Қавлаи таъолӣ : ва ман лами исттъи мнкми тўлои алоиаҳи тӯли ӣнҷо ғанӣаст ва бениёзӣу ком , яъне бениёзӣ ки пайдо буд бар мард ва дар зии вай , тқўли алъараб : мо бФлони тоӣлу лои тӯл . Маънӣ оят онаст ки : ман лами исттъи мнкми қадарау ғании ани инкҳи алмҳснот , ҳар ки тавоноӣ ва бениёзӣ надорад ,у натавонад ки озоди занонро бизанӣ кунад , ӯро ҳалоласт ки канизак дайгарӣ бизанӣ кунад , бшрти онкии канизаки ҳамдини ин марди озод буд . Ксоиии мҳсноти бкср сод хонд дар ҳамаи қуръон , магари онҷо ки гуфт :у алмҳсноти ман алнсоءи إлои мо маликати أимонкм ки ин яке бФтҳ сод хонд . Боқии қрои бФтҳ сод хонанд дар ҳамаи қуръон . Аммо ман касри алсоди ?фонаи банноаи алии аҳснти бноءи алФъли ллФоълу алмроди аҳснти нафасҳо болъФаҳу алтзўҷ . Ва ман фатҳи алсоди банноаи алии аҳснти Фҳии мҳснаҳи бноءи алФъли ллмФъўл ба , эй аҳснҳоғайриҳо , аммо алзўҷ , ва аммо алислом , ва аммо алтъФФ ва аммо алўлии бтзўиҷҳо .

قوله تعالی: وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلًا الآیة طول اینجا غنی است و بی‌نیازی و کام، یعنی بی‌نیازی که پیدا بود بر مرد و در زیّ وی، تقول العرب: ما بفلان طائل و لا طول. معنی آیت آنست که: من لم یستطع منکم قدرة و غنی ان ینکح المحصنات، هر که توانایی و بی‌نیازی ندارد، و نتواند که آزاد زنان را بزنی کند، او را حلال است که کنیزک دیگری بزنی کند، بشرط آنکه کنیزک همدین این مرد آزاد بود. کسایی محصنات بکسر صاد خواند در همه قرآن، مگر آنجا که گفت: وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا ما مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ که این یکی بفتح صاد خواند. باقی قرّا بفتح صاد خوانند در همه قرآن. امّا من کسر الصّاد فانّه بناه علی احصنت بناء الفعل للفاعل و المراد احصنت نفسها بالعفّة و التّزوج. و من فتح الصّاد بناه علی احصنت فهی محصنة بناء الفعل للمفعول به، ای احصنها غیرها، امّا الزّوج، و امّا الاسلام، و امّا التّعفف و امّا الولیّ بتزویجها.

Ин ояти далел шофиӣаст ( рз ) ки гуфт : марди озод мусулмон нишоед ки канизакро бизанӣ кунад магари басаи шарт : яке онкии канизаки мусулмон буд . Дигари онкии меҳри озоди зани наёбад . Сеюм онкӣ аз офати ъзўбти тарсад . То ин се шарт ҷамъ нашаванд раво нест ки канизакро бизанӣ кунад . Ибн аббос гуфт : ман малики слосмоӣаҳи дарҳами ваҷаби алайҳи алҳҷ ,у ҳарами алайҳи никоҳи аломоء ва ҳар ки озод занӣ бизанӣ дорад , бҳичи ҳол раво нест ки канизакро бизанӣ кунаду ӣнҷо ки рухсатаст беш аз як канизак раво нест ки бизанӣ кунад .

این آیت دلیل شافعی است (رض) که گفت: مرد آزاد مسلمان نشاید که کنیزک را بزنی کند مگر بسه شرط: یکی آنکه کنیزک مسلمان بود. دیگر آنکه مهر آزاد زن نیابد. سوم آنکه از آفت عزوبت ترسد. تا این سه شرط جمع نشوند روا نیست که کنیزک را بزنی کند. ابن عباس گفت: من ملک ثلاثمائة درهم وجب علیه الحجّ، و حرّم علیه نکاح الاماء و هر که آزاد زنی بزنی دارد، بهیچ حال روا نیست که کنیزک را بزنی کند و اینجا که رخصت است بیش از یک کنیزک روا نیست که بزنی کند.

