Қавлаи таъолӣ :у соръўо маътӯфаст бару атқўои аллоҳу أтиъўо . Ва дар мсоҳФи шомён ва ӯ нест ва қроءт эшонаст соръўоу маънии мсорът мубодиратасту бакорӣ шитофтан аз бими фӯт ,у сръаҳу аҷала ҳар ду мутақорибанд , ва фарқ онаст ки суръати бакор шитофтанаст буқати хешу шарти хеш , чунон ки таъхири он аз он вақт тақсир гӯйанд нописандида . Ва аҷалаи сабк дар кор ҷустанаст на буқати хешу шарти хешу таъхири дарин яке писандидааст ки أноаҳ бошаду сукӯнат ва дар корҳо сукӯнат некӯаст .

قوله تعالی: وَ سارِعُوا معطوف است بر وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا. و در مصاحف شامیان و او نیست و قراءت ایشانست سارِعُوا و معنی مسارعت مبادرت است و بکاری شتافتن از بیم فوت، و سرعة و عجله هر دو متقارب‌اند، و فرق آنست که سرعت بکار شتافتن است بوقت خویش و شرط خویش، چنان که تأخیر آن از آن وقت تقصیر گویند ناپسندیده. و عجله سبک در کار جستن است نه بوقت خویش و شرط خویش و تأخیر درین یکی پسندیده است که أناة باشد و سکونت و در کارها سکونت نیکوست.

Ва соръўо мегуяд : башитобед бмғФрти худованд , яъне бони кор ки мағфират воҷиб кунаду сабаби мағфират буд . Ва муфассиронро ихтилоф ақволаст ки ин сабаб чист ?

وَ سارِعُوا میگوید: بشتابید بمغفرت خداوند، یعنی بآن کار که مغفرت واجب کند و سبب مغفرت بود. و مفسّران را اختلاف اقوال است که این سبب چیست؟

Қавмӣ гуфтанд : ислом ва суннатаст . Қавмӣ гуфтанд : ҷамъ ва ҷамоатаст . Қавмӣ гуфтанд : ҷиҳод ва ҳиҷратаст . Қавмӣ гуфтанд : ихлос дар тоъату сидқ дар мъомлтаст . Қавмӣ гуфтанд : такбири аввали васфи аввал дар намоз бҷмоътаст .

قومی گفتند: اسلام و سنّت است. قومی گفتند: جمع و جماعتست. قومی گفتند: جهاد و هجرتست. قومی گفتند: اخلاص در طاعت و صدق در معاملت است. قومی گفتند: تکبیر اوّل وصف اوّل در نماز بجماعت است.

Қол алнабӣ ( с ) : ман слии ллаҳи арбаъӣни иўмои фии ҷимоъаи идрки алткбираҳи алأўлии кутуби ?лаи броءтон : броءаҳи ман алнору броءаҳи ман алнФоқ .

قال النّبیّ (ص): من صلّی للَّه اربعین یوما فی جماعة یدرک التّکبیرة الأولی کتب له براءتان: براءة من النّار و براءة من النّفاق.

Ва қоли алайҳи ассалом : ани аллоҳу млоӣктаҳи ислўни алии алсФи алأўл , ва мо ман хтўаҳи аҳби илои аллоҳи ман хтўаҳи имшиҳои исли баҳои сафо .

و قال علیه السّلام: انّ اللَّه و ملائکته یصلّون علی الصّف الأوّل، و ما من خطوة احبّ الی اللَّه من خطوة یمشیها یصل بها صفّا.

Ва қоли ҷобири бен смраҳ : харҷи ълинои расӯли аллоҳ ( с ) Фронои ҳлқо , Фқол : молии Ароками ғурин ? сами харҷи ълинои Фқол : алои тсФўни комаи тсФ алмлоӣкаҳ ъанд рабҳо ? Фқлно : ё расӯли аллоҳу Киеви тсФ алмлоӣкаҳ ъанд рабҳо ?

و قال جابر بن سمرة: خرج علینا رسول اللَّه (ص) فرآنا حلقا، فقال: مالی اراکم غرین؟ ثمّ خرج علینا فقال: الا تصفّون کما تصفّ الملائکة عند ربّها؟ فقلنا: یا رسول اللَّه و کیف تصفّ الملائکة عند ربّها؟

Қол : итмўни алсФўФи алأўлӣ ,у итросўни фии алсФ .

