد داشتند که خیر و شر همه ازوست، و آفریده اوست، و بارادت و مشیت اوست.

Тўлҷи аллили фии алнҳору тўлҷи алнҳори фии аллили инқси ман аҳдҳмоу язиди фии алохр . Ва маънии ин даровард онаст ки рӯзи понздаҳ соъатаст дар атўли алоём ,у шаб на соъат , аз рӯз май коҳад ва дар шаб меафзоед , то шаб ба понздаҳ соъат шавад , ва рӯзҳо на соъат ояд дар ақсри алоём . Ҳар чаҳ азин коҳад дар он афзоед , ва ҳар чаҳ аз он бакоҳад дарин биафзояд . Қоли баъзи алълмоء : ани аллоҳи таъолии аҳби ани ирикми иззата , Фأрокми аллилу аҳби ани ирикми ман раҳмата , Форокми алнҳор , Фоллили изкри алнор ва мо фӣҳо ,у алнҳори изкри алҷнаҳ ва мо фӣҳо .

تُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهارِ وَ تُولِجُ النَّهارَ فِی اللَّیْلِ ینقص من احدهما و یزید فی الآخر. و معنی این درآورد آنست که روز پانزده ساعت است در اطول الایام، و شب نه ساعت، از روز می‌کاهد و در شب می‌افزاید، تا شب به پانزده ساعت شود، و روزها نه ساعت آید در اقصر الایام. هر چه ازین کاهد در آن افزاید، و هر چه از آن بکاهد درین بیفزاید. قال بعض العلماء: ان اللَّه تعالی احبّ ان یریکم عزته، فأراکم اللیل و احبّ ان یریکم من رحمته، فاراکم النهار، فاللیل یذکّر النّار و ما فیها، و النهار یذکّر الجنة و ما فیها.

Ва тхрҷи алҳии ман алмиту тхрҷи алмити ман алҳӣ : мет ва мет бтшдиду тахфиф дар луғатаст аз ду гуруҳи араби маънӣ ҳар ду яксонаст , аммо бтшдиди қроءт нофеъасту Ҳамзау ксоиӣу ҳФс . Боқӣ бтхФиФ хонанд , мегуяд : зинда аз мурдаи берун май ореу мурда аз зинда . Ин мурда нутфааст ,у хояи мурғ ,у тухми набот ,у шаби торик . Ва ин зинда ҷонвараст ,у набот ,у рӯзи равшан . Ин аз он берун май орад ва он азин .

وَ تُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ: میت و میّت بتشدید و تخفیف در لغت است از دو گروه عرب معنی هر دو یکسانست، اما بتشدید قراءت نافع است و حمزه و کسایی و حفص. باقی بتخفیف خوانند، میگوید: زنده از مرده بیرون می‌آری و مرده از زنده. این مرده نطفه است، و خایه مرغ، و تخم نبات، و شب تاریک. و این زنده جانور است، و نبات، و روز روشن. این از آن بیرون می‌آرد و آن ازین.

Ва трзқи ман тшоءи бғири ҳисоби бғири тазйиқу тқтир . Ва шарҳи ин дар сӯра албқраҳ рафт .

وَ تَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ بغیر تضییق و تقتیر. و شرح این در سوره البقره رفت.

Қавлаи лои итхзи алмؤмнўни алкоФрини أўлёءи ин дар шаън қавмӣ омад аз муъминон ки пинҳон дӯстӣ доштанд бо ҷуҳудон . Раби Алъоламин эшонро аз он боз зад ва наҳй кард ва гуфт : мабодо ки муъмини кофарро бдўстӣ гирад . Ҳамонаст ки гуфт : лои ттхзўои адуӣу ъдўкми أўлёء . Ва ҷой дигар гуфт : ва ман итўлҳми мнкми Фأўлӣки ҳам алзолмўн .

