Қавлаи таъолӣ : бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим

قوله تعالی: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

Рӯй ани алии бен абии толиб ( ъ ) қол : « лмои нзлти бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳими зҷти ҷиболи алднё ҳатто кно насамъ дўиҳо , ва самъҳо алкФори аизои Фқолўои саҳари Муҳамади алҷбол , Фқол алнабӣ ( с ) мо ман муъмини мўқни иқрءўҳои алои сбҳти маъааи алҷболи алои أнаҳи лои исмъ » .

روی عن علی بن ابی طالب (ع) قال: «لمّا نزلت بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ ضجّت جبال الدّنیا حتّی کنّا نسمع دویّها، و سمعها الکفّار ایضا فقالوا سحر محمد الجبال، فقال النّبیّ (ص) ما من مؤمن موقن یقرءوها الّا سبّحت معه الجبال الّا أنّه لا یسمع».

Амири алмؤмнини алӣ ( ъ ) гуфт : чун ояти тсмит фурӯ омад , кӯҳҳои ҳамаи олам овоз бароварданд бтсбиҳ , чунон ки овоз он бигӯаш мо мерасед ,у кофарон низ бишуниданд , гуфтанд : ҷодуии Муҳамад бғоитӣ расед ки дар кӯҳ низ асар кард , Мустафо ( с ) гуфт : ҳеҷ муъмин нахонд ин ояти магар ки кӯҳҳои олам бо ваии бтсбиҳи даройад ,у худоиро бпокӣ ва беайбӣ бастоед ва сано гуяд , локин ӯ нашунӯд .

امیر المؤمنین علی (ع) گفت: چون آیت تسمیت فرو آمد، کوه‌های همه عالم آواز برآوردند بتسبیح، چنان که آواز آن بگوش ما میرسید، و کافران نیز بشنیدند، گفتند: جادویی محمد بغایتی رسید که در کوه نیز اثر کرد، مصطفی (ص) گفت: هیچ مؤمن نخواند این آیت مگر که‌کوه‌های عالم با وی بتسبیح درآید، و خدای را بپاکی و بی‌عیبی بستاید و ثنا گوید، لکن او نشنود.