قال: یتمّون الصّفوف الأولی، و یتراصّون فی الصّف.

Қавлау ҷинаи арзҳо алсмоўоту алأрз эй кързи алсмоўоту алأрз , кқўлаҳи фии сӯраи алҳдид :у ҷинаи арзҳо кързи алсмоءу алأрз , « арз » ӣнҷои ду ваҷҳ дорад : яке онкии зид тӯласт ,у маболиғатро зикр арз кард , аз баҳри онкӣ дар урфу одати тӯл ҳар чизи ма аз арз буд , яъне ки : чун арзи он чандинаст , тӯли он худ чанд буд ? заҳрӣ гуфт : анмои васфи арзҳо , Фأмои тӯлҳо Флои иълмаҳи алои аллоҳи ъзу ҷл . Ин ҳам чунонаст ки либоси биҳиштёнро зикр бтонт кард бникўтри сифатӣ ва тамомтар зинатӣ , ва дар ғолиби одоти зҳораҳи некӯтару нафистар аз бтонт буд , яъне ки чун бтонт чунинаст зҳораҳ худ чунаст ? ! ваҷҳ дигар онаст ки : маънии арз фарохӣаст на зиди тӯл , чунон ки гӯйанд : ҳзаҳи дори ариза , эй восеъа . Мегуяд : башитобед . . Ббҳштӣ ки фарохӣ он чандонаст ки фарохии ҳафт осмон ва ҳафт замин . Мардӣ гуфт : ё расӯли аллоҳ агар биҳишт чандинаст бад-ӣни фарохии пас дӯзах куҷост ? ! Мустафо ( с ) гуфт : субҳони аллоҳ , азои ҷоءи алнҳори Фأини аллил ? .

قوله وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ ای کعرض السّماوات و الأرض، کقوله فی سورة الحدید: وَ جَنَّةٍ عَرْضُها کَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ، «عرض» اینجا دو وجه دارد: یکی آنکه ضد طول است، و مبالغت را ذکر عرض کرد، از بهر آنکه در عرف و عادت طول هر چیز مه از عرض بود، یعنی که: چون عرض آن چندین است، طول آن خود چند بود؟ زهری گفت: انّما وصف عرضها، فأمّا طولها فلا یعلمه الّا اللَّه عزّ و جلّ. این هم چنان است که لباس بهشتیان را ذکر بطانت کرد بنیکوتر صفتی و تمامتر زینتی، و در غالب عادات ظهارة نیکوتر و نفیس‌تر از بطانت بود، یعنی که چون بطانت چنین است ظهارة خود چونست؟! وجه دیگر آنست که: معنی عرض فراخی است نه ضدّ طول، چنان که گویند: هذه دار عریضة، ای واسعة. میگوید: بشتابید.. ببهشتی که فراخی آن چندانست که فراخی هفت آسمان و هفت زمین. مردی گفت: یا رسول اللَّه اگر بهشت چندین است بدین فراخی پس دوزخ کجاست؟! مصطفی (ص) گفت: سبحان اللَّه، اذا جاء النّهار فأین اللّیل؟.

Инси бен моликро пурседанд ки : биҳишт куҷост дар замин ё дар осмон ? ҷавоб дод ки : кадом осмонасту кадоми замин ки биҳишт дар он гунҷад ? гуфтанд : пас куҷост ? гуфт : болоءи осмони ҳафтуми зери арши азим . Қтодаҳ гуфт : бмо чунон расед ки биҳишти болоء ҳафт осмонасту дӯзахи зери ҳафтуми табақаи замин .

انس بن مالک را پرسیدند که: بهشت کجاست در زمین یا در آسمان؟ جواب داد که: کدام آسمانست و کدام زمین که بهشت در آن گنجد؟ گفتند: پس کجاست؟ گفت: بالاء آسمان هفتم زیر عرش عظیم. قتاده گفت: بما چنان رسید که بهشت بالاء هفت آسمانست و دوزخ زیر هفتم طبقه زمین.

أъдт ллмтқин ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : тлки алҷнаҳи алтии нўрси ман ъбоднои ман кони тқё ,у қоли таъолӣ :у أзлФти алҷнаҳи ллмтқини ғайри баъӣд . Он гуҳи сифати муттақеон дар гирифт ,у абтдоء бсхо кард ки беҳинаи ахлоқ муъминонаст ,у зинати дайн ва камол имонаст .

أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ همانست که جای دیگر گفت: تِلْکَ الْجَنَّةُ الَّتِی نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ کانَ تَقِیًّا، و قال تعالی: وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ غَیْرَ بَعِیدٍ. آن گه صفت متّقیان در گرفت، و ابتداء بسخا کرد که بهینه اخلاق مؤمنان است، و زینت دین و کمال ایمانست.

Қол алнабӣ ( с ) ҳикояи ани аллоҳи ъзу ҷл : ҳозои дайни артзитаҳи лнФсӣу лни ислҳаҳи алои алсхоءу ҳасани алхлқ , Фأкрмўои бҳмои мо сҳбтмўаҳ .

قال النّبیّ (ص) حکایة عن اللَّه عزّ و جلّ: هذا دین ارتضیته لنفسی و لن یصلحه الّا السّخاء و حسن الخلق، فأکرموا بهما ما صحبتموه.

Аллазӣнаи инФқўни фии алсроء ва алзроء мегуяд : муттақеон эшонанд ки нафақа кунанд ва садақа диҳанд дар ҳар ҳол ки бошанд аз сароу зроу шиддату рхоу ъусру иср .

الَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ میگوید: متّقیان ایشانند که نفقه کنند و صدقه دهند در هر حال که باشند از سرّا و ضرّا و شدّت و رخا و عسر و یسر.

Ва алкозмини алғиз ва эшон ки хашм фурӯ баранд ва интиқом накунанд чун тавонанд , балки дар он хашми фурӯи бурдан сабр кунанд ,у рзоءи худо дар он биҷӯянд .

وَ الْکاظِمِینَ الْغَیْظَ و ایشان که خشم فرو برند و انتقام نکنند چون توانند، بلکه در آن خشم فرو بردن صبر کنند، و رضاء خدا در آن بجویند.

Қол алнабӣ ( с ) : мо тҷръи абди ҷуръаи афзали иҷрои ман ҷуръаи ғайзи казмҳо абтғоءи ваҷҳи аллоҳи ъзу ҷл , ва ман казми ғизоу ҳўи иқдри алии анФозаҳи малаъаи аллоҳи уманоу аимоно .

قال النّبی (ص): ما تجرّع عبد جرعة افضل اجرا من جرعة غیظ کظمها ابتغاء وجه اللَّه عزّ و جلّ، و من کظم غیظا و هو یقدر علی انفاذه ملأه اللَّه امنا و ایمانا.

Ва қоли яҳёи бен закариёи лъисии бен Марям ( ъ ) : ё рӯҳи аллоҳи ахбрнии бأшди шайъи ءи фии алдорини ҷмиъо . Қол : ғазаби аллоҳ . Қол ё рӯҳи аллоҳ ва мо инҷинии ман ғазаби аллоҳ ? қол : тарки алғзб .

و قال یحیی بن زکریا لعیسی بن مریم (ع): یا روح اللَّه اخبرنی بأشد شی‌ء فی الدّارین جمیعا. قال: غضب اللَّه. قال یا روح اللَّه و ما ینجینی من غضب اللَّه؟ قال: ترک الغضب.

Ривоят кунанд ки : абӯи бикри садиқи рӯзӣ бо Мустафо ( с ) нишаста буд , мардӣ биёмаду забон дар абӯ бикр кашид ва носазо гуфт . Абӯи бикр аз вай эъроз кард ва аз вай дар мегузошт . Пас он мард дар таъни биФзўд . Абӯи бикр хашм гирифт , дар ҷавоб додани истод . Мустафо ( с ) бархест , абӯи бикр аз паии Мустафо ( с ) рафт , гуфт : ё расӯли аллоҳ то он мард дар мо таън ҳаме кард нишаста будӣ ? чун ман ҷавоб додам бархестӣ , ин чаҳ буд ? Мустафо ( с ) гуфт : ё أбои бикр то ту нмигФтии Фриштаҳ эй омада буд ва аз баҳр ту мегуфт ва ҷавоб медод , чун ту хашм гирифтӣ ва дар интиқоми истодӣ Фриштаҳ бирафту шайтон дар омад , чун шайтон дар омад ман бархестам .