قوله لا یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکافِرِینَ أَوْلِیاءَ این در شأن قومی آمد از مومنان که پنهان دوستی داشتند با جهودان. رب العالمین ایشان را از آن باز زد و نهی کرد و گفت: مبادا که مؤمن کافر را بدوستی گیرد. همانست که گفت: لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیاءَ. و جای دیگر گفت: وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ.

Ман дуни алмؤмнин эй ман ғайри алмؤмнину сўоҳм . Мегуяд : берун аз муъминон касеро бадваст мгирид , ин астҳсос муъминонаст аз раби Алъоламин бдўстӣ гирифтани якдигарро ,у писанди он бнздики худоӣ . Ва илайҳи алошораҳи бқўлаҳ :у алмؤмнўну алмؤмноти бъзҳми أўлёءи баъз . Вале дӯст буд аз дил , мадор ӯ мдоҷот ,у омехтани бзоҳр на авлиёъ бошанд .

مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ ای من غیر المؤمنین و سواهم. میگوید: بیرون از مؤمنان کسی را بدوست مگیرید، این استحثاث مؤمنان است از ربّ العالمین بدوستی گرفتن یکدیگر را، و پسند آن بنزدیک خدای. و الیه الاشارة بقوله: وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ. ولیّ دوست بود از دل، مدار او مداجات، و آمیختن بظاهر نه اولیاء باشند.

Ва ман иФъли злки алотхоз . Флиси ман аллоҳи фии шайъи ء эй Форқи дайнау брӣ аллоҳ манеҳ . Ва мегуяд : ҳар муъмин ки мўолот гирад бо кофарони аллоҳ азу безораст яъне аз таваллоӣ вай безораст , напазирад худои тоъати вай , ва напасандад .

وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ الاتخاذ. فَلَیْسَ مِنَ اللَّهِ فِی شَیْ‌ءٍ ای فارق دینه و برئ اللَّه منه. و میگوید: هر مومن که موالات گیرد با کافران اللَّه ازو بیزارست یعنی از تولّای وی بیزارست، نپذیرد خدای طاعت وی، و نپسندد.

إлои أн ттқўо манеҳам тқоаҳу тқоаҳу тақияу атқоءу тўқӣ якеаст ,у ҷамъи тқоаҳ тақӣаст . Ва ёқӯб танҳо тақия хонд . Ва маънии ҳама прҳизиднаст , мегуяд : магар ки аз эшон тарсид ва азишон парҳезед , ки пас рухсатаст шуморо ки мўмнониди мўолоти эшон бзбон на бадал , чунон ки ҷой дигар гуфт : إлои ман أкраҳу қалбаи мутмаини болإимон .

إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً و تقاة و تقیّة و اتقاء و توقی یکی است، و جمع تقاة تقی است. و یعقوب تنها تقیّة خواند. و معنی همه پرهیزیدن است، میگوید: مگر که از ایشان ترسید و ازیشان پرهیزید، که پس رخصت است شما را که مومنانید موالات ایشان بزبان نه بدل، چنان که جای دیگر گفت: إِلَّا مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ.

Муфассирон гуфтанд : маънӣ оят онаст ки муъминонро раво нест мдоҳнти кофарону мўолот бо эшон , магар ки кофарон бар мусулмонон ғалаба кунанд , ё мардии мусулмон танҳо дар миён кофарон уфтад , вазишони тарсад , он гуҳ ӯро рухсат бошад ки хештанро бозҳори калимаи ҳақ дар даст эшон наниҳад ва худро ҳалок накунад , балки мдоҳнт кунаду бзбон мўолот кунад , чандон ки дар он астҳлоли хӯни мусулмонону азоъти мол эшон набошад .

مفسران گفتند: معنی آیت آنست که مؤمنان را روا نیست مداهنت کافران و موالات با ایشان، مگر که کافران بر مسلمانان غلبه کنند، یا مردی مسلمان تنها در میان کافران افتد، وزیشان ترسد، آن گه او را رخصت باشد که خویشتن را باظهار کلمه حق در دست ایشان ننهد و خود را هلاک نکند، بلکه مداهنت کند و بزبان موالات کند، چندان که در آن استحلال خون مسلمانان و اضاعت مال ایشان نباشد.