Ва аллоҳи أълми бإимонкм эй аъмлўои алии аззоҳири фии алоямони Фонкми мтъбдўни бмои зуҳр ,у аллоҳи таъолии итўлии алсроӣр . Бъзкми ман баъзи фии алнсб , эй калаками валади одаму иҷўзи أни икўни бъзкми ман баъз , эй динкми воҳид ,у أнтми мтсоўўни ман ҳзаҳи алҷҳаҳ , Фмтии вақъи лأҳдкми алзрўраҳи ҷаззи ?лаи тзўҷи алأмаҳ .

وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِیمانِکُمْ ای اعملوا علی الظاهر فی الایمان فانّکم متعبّدون بما ظهر، و اللَّه تعالی یتولّی السّرائر. بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فی النّسب، ای کلّکم ولد آدم و یجوز أن یکون بعضکم من بعض، ای دینکم واحد، و أنتم متساوون من هذه الجهة، فمتی وقع لأحدکم الضّرورة جاز له تزوّج الأمة.

Он гуҳи шроӣти никоҳи канизак маълум кард , гуфт : Фонкҳўҳни бإзни أҳлҳн , вилоят муқайяд кард ки вале бояд . Ва отўҳни أҷўрҳни ковин муқайяд ва фариза кард ки ковин бояд « болмърўФ » яъне ман ғайри мтлу зрор . « алмҳснот » яъне ъФоӣФ , « ғайри мсоФҳот » эй ғайри зонёти ълониаҳ , «у лои мтхзоти أхдон » яънеу ғайри зонёти саро . Мегуяд : канизакӣ бояд прҳизкору порсоу хештани дор , на зинокори ниҳон , на палиди кори ошкоро , канизакӣ ки никоҳ гирад бшроити ислом на дўстгон гирад , чунон ки одати аҳли ҷоҳилият буд ки марди занро хдн мегирифт ,у зани мардро бар ҳавои дил , беникоҳ , ва бе қасди таҳлилу ттииб .

آن گه شرائط نکاح کنیزک معلوم کرد، گفت: فَانْکِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ، ولایت مقیّد کرد که ولیّ باید. وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ کاوین مقیّد و فریضه کرد که کاوین باید «بِالْمَعْرُوفِ» یعنی من غیر مطل و ضرار. «الْمُحْصَناتِ» یعنی عفائف، «غَیْرَ مُسافِحاتٍ» ای غیر زانیات علانیة، «وَ لا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ» یعنی و غیر زانیات سرّا. میگوید: کنیزکی باید پرهیزکار و پارسا و خویشتن‌دار، نه زناکار نهان، نه پلید کار آشکارا، کنیزکی که نکاح گیرد بشرایط اسلام نه دوستگان گیرد، چنان که عادت اهل جاهلیت بود که مرد زن را خدن میگرفت، و زن مرد را بر هوای دل، بی‌نکاح، و بی‌قصد تحلیل و تطییب.

Фإзои أҳсни бФтҳи алифу соди қроءт ксоиӣасту Ҳамзау абӯи бикр аз ъосм . Ва алмънии аҳсни анФсҳни болтзўҷ . Боқии қро « аҳсн » хонанд , бзми алифу ксрсод , алмънӣ : аҳснҳни алأзўоҷ ,у қади тақаддуми баёни злк . БФтҳи алиф маънӣ онаст ки чун он канизакон шӯй карданд . Ва бзми алиф маънӣ онаст ки чун эшонро бишӯй доданд .

فَإِذا أُحْصِنَّ بفتح الف و صاد قراءت کسایی است و حمزه و ابو بکر از عاصم. و المعنی احصنّ انفسهنّ بالتّزوّج. باقی قرّا «احصنّ» خوانند، بضم الف و کسرصاد، المعنی: احصنهنّ الأزواج، و قد تقدّم بیان ذلک. بفتح الف معنی آنست که چون آن کنیزکان شوی کردند. و بضم الف معنی آنست که چون ایشان را بشوی دادند.