Ва дар осори биоранд ки аҳли ҳафт осмону Каррӯбӣону муқаррабони даргоҳи иззати пайвастаи ин оят хонанд ,у аввал касе ки дар замини буи фурӯ омад одам ( ъ ) буд , Фқоли одам : қади أмни зритии алъзоби мо домўои алии қроءтҳо , пас аз одам ( ъ ) босмони бози бурданд то брўзгори иброҳӣми халил ( ъ ) , он гуҳи бхлил фурӯ омад ,у ббркти он оташи намруд бар халили хуши гашт , ва бар душмани хеш зафар ёфт . Пас босмони бози бурданд ва ба Мӯсо кулем фурӯ омад дар он суҳуф ки аллоҳи таъолӣ буи дод ,у Мӯсо ( ъ ) ба баракати ин ояти фиръавн ваҳомону лашкари вайро мақҳур кард ,у нусрат ва зафар дид ,у кори вай рост шуд , пас аз Мӯсо ( ъ ) бо осмони бурданд то ба сулаймони пайғомбар ( ъ ) фурӯ омад ,у мулӯки замини мнқод сулаймон шуданд ,у сар бар хат вай ниҳоданд . Ва раб Алъоламин фармуд сулаймонро ки дар асбот банӣ Исроили ин Нидо кун : алои ман аҳби мнкми ани исмъи амони аллоҳи ъзу ҷл , Флиҳзри илои сулаймони фии миҳроби Довӯд . Кас аз эшон бинмоанд аз аҳбору зӯҳҳоду ибоду оммаи эшон ки на ҳама ҳозир шуданд ,у сулаймон ( ъ ) бмнбри иброҳӣм ( ъ ) бар шуд , ва ин ояти амон бар эшон хонд яъне бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим . Эшон ҳама бишуниданд , ва шодӣ карданд , ва тараб намуданд , ва ботФоқ гуфтанд : « нашаҳд أнки лрсўли аллоҳи ҳқои ҳқо » . Пас аз сулаймон ( ъ ) босмони бурданд то ба Масеҳ ( ъ ) фурӯ омад , исои бен Марям ( ъ ) . Ва аллоҳи таъолии миннат бар ваии ниҳод ва гуфт : ё ибни алъзрои أи тдрӣ эй ояи анзлти алейк ? анзлти алейк ояи аломон ,у ҳаии қавла : бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим . Фоксри ман таловатҳо ъанд қёмку қъўдку мзҷъку мҷиӣку зҳобку съўдку ҳбўтк , ?фона , ман вофеи явми алқёмаҳ ,у фии сҳиФтаҳи минҳои смонии моӣаҳи мара ,у кони мؤмно бе , أътқтаҳи ман алнор ,у адхлтаҳи алҷнаҳ , Флткни фии ифтитоҳи қроءтку слўтк , ?фонаи ман ҷаълҳо фии ифтитоҳи қроءтаҳу слўтаҳ , азои моти алии злки лами иръаҳи мункиру накир ,у аҳўни алайҳи сакароти аламуту зғтаҳи алқбр ,у кони раҳматии алайҳ ,у аФсҳи ?лаи фии қабра ,у أнўри ?лаи мади Басра ,у أхрҷаҳи ман қабраи абизи алҷсму анвари алўҷаҳ ,у аҳосбаҳи ҳсобои исиро ,у أсқли мизона ,у аътиаҳи алнўри алтоми алии алсрот ҳатто идхл ба алҷнаҳ .

و در آثار بیارند که اهل هفت آسمان و کرّوبیان و مقرّبان درگاه عزّت پیوسته این آیت خوانند، و اوّل کسی که در زمین بوی فرو آمد آدم (ع) بود، فقال آدم: قد أمن ذرّیّتی العذاب ما داموا علی قراءتها، پس از آدم (ع) بآسمان باز بردند تا بروزگار ابراهیم خلیل (ع)، آن گه بخلیل فرو آمد، و ببرکت آن آتش نمرود بر خلیل خوش گشت، و بر دشمن خویش ظفر یافت. پس بآسمان باز بردند و به موسی کلیم فرو آمد در آن صحف که اللَّه تعالی بوی داد، و موسی (ع) به برکت این آیت فرعون و هامان و لشکر وی را مقهور کرد، و نصرت و ظفر دید، و کار وی راست شد، پس از موسی (ع) با آسمان بردند تا به سلیمان پیغامبر (ع) فرو آمد، و ملوک زمین منقاد سلیمان شدند، و سر بر خط وی نهادند. و رب العالمین فرمود سلیمان را که در اسباط بنی اسرائیل این ندا کن: الا من احبّ منکم ان یسمع امان اللَّه عزّ و جلّ، فلیحضر الی سلیمان فی محراب داود. کس از ایشان بنماند از احبار و زهّاد و عبّاد و عامه ایشان که نه همه حاضر شدند، و سلیمان (ع) بمنبر ابراهیم (ع) بر شد، و این آیت امان بر ایشان خواند یعنی بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ. ایشان همه بشنیدند، و شادی کردند، و طرب نمودند، و باتفاق گفتند: «نشهد أنک لرسول اللَّه حقا حقا». پس از سلیمان (ع) بآسمان بردند تا به مسیح (ع) فرو آمد، عیسی بن مریم (ع). و اللَّه تعالی منت بر وی نهاد و گفت: یا ابن العذرا أ تدری ایّ آیة انزلت علیک؟ انزلت علیک آیة الامان، و هی قوله: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ. فاکثر من تلاوتها عند قیامک و قعودک و مضجعک و مجیئک و ذهابک و صعودک و هبوطک، فانّه، من وافی یوم القیامة، و فی صحیفته منها ثمانی مائة مرّة، و کان مؤمنا بی، أعتقته من النّار، و ادخلته الجنّة، فلتکن فی افتتاح قراءتک و صلوتک، فانّه من جعلها فی افتتاح قراءته و صلوته، اذا مات علی ذلک لم یرعه منکر و نکیر، و اهوّن علیه سکرات الموت و ضغطة القبر، و کان رحمتی علیه، و افسح له فی قبره، و أنوّر له مدّ بصره، و أخرجه من قبره ابیض الجسم و انور الوجه، و احاسبه حسابا یسیرا، و أثقّل میزانه، و اعطیه النّور التّام علی الصّراط حتّی یدخل به الجنّة.