روایت کنند که: ابو بکر صدیق روزی با مصطفی (ص) نشسته بود، مردی بیامد و زبان در ابو بکر کشید و ناسزا گفت. ابو بکر از وی اعراض کرد و از وی در میگذاشت. پس آن مرد در طعن بیفزود. ابو بکر خشم گرفت، در جواب دادن ایستاد. مصطفی (ص) برخاست، ابو بکر از پی مصطفی (ص) رفت، گفت: یا رسول اللَّه تا آن مرد در ما طعن همی‌کرد نشسته بودی؟ چون من جواب دادم برخاستی، این چه بود؟ مصطفی (ص) گفت: یا أبا بکر تا تو نمیگفتی فریشته‌ای آمده بود و از بهر تو میگفت و جواب میداد، چون تو خشم گرفتی و در انتقام ایستادی فریشته برفت و شیطان در آمد، چون شیطان در آمد من برخاستم.

Ва алъоФини ани анноси ҷои дигар бъФў фармуд ва гуфт :у лиъФўоу лисФҳўо ,у ҷои дигари афву тақвои дарҳами баст ва аз банда бипасандед ва гуфт :у أни тъФўои أқрби ллтқўӣ .

وَ الْعافِینَ عَنِ النَّاسِ جای دیگر بعفو فرمود و گفت: وَ لْیَعْفُوا وَ لْیَصْفَحُوا، و جای دیگر عفو و تقوی درهم بست و از بنده بپسندید و گفت: وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوی‌.

Ва қол алнабӣ ( с ) : инодии мноди явми алқёмаҳ : أлои ман кони ?лаи алии аллоҳи аҷри Флиқм , Фиқўми алъоФўни ани аннос , сами тела : Фмни ъФоу أслҳи Фأҷраҳи алии аллоҳ .

و قال النّبیّ (ص): ینادی مناد یوم القیامة: ألا من کان له علی اللَّه اجر فلیقم، فیقوم العافون عن الناس، ثمّ تلا: فَمَنْ عَفا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ.

Клбӣ гуфт : ӣнҷои афви бардагону дирами хридгонст . Зайди бен аслм гуфт : афви он касаст ки бар ту зулм кунад ё туро бад гуяд , бар вифқи он хабар ки Мустафо ( с ) гуфт : أи лои адлкми алии хайри ахлоқи аҳли алднёу алохраҳ ? ман васли ман қитъау ъФои ъмни зулма ,у أътии ман ҳарама .

کلبی گفت: اینجا عفو بردگان و درم خریدگانست. زید بن اسلم گفت: عفو آن کس است که بر تو ظلم کند یا ترا بد گوید، بر وفق آن خبر که مصطفی (ص) گفت: أ لا ادلّکم علی خیر اخلاق اهل الدّنیا و الآخرة؟ من وصل من قطعه و عفا عمّن ظلمه، و أعطی من حرمه.

Иброҳӣм тимӣ гуфт ки : бихоб намуданд маро ки бар канор ҷӯӣ доштанд маро , ва гуфтанд : ё иброҳӣми худ бёшом , ва ҳар крои хоҳии оби даҳ , ки ту хашми фурӯи барадӣ , ва бар он сабр кардӣ ,у мардумонро бгноаҳ афв кардӣ , ва аз эшон дар гузоштӣ .

ابراهیم تیمی گفت که: بخواب نمودند مرا که بر کنار جویی داشتند مرا، و گفتند: یا ابراهیم خود بیاشام، و هر کرا خواهی آب ده، که تو خشم فرو بردی، و بر آن صبر کردی، و مردمان را بگناه عفو کردی، و از ایشان در گذاشتی.

Ва аллоҳи иҳби алмҳснин яъне ончии дарин оят гуфт аз макорими ахлоқ , сифат Муҳсинонаст ,у аллоҳи таъолии Муҳсинонро дӯст медорад .

وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ یعنی آنچه درین آیت گفت از مکارم اخلاق، صفت محسنان است، و اللَّه تعالی محسنان را دوست میدارد.

Рӯй собити албнонии ани инси бен молики қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « раъйати қсўрои мушаррафаи алии алҷнаҳ , қиллат ё Ҷабраили лмни ҳзаҳ ? қоли ли алкозмини алғизу алъоФини ани анносу аллоҳи иҳби алмҳснин .

روی ثابت البنانی عن انس بن مالک قال: قال رسول اللَّه (ص): «رأیت قصورا مشرفة علی الجنّة، قلت یا جبرئیل لمن هذه؟ قال ل الْکاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعافِینَ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ.