Фإни أтини бФоҳшаҳи Фълиҳни нисфи мо алии алмҳсноти ман алъзоби мҳсноти ӣнҷои ҳроӣрнд ,у азоб ҳад зиност , ки шаръи онро муқаддар кард . Мегуяд : агар ин канизакони пас аз онкии эшонро бишӯй доданд зино кунанд , бар эшонаст нимаи ҳади озоди занону нимаи ҳади озоди занони бмзҳби шофиии панҷоҳ захм чӯбаст ва шаш моҳи нафии бики қавл . Ва бмзҳби шофиии Сайидро расад ки мамлуки хешро ҳад занаду бмзҳби абӯ Ҳанифа нарасад ӯро , балки ҳад задани бомом мФўзаст ,у далели шофиии хабар

فَإِنْ أَتَیْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَیْهِنَّ نِصْفُ ما عَلَی الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ محصنات اینجا حرائرند، و عذاب حدّ زناست، که شرع آن را مقدّر کرد. میگوید: اگر این کنیزکان پس از آنکه ایشان را بشوی دادند زنا کنند، بر ایشان است نیمه حدّ آزاد زنان و نیمه حدّ آزاد زنان بمذهب شافعی پنجاه زخم چوبست و شش ماه نفی بیک قول. و بمذهب شافعی سیّد را رسد که مملوک خویش را حد زند و بمذهب ابو حنیفه نرسد او را، بلکه حد زدن بامام مفوّض است، و دلیل شافعی خبر

Мустафо ( с ) қол : « ақимўои алҳдўди алии мо маликати аимонкм »

مصطفی (ص) قال: «اقیموا الحدود علی ما ملکت ایمانکم»

Ва қол ( с ) : « азои занати ИМАи аҳдкми Фтбини зиноҳо Флиҷлдҳои алҳду лои Ясриби алайҳо , сами ани занати Флиҷлдҳои алҳду лои Ясриби алайҳо , сами ани занати алсолсаҳи Фтбини зиноҳо Флибъҳо ,у луи бҳбли ман шеър » .

و قال (ص): «اذا زنت امة احدکم فتبیّن زناها فلیجلدها الحدّ و لا یثرّب علیها، ثمّ ان زنت فلیجلدها الحدّ و لا یثرّب علیها، ثمّ ان زنت الثّالثة فتبیّن زناها فلیبعها، و لو بحبل من شعر».

Злки лмни хашии алънти мнкм яъне никоҳи алأмаҳи лмни хоФи балӣаи алъзўбаҳи мнкм , мегуяд : ин никоҳи канизаки он касро ҳалоласт аз шумо ки аз ъзбии тарсад ки дар блоӣӣ уфтад , ки дайни вай дар он табоҳ гардаду қили маъноаи лмни хоФи ани иҳмлаҳ шудаи алғлмаҳи алии алзно , Филқии алънту ҳўи алҳди фии алднё ӯ алъзоби фии алохраҳ .

ذلِکَ لِمَنْ خَشِیَ الْعَنَتَ مِنْکُمْ یعنی نکاح الأمة لمن خاف بلیّة العزوبة منکم، میگوید: این نکاح کنیزک آن کس را حلالست از شما که از عزبی ترسد که در بلائی افتد، که دین وی در آن تباه گردد و قیل معناه لمن خاف ان یحمله شدّة الغلمة علی الزّنا، فیلقی العنت و هو الحدّ فی الدّنیا او العذاب فی الآخرة.

Он гуҳ гуфт :у أни тсбрўои хайри лакам ва агар озоди мард сабр кунаду хештанро дар ъзўбт нигаҳ дорад ,у канизакро бизанӣ накунад ӯро ба буд , то фарзандаши банда касе набошад . Юнуси бен мирдос гуфт ходими инси молик ки : пеши инсу абӯ ҳрираҳ нишаста будам . Инс гуфт : самъати расӯли аллоҳ ( с ) иқўл : « ман аҳби ани илқии аллоҳи ъзу ҷли тоҳрои мтҳрои Флитзўҷи алҳроӣр » ,у абӯ ҳрираҳ гуфт : самъати расӯли аллоҳ ( с ) иқўл : « алҳроӣри ислоҳи албиту аломоءи ҳалоки албит » .

آن گه گفت: وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَیْرٌ لَکُمْ و اگر آزاد مرد صبر کند و خویشتن را در عزوبت نگه دارد، و کنیزک را بزنی نکند او را به بود، تا فرزندش بنده کسی نباشد. یونس بن مرداس گفت خادم انس مالک که: پیش انس و ابو هریره نشسته بودم. انس گفت: سمعت رسول اللَّه (ص) یقول: «من احبّ ان یلقی اللَّه عزّ و جلّ طاهرا مطهّرا فلیتزوّج الحرائر»، و ابو هریره گفت: سمعت رسول اللَّه (ص) یقول: «الحرائر اصلاح البیت و الاماء هلاک البیت».