Қоли исо ( ъ ) : ё раби ҳозои лии хосса ? қол : лаку лмни атбъку қоли бқўлк ,у ҳўи лأҳмду أмтаҳи ман бъдк . Қол : Флмои анқрзи алҳўориўн ва ман атбъҳму ҷоءи алохрўни Фзлўо ,у азлўо ,у бдлўо ,у астбдлўои боладин дино , рифъати ъндҳои ояи алأмони ман судӯри алнсорӣ ,у бақиятаи фии судӯри мусалламии аҳли алонҷил мисли бҳироу أмсолаҳ ҳатто баъси аллоҳи ъзу ҷл алнабӣ мҳмдо ( с ) , Фأнзлти алайҳ ,у кони нузулҳо алайҳи Фтҳои кбирои ъзимо . Қол :у ҳлФи раби алъзаҳи бъзтаҳи лои исмии муъмини алии шайъи ءи алои боркти алайҳ ,у лои иқрءўҳои муъмини алои қолати алҷнаҳ : лаббайк !у съдик ! аллоҳами адхли ъбдки ҳозои фии ббсми аллоҳи арраҳмони арраҳим ,у азои дъти алҷнаҳи лаъибади Фқди астўҷби ?лаи духулҳо .

قال عیسی (ع): یا ربّ هذا لی خاصّة؟ قال: لک و لمن اتّبعک و قال بقولک، و هو لأحمد و أمّته من بعدک. قال: فلمّا انقرض الحواریون و من اتّبعهم و جاء الآخرون فضلّوا، و اضلّوا، و بدّلوا، و استبدلوا بالدّین دینا، رفعت عندها آیة الأمان من صدور النصاری، و بقیت فی صدور مسلمی اهل الانجیل مثل بحیرا و أمثاله حتی بعث اللَّه عزّ و جلّ النّبیّ محمدا (ص)، فأنزلت علیه، و کان نزولها علیه فتحا کبیرا عظیما. قال: و حلف ربّ العزّة بعزّته لا یسمّی مؤمن علی شی‌ء الّا بارکت علیه، و لا یقرءوها مؤمن الّا قالت الجنّة: لبّیک! و سعدیک! اللّهم ادخل عبدک هذا فیّ ببسم اللَّه الرّحمن الرّحیم، و اذا دعت الجنّة لعبد فقد استوجب له دخولها.

Қол ( с ) :у ани умматии иأтўни явми алқёмаҳ ва ҳам иқўлўн : бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳими Фтсқли ҳснотҳми фии алмизон , Фтқўли алأмми мо арҷаҳи мавозини ИМАи Муҳамад ( с ) ? ! Фиқўли алأнбёءи ?лаам : лأни мбтдأи кломҳм , бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим .

قال (ص): و انّ امّتی یأتون یوم القیامة و هم یقولون: بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم فتثقّل حسناتهم فی المیزان، فتقول الأمم ما ارجح موازین امّة محمد (ص)؟! فیقول الأنبیاء لهم: لأنّ مبتدأ کلامهم، بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم.