Ва аллазӣнаи إзои Фълўои фоҳишаи ину аллазӣна маътӯфаст бар аллазӣнаи инФқўну сабаби нузули ин оят онаст ки муъминон гуфтанд : ё расӯли аллоҳ банӣ Исроил бар худои гиромитар аз мо буданд , чун гуноҳӣ азишон дар вуҷӯд омадӣ бомдоди куффорати он гуноҳ бар Утбаи эшон набишта будӣ ки : « аҷдъи анФк , аҷдъи азнк , аФъли кзо » , яъне : куффорати эшон он будӣ ки бинии бабр , гӯши бабру амсоли он то аз он гуноҳ пок шудандӣ .

وَ الَّذِینَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً این و الذین معطوف است بر الَّذِینَ یُنْفِقُونَ و سبب نزول این آیت آنست که مؤمنان گفتند: یا رسول اللَّه بنی اسرائیل بر خدای گرامی‌تر از ما بودند، چون گناهی ازیشان در وجود آمدی بامداد کفّارت آن گناه بر عتبه ایشان نبشته بودی که: «اجدع انفک، اجدع اذنک، افعل کذا»، یعنی: کفّارت ایشان آن بودی که بینی ببر، گوش ببر و امثال آن تا از آن گناه پاک شدندی.

Мустафо ( с ) чун ин сухан азишон шунид , соъатии хомӯши гашти мунтазири ваҳй то чаҳ ояд раби Алъоламин ин оят фиристод . Он гуҳи Мустафо ( с ) гуфт : бёӣид то шуморо хабар кунам ба ба аз он ки банӣ Исроилро доданд , яъне ки : эшонро гӯшу бинӣ баридан фармуданд , ва шуморо зикру истиғфору тарк исрор фармуданд . Басои Фрқо ки миёни ду қавмаст ! якеро тавбаи гӯшу бинӣ бариданаст , ва якеро тавбаи пушаймонӣ дар дил ,у узр бар забон .

مصطفی (ص) چون این سخن ازیشان شنید، ساعتی خاموش گشت منتظر وحی تا چه آید ربّ العالمین این آیت فرستاد. آن گه مصطفی (ص) گفت: بیائید تا شما را خبر کنم به به از آن که بنی اسرائیل را دادند، یعنی که: ایشان را گوش و بینی بریدن فرمودند، و شما را ذکر و استغفار و ترک اصرار فرمودند. بسا فرقا که میان دو قوم است! یکی را توبه گوش و بینی بریدن است، و یکی را توبه پشیمانی در دل، و عذر بر زبان.

Ва пушаймонӣ онаст ки Мустафо ( с ) гуфт : алндми тавба

و پشیمانی آنست که مصطفی (ص) گفت: الندم توبة

Ва узр забон онаст ки ФостғФрўои лзнўбҳм мақотил гуфт : Мустафо ( с ) бародарии афканди миёни ду марди яке Ансорӣу дигари сақафӣ . Сақафии бғзоиӣ берун шуд . Ансориро бар сари аёл хеш багумошт ва Халифа кард . Ансорӣ аз баҳри эшон рӯзии гӯшти харид , чун бон зан дод , аз паии вай дар хона рафт ,у даст вай гирифту даҳан бар дасти ваии ниҳод , он гуҳ пушаймон шуду бозгашт . Зан гуфт :у аллоҳ ки ғайбати бародари хеш нигаҳ надоштӣу бмқсўди худ низ нараседӣ . Ансорӣ рӯй бсҳрои ниҳоду хок бар сар мекард . Ва истиғфор мекард он марди сақафӣ дар расед аз сафар ,у Ансориро талаб кард ва надид , аҳли ваии қиссаи Ансорӣ бо вай бигуфт . Сақафӣ гуфт : « лои аксари аллоҳи фии алохўон мислаи » . Он гуҳ рӯзӣ баталаб вай шуд дар биёбону саҳро , вайро дид ки зорӣ ва тазаррӯъ мекард , ва аз худои ъзу ҷли омурзиш ва афв мехост . ӯро пеши абӯ бикр оварад то аз онҷои фараҷӣ ва роҳатӣ бинад . Бӯ бикр гуфт : виҳк ! надонистӣ ки аллоҳро ғайрат буд , ғозиро на чунон ғайрат ки муқӣмро буд . Аз онҷои пеш умр шуданд , ҳамин гуфт , пеши Мустафо ( с ) шуданд , ҳамин фармуд . Он марди дармонда ва дилтанг шуд . Раби Алъоламин дар шаъни ваии ин оят фиристод :у аллазӣнаи إзои Фълўои фоҳишаи أўи злмўои أнФсҳми ибн аббос гуфт : фоҳишаи ӣнҷо зиноаст . Ва зулми нафас ҳар чаҳ дун аз онаст , чун назару қибла ,у ламс . Ва гуфтаанд : фоҳиша гуноҳӣаст ки онро табаъа буд , аз ҷиҳати махлуқу зулми нафас гуноҳаст миёни бандау миёни ҳақ . Ва гуфтаанд ки : фоҳиша кабоираст ,у зулми нафаси сғоӣри фоҳишаи кирдор нописандидааст ,у зулми нафаси гуфтори нописандида .