Ва аллоҳи ғафури раҳим яъне болъбди ҳайни рхси ?лаи фии никоҳи аломаҳ , азои лами иҷди тӯли алҳраҳу хоФи алънт .

وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ یعنی بالعبد حین رخّص له فی نکاح الامة، اذا لم یجد طول الحرّة و خاف العنت.

Ириди аллоҳи либини лаками кӯфӣони ин лоамро лоам кӣ гӯйанду басарёни лоам хФз гӯйанд ,у маъноаи лأни беин лаками шроӣъи динкму масолеҳи амркм . Мегуяд : аллоҳ мехоҳад ки шароеъи дайни шумо ,у масолеҳи кори шумо , бар шумо равшан кунад ,у фарои намояд , ки сабр кардан ва худро дар ъзўбти нигаҳи доштан бааст аз никоҳи канизак . Ва иҳдикми сунани аллазӣнаи ман қблкм ва мехоҳад ки шуморо бад-ӣни иброҳӣму Исмоили роҳи намояд ,у бони дайни ҳанифӣ ки пешинён доштанд дар таҳрими модарону хоҳарону духтарон яъне ки ин занони муҳаррамот ки дарин оёт баён кардем бар диндорони пеши ҳам чунон муҳаррам буданд .

یُرِیدُ اللَّهُ لِیُبَیِّنَ لَکُمْ کوفیان این لام را لام کی گویند و بصریان لام خفض گویند، و معناه لأن بیّین لکم شرائع دینکم و مصالح امرکم. میگوید: اللَّه میخواهد که شرایع دین شما، و مصالح کار شما، بر شما روشن کند، و فرا نماید، که صبر کردن و خود را در عزوبت نگه‌داشتن به است از نکاح کنیزک. وَ یَهْدِیَکُمْ سُنَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ و میخواهد که شما را بدین ابراهیم و اسماعیل راه نماید، و بآن دین حنیفی که پیشینیان داشتند در تحریم مادران و خواهران و دختران یعنی که این زنان محرّمات که درین آیات بیان کردیم بر دینداران پیش هم چنان محرّم بودند.

Ва итўби алайкум ва мехоҳад ки шуморо аз маъсияти бтоъти бози орад , ва шуморо бози пазирад . Ва аллоҳи алӣами ҳакиму аллоҳи доноисти рости дон , медонад ки салоҳи дайни бандагон дар чист ? ва фармон бурдору нофармон азишон кист ?

وَ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ و میخواهد که شما را از معصیت بطاعت باز آرد، و شما را باز پذیرد. وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ و اللَّه دانایست راست‌دان، میداند که صلاح دین بندگان در چیست؟ و فرمان بردار و نافرمان ازیشان کیست؟

Ва аллоҳи ириди أни итўби алайкум эй ихрҷкми ман кули мо икраҳу иأбӣ , илои мо иҳбу ирзӣ . Ва ириди аллазӣнаи итбъўн алшҳўот гуфтаанд : ӣнон габронанд ки никоҳи хоҳарону духтарони бародару хоҳар раво доштанд ,у мусулмононро гуфтанд : шумо духтари хола ва амма бизанӣ мекунед чаро духтари бародар ва хоҳар бизанӣ накунед ? ва ҳама яксонанд ?

وَ اللَّهُ یُرِیدُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ ای یخرجکم من کلّ ما یکره و یأبی، الی ما یحبّ و یرضی. وَ یُرِیدُ الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ گفته‌اند: اینان گبران‌اند که نکاح خواهران و دختران برادر و خواهر روا داشتند، و مسلمانان را گفتند: شما دختر خاله و عمّه بزنی میکنید چرا دختر برادر و خواهر بزنی نکنید؟ و همه یکسانند؟