Он гуҳи инро тақия гӯйанд . Тақия дар ислом равост бадви шарт : бими сар ,у саломати дил . Дар хабараст ки мсилмаҳи каззоби ду мардро аз ёрони расӯл худо бигирифт , бо яке гуфт ки гувоҳӣ медиҳӣ ки ман расӯли хдоом ? гуфт оре гувоҳӣ медаҳум , даст аз вай боз гирифт ва раҳоӣ ёфт . Он дигар сарбоз зад ва нагуфт ончии муроди мсилмаҳ буд , ва ӯро бикушт . Ин қисса бо Мустафо бигуфтанд Мустафои алайҳ ассалом гуфт : « аммо алмқтўли Фмзии алии садақау яқинау ахзи болФзл , ва аммо алохри Фохзи брхсаҳи аллоҳу аллоҳи иғФри ?ла »

آن گه این را تقیّة گویند. تقیه در اسلام رواست بدو شرط: بیم سَر، و سلامت دل. در خبر است که مسیلمه کذاب دو مرد را از یاران رسول خدا بگرفت، با یکی گفت که گواهی میدهی که من رسول خداام؟ گفت آری گواهی میدهم، دست از وی باز گرفت و رهایی یافت. آن دیگر سرباز زد و نگفت آنچه مراد مسیلمه بود، و او را بکشت. این قصه با مصطفی بگفتند مصطفی علیه السلام گفت: «امّا المقتول فمضی علی صدقه و یقینه و اخذ بالفضل، و امّا الآخر فاخذ برخصة اللَّه و اللَّه یغفر له»

Ва қоли съсъаҳи бен сўҳони лосомаҳи бен зайд : холиси алмؤмну холиқи алкоФр , ?фони алкоФри ирзии мнки болхлқи алҳсн ,у иҳқи алейк ани тхолси алмؤмн » ин дар ҳол тақияасту мазҳаби ҷамоат муфассиронаст . Эмоми мазҳаби маози бен ҷабалу муҷоҳиду ҷамоатӣ аз уламо онаст ки : ин тақия дар абтдоءи ислом буду пеш аз онкии дайни ислом мустаҳкам шавад ва қӯт гирад , аммо имрӯзи тақия дар дор алҳрбаст на дар дори алислом ки бҳмди аллоҳи рукни ислом қавӣаст ,у рояти исломи зоҳиру лни иҷъли аллоҳи ллкоФрини алии алмؤмнини сбило .

و قال صعصعة بن صوحان لاسامة بن زید: خالص المؤمن و خالق الکافر، فان الکافر یرضی منک بالخلق الحسن، و یحق علیک ان تخالص المؤمن» این در حال تقیه است و مذهب جماعت مفسران است. امام مذهب معاذ بن جبل و مجاهد و جماعتی از علما آنست که: این تقیه در ابتداء اسلام بود و پیش از آنکه دین اسلام مستحکم شود و قوت گیرد، اما امروز تقیه در دار الحرب است نه در دار الاسلام که بحمد اللَّه رکن اسلام قوی است، و رایت اسلام ظاهر وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا.

Он гуҳи мусулмононро битарсонед , ва ҳазар намӯд аз хашми хеш агар бо кофарон дӯстӣ гиранд гуфт :у иҳзркми аллоҳ нафсае азоб нафсау إлии аллоҳ алмсир мегуяд : бозгашти ҳама бо аллоҳаст яъне ончӣ дар дунёи бандагонро дода буд . Аз малику малику тасарруфоти он ҳама азишон дар қиёмат воситонанд , ва бо аллоҳ шавад , ва ҳамонаст ки ҷойҳо дар қуръон гуфт : إлии аллоҳи трҷъи алأмўру إлиаҳи ирҷъи алأмри каллау алأмри иўмӣзи ллаҳ .