و عذر زبان آنست که فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ مقاتل گفت: مصطفی (ص) برادری افکند میان دو مرد یکی انصاری و دیگر ثقفی. ثقفی بغزایی بیرون شد. انصاری را بر سر عیال خویش بگماشت و خلیفه کرد. انصاری از بهر ایشان روزی گوشت خرید، چون بآن زن داد، از پی وی در خانه رفت، و دست وی گرفت و دهن بر دست وی نهاد، آن گه پشیمان شد و بازگشت. زن گفت: و اللَّه که غیبت برادر خویش نگه نداشتی و بمقصود خود نیز نرسیدی. انصاری روی بصحرا نهاد و خاک بر سر میکرد. و استغفار میکرد آن مرد ثقفی در رسید از سفر، و انصاری را طلب کرد و ندید، اهل وی قصه انصاری با وی بگفت. ثقفی گفت: «لا اکثر اللَّه فی الاخوان مثله». آن گه روزی بطلب وی شد در بیابان و صحرا، وی را دید که زاری و تضرّع میکرد، و از خدای عزّ و جلّ آمرزش و عفو میخواست. او را پیش ابو بکر آورد تا از آنجا فرجی و راحتی بیند. بو بکر گفت: ویحک! ندانستی که اللَّه را غیرت بود، غازی را نه چنان غیرت که مقیم را بود. از آنجا پیش عمر شدند، همین گفت، پیش مصطفی (ص) شدند، همین فرمود. آن مرد درمانده و دلتنگ شد. ربّ العالمین در شأن وی این آیت فرستاد: وَ الَّذِینَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ابن عباس گفت: فاحشة اینجا زنا است. و ظلم نفس هر چه دون از آنست، چون نظر و قبلة، و لمس. و گفته‌اند: فاحشة گناهی است که آن را تبعه بود، از جهت مخلوق و ظلم نفس گناه است میان بنده و میان حق. و گفته‌اند که: فاحشة کبائر است، و ظلم نفس صغائر فاحشة کردار ناپسندیده است، و ظلم نفس گفتار ناپسندیده.

Аҳл маъонӣ гуфтанд : зулми нафасро се рӯйаст : яке онкӣ бар нафасу зоти хеш ҷиноят кунад , чунон ки аз ваии дрнгзрд . Дигари онкӣ бар хуишону наздикони хеш ҷиноят кунад эшон ки бмнзлти нафас вайанд ва барин ваҷҳ агар бар мусулмонӣ ҷиноят кунад ҳамин бошад , ки муъминони ҳама чун як тан ростанд . Алмؤмнўни каллаами кнФси воҳида . Ваҷҳ сеюм онаст ки зулм бар дайгарӣ кунаду ваболи он зулм буи бозгардад пас он зулми худ бар худ кардааст .

اهل معانی گفتند: ظلم نفس را سه روی است: یکی آنکه بر نفس و ذات خویش جنایت کند، چنان که از وی درنگذرد. دیگر آنکه بر خویشان و نزدیکان خویش جنایت کند ایشان که بمنزلت نفس وی‌اند و برین وجه اگر بر مسلمانی جنایت کند همین باشد، که مؤمنان همه چون یک تن راست‌اند. المؤمنون کلهم کنفس واحدة. وجه سوم آنست که ظلم بر دیگری کند و وبال آن ظلم بوی بازگردد پس آن ظلم خود بر خود کرده است.

Қавла : зкрўои аллоҳи ФостғФрўо лзнўбҳм гуфтаанд ки : зикри ӣнҷо намозаст бҳкми он хабар ки алӣ ( ъ ) ривоят кунад : канти рҷлои азои самъати ман расӯли аллоҳ ( с ) шиӣои нФънии аллоҳи бмои шоءи أни инФънии Фозои ҳдснии аҳади ман асҳобаи астҳлФтаҳ , Фозои ҳлФи лии сдқтаҳ .