Раб Алъоламин гуфт : эшон бар паии шаҳватҳои хеш мераванд , ва мехоҳанд ки шуморо низ аз роҳи ростии бгрдоннд . Муҷоҳид гуфт : ин зонёнанд ки дигаронро ҳамчун худ мехоҳанд . Чунон ки дар зинои дайни хеш табоҳ мекунанд , мехоҳанд ки дайни дигарон табоҳ кунанд . Мустафо ( с ) гуфт : бар шумо бод ки зино накунед ва дар абоҳти он муътақид набошед , ки дар он шаш хислатаст : се дар дунё ва се дар уқбо . Аммо дар дунёи обрӯии бабрад ,у дарвешӣ бар давоми пеши орад ,у умр кӯтоҳ кунад ва дар уқбои бсхт худоӣ расад ,у шумор бад бинад ,у ҷовид дар оташ бимонад . Он гуҳи Мустафо ( с ) ин оят бар хонд : « أни схти аллоҳи алайҳиму фии алъзоби ҳам холдўн » . Маънӣ хабар онаст ки ҳар ки зино кунад , ва мубоҳ бинад , ҷовид дар оташ бимонад , аммо агар мубоҳ набинад пас осӣ буд на ҷоҳду осии ҷовид дар дӯзах бинмоанд ва агар аз маъсият тавба кунад имони буи боз ояд , ва ӯро насузанд ботш . Мустафо ( с ) гуфт : « азои зании алъбд назъ манеҳ сари боли алоямон , ?фони тоби ради алайҳу кони ибни аббоси иқўли лғлмонаҳ : тзўҷўои ани алрҷли азои зании назъи анҳу нури алоямон , ?фони шоءи аллоҳи эътоаи баъду ани шоءи манъа » .

ربّ العالمین گفت: ایشان بر پی شهوتهای خویش میروند، و میخواهند که شما را نیز از راه راستی بگردانند. مجاهد گفت: این زانیان‌اند که دیگران را همچون خود میخواهند. چنان که در زنا دین خویش تباه میکنند، میخواهند که دین دیگران تباه کنند. مصطفی (ص) گفت: بر شما باد که زنا نکنید و در اباحت آن معتقد نباشید، که در آن شش خصلت است: سه در دنیا و سه در عقبی. اما در دنیا آبروی ببرد، و درویشی بر دوام پیش آرد، و عمر کوتاه کند و در عقبی بسخط خدای رسد، و شمار بد بیند، و جاوید در آتش بماند. آن گه مصطفی (ص) این آیت بر خواند: «أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ فِی الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ». معنی خبر آنست که هر که زنا کند، و مباح بیند، جاوید در آتش بماند، امّا اگر مباح نبیند پس عاصی بود نه جاحد و عاصی جاوید در دوزخ بنماند و اگر از معصیت توبه کند ایمان بوی باز آید، و او را نسوزاند بآتش. مصطفی (ص) گفت: «اذا زنی العبد نزع منه سر بال الایمان، فان تاب ردّ علیه و کان ابن عباس یقول لغلمانه: تزوّجوا انّ الرّجل اذا زنی نزع عنه نور الایمان، فان شاء اللَّه اعطاه بعد و ان شاء منعه».

Ва қол алнабӣ ( с ) : « лои иҷтмъи алзноу алғнии фии байт ,у лои алФқру қроءаҳи алқуръони фии байт » .

و قال النّبیّ (ص): «لا یجتمع الزّنا و الغنی فی بیت، و لا الفقر و قراءة القرآن فی بیت».

Ва қол : « слоси лои ткўни фии байти алои назъ аллоҳ манеҳ албркаҳ : алзноу алхёнаҳу алсрФ ,у ҳўи алнФқаҳи фии алмъсиаҳ » .

و قال: «ثلاث لا تکون فی بیت الّا نزع اللَّه منه البرکة: الزّنا و الخیانة و السّرف، و هو النفقة فی المعصیة».