آن گه مسلمانان را بترسانید، و حذر نمود از خشم خویش اگر با کافران دوستی گیرند گفت: وَ یُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ ای عذاب نفسه وَ إِلَی اللَّهِ الْمَصِیرُ میگوید: بازگشت همه با اللَّه است یعنی آنچه در دنیا بندگان را داده بود. از ملک و ملک و تصرفات آن همه ازیشان در قیامت واستانند، و با اللَّه شود، و همانست که جایها در قرآن گفت: إِلَی اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّهُ وَ الْأَمْرُ یَوْمَئِذٍ لِلَّهِ.

Он гуҳи тамомии таҳзирро гуфт : қул إни тхФўои мо фии сдўркми гӯй агар пинҳон кунед ончӣ дар дил доред аз мўолоти куффор , ё аз ноустувор гирифтани расӯлу бгзоштни ҳақ ӯ أўи тбдўаҳ ё ончӣ дар дил доред бикрдор пайдо кунед ки бо расӯли бҳрбу қтлои беруни оӣид , иълмаҳи аллоҳи Фиҷозикми алайҳ , худоӣ медонад ҳар ду ҳол аз шумо , ва шуморо бон подош диҳад , чунон ки сазои шумоу кирдори шумо буд .

آن گه تمامی تحذیر را گفت: قُلْ إِنْ تُخْفُوا ما فِی صُدُورِکُمْ گوی اگر پنهان کنید آنچه در دل دارید از موالات کفّار، یا از نااستوار گرفتن رسول و بگذاشتن حق او أَوْ تُبْدُوهُ یا آنچه در دل دارید بکردار پیدا کنید که با رسول بحرب و قتلا بیرون آئید، یَعْلَمْهُ اللَّهُ فیجازیکم علیه، خدای میداند هر دو حال از شما، و شما را بآن پاداش دهد، چنان که سزای شما و کردار شما بود.

Он гуҳ гуфт иълми мо фии алсмоўот ва мо фии алأрз ,у аллоҳи алии кули шайъи ءи қадир ӯ худовандӣаст ки ҳар чаҳ дар осмонҳо ва ҳар чаҳ дар замин аст медонад ,у ҷзоء ҳар кас аз мағфират ва азоб тавонад , пас бидонед ки змоӣри дили шумо ҳам донад ва он кас ки ҳама донаду ҷзоء ҳама тавонад сазост ки аз вай битарсанд , ва аз азобу хашми вай бар ҳазар бошанд .

آن گه گفت یَعْلَمُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ، وَ اللَّهُ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ او خداوندیست که هر چه در آسمانها و هر چه در زمین است می‌داند، و جزاء هر کس از مغفرت و عذاب تواند، پس بدانید که ضمائر دل شما هم داند و آن کس که همه داند و جزاء همه تواند سزاست که از وی بترسند، و از عذاب و خشم وی بر حذر باشند.

Аҳл маъонӣ гуфтаанд тхФўои фарои пеш тбдўо дошт то танбеҳӣ бошад ки аллоҳи амалу ният мо медонад пеш аз изҳори он . Ва алии ҳозои қавла , сўоءи мнкми ман أсри алқўл ва ман ҷҳр бау қоли таъолӣ : иълми саракаму ҷҳркм дар ҳар ду ояти сари фарои пеш ҷҳр дошт . Он маъниро ки баён кардем . Ҷои дигар бар акс ин гуфт : إни тбдўои мо фии أнФскми أўи тхФўаҳи тбдўои фаро пеш дошт то танбеҳӣ бошад ки илм ҳар ду ӯро яксонаст , ӯро ошкоро чаҳ ниҳонаст , на аз он ниҳон ӯро дар илм нуқсонаст . На азин ошкорои зёдтӣ ки дар ҳар ду ҳол доноӣ гумонаст .