قوله: ذَکَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ گفته‌اند که: ذکر اینجا نماز است بحکم آن خبر که علی (ع) روایت کند: کنت رجلا اذا سمعت من رسول اللَّه (ص) شیئا نفعنی اللَّه بما شاء أن ینفعنی فاذا حدّثنی احد من اصحابه استحلفته، فاذا حلف لی صدّقته.

Ва ҳдснии абӯи бикри أнаҳи қоли самъати расӯли аллоҳ ( с ) иқўл : мо ман абди изнби знбои Фиҳсни алтҳўр , сами иқўми файсалии ракаатин , сами истғФри аллоҳи алои ғФри аллоҳи ?ла , сами қрأи ҳзаҳи алоиаҳ :у аллазӣнаи إзои Фълўои фоҳишаи алоиаҳ .

و حدّثنی ابو بکر أنّه قال سمعت رسول اللَّه (ص) یقول: ما من عبد یذنب ذنبا فیحسن الطّهور، ثمّ یقوم فیصلی رکعتین، ثمّ یستغفر اللَّه الّا غفر اللَّه له، ثم قرأ هذه الآیة: وَ الَّذِینَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً الآیة.

Ва гуфтаанд : зкрўои аллоҳи зикр забонаст , он соъат ки дар маъсият уфтад тавба кунад ,у узрӣ боз хоҳад , ва аз худо омурзиш хоҳад .

و گفته‌اند: ذَکَرُوا اللَّهَ ذکر زبان است، آن ساعت که در معصیت افتد توبه کند، و عذری باز خواهد، و از خدا آمرزش خواهد.

Инаст ки гуфт : ФостғФрўои лзнўбҳм ва ман иғФри алзнўби إлои аллоҳи ин ман дар мавзеи мо нафй ниҳодааст , яъне : ва мо иғФри алзнўби алои аллоҳ . Мегуяд : нёмрзди гуноҳони магари аллоҳ . Ин сухан оризаст дар миёни оят , маънӣ онаст ки : ФостғФрўои лзнўбҳму лами исрўо . Бомрзш боз гирданд ва бар гуноҳи нстиҳнд . Садӣ гуфт : исрор сукутасту тарки истиғфор .

این است که گفت: فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ این من در موضع ما نفی نهاده است، یعنی: و ما یغفر الذنوب الا اللَّه. میگوید: نیامرزد گناهان مگر اللَّه. این سخن عارض است در میان آیت، معنی آنست که: فاستغفروا لذنوبهم و لم یصروا. بآمرزش باز گردند و بر گناه نستیهند. سدی گفت: اصرار سکوت است و ترک استغفار.

Қол алнабӣ ( с ) « мо асри ман астғФр ,у ани оди фии алиўми сабъин мара » .

قال النّبیّ (ص) «ما اصرّ من استغفر، و ان عاد فی الیوم سبعین مرّة».

Ва рӯй أни рҷлои أтӣ алнабӣ Фқол : « أҳднои изнби знбо . Қол : иктби алайҳ , қол : сам истғФр манеҳу итўб . Қол : иғФри ?лау итоби алайҳ . Қол : Фиъўду изнб , қол : иктби алайҳ , қоли сам истғФр манеҳу итўби қол : иғФри ?лау итоби алайҳ ,у лои имли аллоҳ ҳатто тмлўо » .

و روی أنّ رجلا أتی النّبیّ فقال: «أحدنا یذنب ذنبا. قال: یکتب علیه، قال: ثمّ یستغفر منه و یتوب. قال: یغفر له و یتاب علیه. قال: فیعود و یذنب، قال: یکتب علیه، قال ثمّ یستغفر منه و یتوب قال: یغفر له و یتاب علیه، و لا یملّ اللَّه حتّی تملّوا».

Ва рӯй أни Иблиси қол : « ё раб !у ъзтку кбрёӣку ҷлолки лои азоли ағўӣ банӣ одами мо домати арўоҳҳми фии аҷсодҳм . Фқоли алрби табораку таъолӣ :у иззатӣу ҷалолӣу иртифоъи маконеи лои азоли ағФри ?лаами мо астғФрўнӣ .

و روی أنّ ابلیس قال: «یا ربّ! و عزّتک و کبریائک و جلالک لا ازال اغوی بنی آدم ما دامت ارواحهم فی اجسادهم. فقال الرّبّ تبارک و تعالی: و عزتی و جلالی و ارتفاع مکانی لا ازال اغفر لهم ما استغفرونی.