Ва қол ( с ) : « алои ман феъли феъл ба , алои ман зании занӣ ба » , Фқили лобни аббос : أи раъйати ман занӣу листи ?лаи амрأаҳ ! қол : « изнии бأмаҳ ӯ бأхтаҳ ӯ абнтаҳ ӯ дўобаҳ , ?фони лами икни ?лаи шайъи ءи ман злк , Фбдораҳ » ,у анмои ?ераади ибни аббоси бҳзаҳи алмқолаҳи ани дораи тхрби лшؤми иртикобаи алзно , Фибўли фӣҳо анносу фии қиссаи алмъроҷи анаи қол ( с ) : « ?назарети Фозои أнои бқўми алии моидаи алайҳо лаҳм машавӣ кأҳсни мо рояти ман аллҳм , Фозои ҳавлаи ҷиФи Фҷълўои иқблўни алии алҷиФ , иأклўни минҳо ,у идъўни аллҳм . Фқлт : ман ҳؤлоء ё Ҷабраил ? қол : ҳؤлоءи алзноаҳ , ъмдўои илои мо ҳарами аллоҳи алайҳим ,у тркўои мо аҳли аллоҳи ?лаам . Сами ?назарети Фозои أнои бнсоءи муъаллақоти бсдиҳн , мнксоти борҷлҳн . Қиллат : ман ҳؤлоء ё Ҷабраил ? қол : ҳؤлоءи аллотии изнину иқтлни аўлодҳн » .

و قال (ص): «الا من فعل فعل به، الا من زنی زنی به»، فقیل لابن عباس: أ رأیت من زنی و لیست له امرأة! قال: «یزنی بأمّه او بأخته او ابنته او دوابّه، فان لم یکن له شی‌ء من ذلک، فبداره»، و انّما اراد ابن عباس بهذه المقالة انّ داره تخرب لشؤم ارتکابه الزّنا، فیبول فیها النّاس و فی قصّة المعراج انّه قال (ص): «نظرت فاذا أنا بقوم علی مائدة علیها لحم مشویّ کأحسن ما رایت من اللّحم، فاذا حوله جیف فجعلوا یقبلون علی الجیف، یأکلون منها، و یدعون اللّحم. فقلت: من هؤلاء یا جبرئیل؟ قال: هؤلاء الزّناة، عمدوا الی ما حرّم اللَّه علیهم، و ترکوا ما احلّ اللَّه لهم. ثمّ نظرت فاذا أنا بنساء معلّقات بثدیهنّ، منکسات بارجلهنّ. قلت: من هؤلاء یا جبرئیل؟ قال: هؤلاء اللّاتی یزنین و یقتلن اولادهنّ».

Ва қоли алӣ ( ъ ) : « ирсли алии анноси явми алқёмаҳи риҳи мнтнаҳи итأзии баҳои кул бару фоҷир , Фтأхзи бأнФоси аннос » .

و قال علی (ع): «یرسل علی النّاس یوم القیامة ریح منتنة یتأذّی بها کلّ برٍّ و فاجر، فتأخذ بأنفاس النّاس».

Қол : « Финодиҳми мнод : ҳзаҳи риҳи фурӯҷи алзноаҳ , алънўҳм , лънҳми аллоҳ ! Флои ибқӣ бару лои фоҷири алои қол : аллоҳами алъни алзноаҳ , сами исрФи вҷўҳҳми илои алнор » .

قال: «فینادیهم مناد: هذه ریح فروج الزّناة، العنوهم، لعنهم اللَّه! فلا یبقی برّ و لا فاجر الّا قال: اللّهمّ العن الزّناة، ثمّ یصرف وجوههم الی النّار».

Ириди аллоҳи أни ихФФи ънкми ин боз дар таҳлили никоҳ канизакаст ,у маънии тахфифи ӣнҷо рухсатаст ки шаръ дод дар никоҳи канизак , чун аз тӯли ҳураи дармонда .

یُرِیدُ اللَّهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ این باز در تحلیل نکاح کنیزک است، و معنی تخفیف اینجا رخصت است که شرع داد در نکاح کنیزک، چون از طول حرّه درمانده.