اهل معانی گفته‌اند تُخْفُوا فرا پیش تبدوا داشت تا تنبیهی باشد که اللَّه عمل و نیت ما می‌داند پیش از اظهار آن. و علی هذا قوله، سَواءٌ مِنْکُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ و قال تعالی: یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ در هر دو آیت سرّ فرا پیش جهر داشت. آن معنی را که بیان کردیم. جای دیگر بر عکس این گفت: إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ تبدوا فرا پیش داشت تا تنبیهی باشد که علم هر دو او را یکسانست، او را آشکارا چه نهان است، نه از آن نهان او را در علم نقصان است. نه ازین آشکارا زیادتی که در هر دو حال دانای گمانست.

Явми тҷди кули нафаси мо амалати ман хайри мҳзрои тақдирау иҳзркми аллоҳ нафса , явми тҷд , агар хоҳии абтдоءи ин оят бо иҳзркми аллоҳ нафса , пайванд ,у маънӣ он бошад ки аллоҳи шуморо ҳазар май намояд аз азоби худ дар он рӯзи қиёмат ки ҳар каси бҷзоءи кирдор худ расанд , некони бсўоб , ва бидон бъзоб . Ва агар хоҳӣ ба ,у аллоҳи алии кули шайъи ءи қадири пайванд ,у маънӣ он бошад ки худои рӯзи растхез бар ҳамаи чиз қодираст аз азоб ва савоб навохту сиёсату раҳмату нқмти явми тҷди кули нафаси мо амалати ман хайр мҳзро ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : явми ибъсҳми аллоҳи ҷмиъои Финбӣҳми бмои ъмлўои аҳсоаи аллоҳу нсўаҳ .

یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً تقدیره و یحذرکم اللَّه نفسه، یوم تجد، اگر خواهی ابتداء این آیت با یُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ، پیوند، و معنی آن باشد که اللَّه شما را حذر می‌نماید از عذاب خود در آن روز قیامت که هر کس بجزاء کردار خود رسند، نیکان بثواب، و بدان بعذاب. و اگر خواهی به، وَ اللَّهُ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ پیوند، و معنی آن باشد که خدای روز رستخیز بر همه چیز قادر است از عذاب و ثواب نواخت و سیاست و رحمت و نقمت یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً همانست که جای دیگر گفت: یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا احصاه اللَّه و نسوه.

Ва мо амалати ман сӯъ яъне алқбиҳи ман алъамал , иқрأи ман китобаи туад эй тмнӣ алнФс ъанд злки луи أни байнҳоу байнаи أмдои бъидои ман алмшрқи илои алмғрб .

وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ یعنی القبیح من العمل، یقرأ من کتابه تَوَدُّ ای تمنّی النفس عند ذلک لَوْ أَنَّ بَیْنَها وَ بَیْنَهُ أَمَداً بَعِیداً من المشرق الی المغرب.

Он гуҳи таъкидроу астзҳор бар эшон калимаи таҳзир аъодт кард ва гуфт :у иҳзркми аллоҳ нафса ва низ рأФту раҳмату меҳрбонӣ дар таҳзир баст гуфт :у аллоҳи рؤФи болъбод ва маънӣ онаст ки ман бар шумо сахти меҳрбонаму бахшоянда , ки таъҷил уқубат накардам , ва шуморо бояд кирдории Фронгзоштм , балки аз оқибати кору саранҷоми кирдор хабар додам ва ҳазар намудем , то бедор ва ҳушёр бошед ,у бъоқбт растгор шавед .

آن گه تاکید را و استظهار بر ایشان کلمه تحذیر اعادت کرد و گفت: وَ یُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ و نیز رأفت و رحمت و مهربانی در تحذیر بست گفت: وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ و معنی آنست که من بر شما سخت مهربانم و بخشاینده، که تعجیل عقوبت نکردم، و شما را باید کرداری فرانگذاشتم، بلکه از عاقبت کار و سرانجام کردار خبر دادم و حذر نمودم، تا بیدار و هشیار باشید، و بعاقبت رستگار شوید.