Ва ҳам иълмўн , яъне : иълмўни أни алзии атўаҳи ҳаром ӯ мъсиаҳ . Ва ҳам иълмўн

و هم یعلمون، یعنی: یعلمون أنّ الّذی اتوه حرام او معصیة. وَ هُمْ یَعْلَمُونَ‌

Дар мавзе ҳоласт , эй лам икн манеҳам исрори маъаи алълм . Мегуяд : чун бдонстнд ки ҳаромаст ё маъсият , бар он исрор накунанд , яъне агар ндонанд маъзӯр бошанд . Ҳозои колрҷли итзўҷи бأхтаҳи ман алрзоъ ӯ ман алнсб ,у лои сиблати ?лаи илои муъаррифаи злку лами инбаҳи алайҳ ,у колрҷли иҷтҳди Фихтӣ ,у колмстФтии иФтиаҳи алмФтии болхтоء . Маънӣ дигар гуфтаанд : ва ҳам иълмўни أни ?лаами рибои иғФри алзнўб . Ин аз он хабар барграфтанд ки Мустафо ( с ) гуфт : ман азнби знбо ,у илми أни ?лаи рибои иғФри алзнўби ғФри ?лау ани лами истғФр .

در موضع حال است، ای لم یکن منهم اصرار مع العلم. میگوید: چون بدانستند که حرام است یا معصیت، بر آن اصرار نکنند، یعنی اگر ندانند معذور باشند. هذا کالرّجل یتزوّج بأخته من الرّضاع او من النّسب، و لا سبیل له الی معرفة ذلک و لم ینبّه علیه، و کالرّجل یجتهد فیخطئ، و کالمستفتی یفتیه المفتی بالخطاء. معنی دیگر گفته‌اند: و هم یعلمون أن لهم ربا یغفر الذنوب. این از آن خبر برگرفتند که مصطفی (ص) گفت: من اذنب ذنبا، و علم أن له ربا یغفر الذنوب غفر له و ان لم یستغفر.

Ва қол ( с ) : мо анъми аллоҳи алии абд ман наамма феълами أнҳои ман аллоҳи алои кутуби аллоҳи ?лаи шукрҳо қабл أни иҳмдаҳи алайҳо , ва мо ман абди أсоби знбои феълами аллоҳи ман қалбаи алндомаҳи алои ғФри ?ла қабл أни истғФр .

و قال (ص): ما انعم اللَّه علی عبد من نعمة فعلم أنّها من اللَّه الّا کتب اللَّه له شکرها قبل أن یحمده علیها، و ما من عبد أصاب ذنبا فعلم اللَّه من قلبه النّدامة الّا غفر له قبل أن یستغفر.

Қавла : أўлӣки ҷзоؤҳми мғФраҳи илои қавла :у нъми أҷри алъомлин эй савоби алмтиъин .

قوله: أُولئِکَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ الی قوله: وَ نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِینَ ای ثواب المطیعین.

Рӯй أни аллоҳи таъолӣ « أўҳии илои Мӯсо ( ъ ) : ё Мӯсо ! мо ақали ҳаёаи ман итмъи фии ҷаннатии бғири амал ! ё Мӯсои Киеви аҷўди брҳмтии алии ман ибхли бтоътӣ » ?

روی أنّ اللَّه تعالی «أوحی الی موسی (ع): یا موسی! ما اقلّ حیاة من یطمع فی جنّتی بغیر عمل! یا موسی کیف اجود برحمتی علی من یبخل بطاعتی»؟

Ва ани саври бен язиди қол : қрأти фии алтўроаҳ : أни алзноаҳу алсроқи азои смъўои бсўоби аллоҳи ъзу ҷли ллأброри тмъўои أни икўнўои мъҳми балои насбу лои тъбу лои машқаи алии абдонҳму лои мухолифаи лоҳўоӣҳм ,у ҳозои ммои лои икўн .

و عن ثور بن یزید قال: قرأت فی التّوراة: أنّ الزّناة و السّرّاق اذا سمعوا بثواب اللَّه عزّ و جلّ للأبرار طمعوا أن یکونوا معهم بلا نصب و لا تعب و لا مشقّة علی ابدانهم و لا مخالفة لاهوائهم، و هذا ممّا لا یکون.