Ва халқи алإнсони зъиФои исбӣ : изъФи ани алсбри ани алнсоء . Қоли Саиди бен алмсиб : « мо аиси алшитони ман ибни одами алои атоаҳи ман қабл алнсоء ,у қади أтии алии смонўни санау зҳбти аҳадии Айнӣ ,у أнои аъшии болأхрӣ ,у ани ахўФи мо ахоФи алии фитнаи алнсоء » . Ва қоли ибни аббос : смонии оёти фии сӯраи алнсоءи ҳни хайри лҳзаҳи алأмаҳи ммои талъати алайҳи алшмсу ғурбат : 1 ириди аллоҳи либини лакам . . . 2у аллоҳи ириди أни итўби алайкум . . . 3 ириди аллоҳи أни ихФФи ънкм . . . 4 إни тҷтнбўои кабоири мо тнҳўни анҳу . . . 5 إни аллоҳи лои иғФри أни ишрк ба . . . 6 إни аллоҳи лои излми мисқоли зарра . . . 7 ва ман иъмли сўءои أўи излм нафса . . . 8 мо иФъли аллоҳи бъзобкми إни шкртму омнтм . . . . ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои тأклўои أмўолкми бинкми болботл эй болҳром , колрбо ,у алқмор ,у алқтъ ,у алғсб ,у алсрқаҳ ,у алхёнаҳу қили ҳўи алрҷли иҷҳди ҳақи ахиаҳи алмслм ӯ иқттъаҳи биминаҳ . إлои أни ткўни туҷҷораи ин астсноء мунқатиъаст , яъне : локини ани канти туҷҷора . Ани трози мнкми брзии алсбиъин , Фҳўи ҳалол . Қроءти аҳли Кӯфаи туҷҷора бнсбаст ,у кони дарин қроءт ноқисса бошад ,у исм ва хабар хоҳад ,у исми дарав мзмраст , яъне алои أни ткўни алأмўоли туҷҷорае амволи туҷҷора , ФҳзФи алмзоФу أқими алмзоФи илайҳи мақома . Боқӣ брФъ хонанд : إлои أни ткўни туҷҷора ,у кони дарин қроءт тома бошад бмънии вақъ , ва хабар нахоҳаду алмънии алои ани тқъи туҷҷора . Мегуяд : агар тиҷоратӣ равад миёни шумо ,у харид ва фурухтӣ буд брзоءи якдигар , он ҳалол буд .

وَ خُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِیفاً یسبی: یضعف عن الصّبر عن النّساء. قال سعید بن المسیب: «ما ایس الشیطان من ابن آدم الّا اتاه من قبل النّساء، و قد أتی علیّ ثمانون سنة و ذهبت احدی عینیّ، و أنا اعشی بالأخری، و انّ اخوف ما اخاف علیّ فتنة النّساء». و قال ابن عباس: ثمانی آیات فی سورة النّساء هنّ خیر لهذه الأمّة ممّا طلعت علیه الشّمس و غربت: ۱ یُرِیدُ اللَّهُ لِیُبَیِّنَ لَکُمْ... ۲ وَ اللَّهُ یُرِیدُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ... ۳ یُرِیدُ اللَّهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ... ۴ إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ... ۵ إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ... ۶ إِنَّ اللَّهَ لا یَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ... ۷ وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ... ۸ ما یَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ.... یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ ای بالحرام، کالرّبا، و القمار، و القطع، و الغصب، و السّرقة، و الخیانة و قیل هو الرّجل یجحد حقّ اخیه المسلم او یقتطعه بیمینه. إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجارَةً این استثناء منقطع است، یعنی: لکن ان کانت تجارة. عَنْ تَراضٍ مِنْکُمْ برضی السّبیعین، فهو حلال. قراءت اهل کوفه تجارة بنصب است، و کان درین قراءت ناقصه باشد، و اسم و خبر خواهد، و اسم درو مضمر است، یعنی الّا أن تکون الأموال تجارة ای اموال تجارة، فحذف المضاف و أقیم المضاف الیه مقامه. باقی برفع خوانند: إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجارَةً، و کان درین قراءت تامّه باشد بمعنی وقع، و خبر نخواهد و المعنی الّا ان تقع تجارة. میگوید: اگر تجارتی رود میان شما، و خرید و فروختی بود برضاء یکدیگر، آن حلال بود.

Қол алнабӣ ( с ) : « албиъи 60 ани трозу алхёри баъди алсФқаҳу лои иҳли лмслми ани иғш мусалламан .

قال النّبیّ (ص): «البیع ۶۰ عن تراض و الخیار بعد الصّفقه و لا یحلّ لمسلم ان یغشّ مسلما.

Қавлаи таъолӣ :у лои тқтлўои أнФскми ин оят на дар шаън ғозӣаст ки ягонаи ҳамла барад биравӣ сад ҳазор душман , чун бӯи мҳҷн ки дар ҳарби душмани ягона бар ваии шасти ҳазор савор шуд , ва эшонро ҳазимат кард ин дар шаън кист ки мор аФсоӣ кунад , ва шер гирад , ва мушт занад ,у бгрўгони таом фаровон хӯрд , ва беонкӣ шино донад дар об шавад , ин ҳама дар хӯни худ шуданасту хабар дурустаст аз Мустафо ( с ) ки : ҳар кас ки заҳр хӯрд он заҳри фардо дар дӯзах дар даст ӯст , то миошомди ҷовидии ҷовидон , ва ҳар ки оҳанӣ дар хештан занад то хештанро бикашад , он оҳан дар даст вайаст дар дӯзах то дар худ мезанад ҷовидии ҷовидон ва ҳар ки хештанро аз болоӣ дар аўгнд , ё аз кӯҳӣ , вайро аз он боло май дроФкннд дар дӯзахи ҷовидии ҷовидон ,у қол алнабӣ ( с ) : « ани рҷлои ммни кони қблкм , ахзтаҳи қрҳаҳи бедаи Фқтъҳои Фмои рқأи дамҳо ҳатто моти Фқоли рбкми таъолӣ : бодрнии ибни одами бнФсаҳи Фқтлҳо , Фқди ҳурмати алайҳи алҷнаҳ .

قوله تعالی: وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ این آیت نه در شأن غازی است که یگانه حمله برد بروی صد هزار دشمن، چون بو محجن که در حرب دشمن یگانه بر وی شست هزار سوار شد، و ایشان را هزیمت کرد این در شأن کیست که مار افسای کند، و شیر گیرد، و مشت زند، و بگروگان طعام فراوان خورد، و بی‌آنکه شنا داند در آب شود، این همه در خون خود شدن است و خبر درست است از مصطفی (ص) که: هر کس که زهر خورد آن زهر فردا در دوزخ در دست اوست، تا میآشامد جاویدی جاویدان، و هر که آهنی در خویشتن زند تا خویشتن را بکشد، آن آهن در دست وی است در دوزخ تا در خود میزند جاویدی جاویدان و هر که خویشتن را از بالایی در اوگند، یا از کوهی، وی را از آن بالا می‌درافکنند در دوزخ جاویدی جاویدان، و قال النّبیّ (ص): «انّ رجلا ممّن کان قبلکم، اخذته قرحة بیده فقطعها فما رقأ دمها حتّی مات فقال ربّکم تعالی: بادرنی ابن آدم بنفسه فقتلها، فقد حرمت علیه الجنة.

Ва рӯй ани ҷобири бен смраҳи анаи қол : « ани рҷлои қатл нафса Флми исли алайҳ алнабӣ » .

و روی عن جابر بن سمرة انّه قال: «انّ رجلا قتل نفسه فلم یصلّ علیه النّبیّ».

Ва гуфтаанд : маънии лои тқтлўо أнФскм онаст ки ҳамдинони худро мкшид , Фонкми аҳли дайни воҳид ва манеҳ қавлаи таъолӣ :у إни ҳзаҳи أмткми أмаҳи воҳида ,у қавла ( с ) : алмؤмнўни тткоФأи дмоؤҳм .

و گفته‌اند: معنی لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ آنست که همدینان خود را مکشید، فانّکم اهل دین واحد و منه قوله تعالی: وَ إِنَّ هذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً واحِدَةً، و قوله (ص): المؤمنون تتکافأ دماؤهم.

إни аллоҳи кони бкми рҳимо аз наҳй ани злк .

إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُمْ رَحِیماً اذ نهی عن ذلک.

Сами қол : ва ман иФъли злк . . . эй акли алмоли болботл ,у қатли алнФс , « ъдўоно » иъдўи мо амр ба , ва « злмо » алии ахиаҳ , ФсўФи нслиаҳ норо эй ндхлаҳ норо фии алохраҳ . Ва кони злки алии аллоҳи исиро эй ҳинои ?фонаи қодири алайҳ ,у аллоҳи аълам .

ثمّ قال: وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ... ای اکل المال بالباطل، و قتل النّفس، «عُدْواناً» یعدو ما امر به، و «ظُلْماً» علی اخیه، فَسَوْفَ نُصْلِیهِ ناراً ای ندخله نارا فی الآخرة. وَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیراً ای هیّنا فانّه قادر علیه، و اللَّه اعلم.