ё أиҳои анноси атқўои рбкми алоиаҳ . . . Ин сӯра дар маданӣот шимуранд ки ҳама ба Мадина фурӯ омад дар абтдоءи ҳиҷрати Мустафо ( с ) ,у баъдади кӯфӣони сад ва ҳафтод ва шаш оятаст , ва се ҳазор ва ҳафтсад ва чиҳил ва панҷ клмт ,у шонздаҳи ҳазор ва сӣ ҳарф .

یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الآیة... این سوره در مدنیّات شمرند که همه به مدینه فرو آمد در ابتداء هجرت مصطفی (ص)، و بعدد کوفیان صد و هفتاد و شش آیت است، و سه هزار و هفتصد و چهل و پنج کلمت، و شانزده هزار و سی حرف.

Ва дар фазилати ин сӯраи Мустафо ( с ) гуфт : ман қрأи сӯраи алнсоءи Фкأнмои тсдқи алии кули ман врси миросо ,у أътии ман алأҷри кмни уштурии мҳрро ,у барии ءи ман алшрк ,у кони фии мшиӣаҳи аллоҳи ман аллазӣнаи итҷоўз .

و در فضیلت این سورة مصطفی (ص) گفت: من قرأ سورة النّساء فکأنّما تصدّق علی کلّ من ورث میراثا، و أعطی من الأجر کمن اشتری محرّرا، و بری‌ء من الشّرک، و کان فی مشیئة اللَّه من الّذین یتجاوز.

Қавла : ё أиҳои аннос эй исмӣ мунфаридаст миёни ду танбеҳ ,у такрори танбеҳ бар сиблат таъкӣдаст ,у таҳқиқи мавъизат . Маънӣ онаст ки ҳон бедор бошед то гӯям , ҳони ниўшиди панд ки медаҳум , бипазиред ҳукм ки мекунам . Худовандо ҳукм чист ?

قوله: یا أَیُّهَا النَّاسُ ایّ اسمی منفرد است میان دو تنبیه، و تکرار تنبیه بر سبیل تأکید است، و تحقیق موعظت. معنی آنست که هان بیدار باشید تا گویم، هان نیوشید پند که میدهم، بپذیرید حکم که میکنم. خداوندا حکم چیست؟

Атқўо рбкм бипарҳезед аз хашми худои бтоъти дорӣ , ва фармон бурдорӣ вай .

اتَّقُوا رَبَّکُمُ بپرهیزید از خشم خدا بطاعت داری، و فرمان برداری وی.

Гуфтаанд : тақвои се қисмаст : аввал аз ширки парҳез кардан , ва ин тақво омаст . Пас , аз маъсияти парҳез кардан , ва ин тақво хосаст . Пас , аз шабаҳати парҳез кардан , ва ин тақвои хос алхосаст . Ва Мустафо ( с )ро пурседанд ки ол Муҳамад кист ?

گفته‌اند: تقوی سه قسم است: اول از شرک پرهیز کردن، و این تقوی عام است. پس، از معصیت پرهیز کردن، و این تقوی خاص است. پس، از شبهت پرهیز کردن، و این تقوی خاص الخاص است. و مصطفی (ص) را پرسیدند که آل محمد کیست؟

Фқол ( с ) : « кули тақӣ , алои ани аўлёӣии мнкми алмтқўн ,у лои фазли лأҳдкми алии аҳади алои болтқўӣ » .

فقال (ص): «کلّ تقیّ، الا انّ اولیائی منکم المتّقون، و لا فضل لأحدکم علی احد الّا بالتّقوی».

Ва дар қуръон тақвоаст бмънии тавҳид , чунон ки гуфт худоӣ :у أлзмҳми калимаи алтқўӣ ,у бмънии тоъат , чунон ки гуфт : атқўои аллоҳи ҳақи тқотаҳ ,у бмънии тўбт , чунон ки гуфт :у луи أни أҳли алкитоби омнўоу атқўо ,у бмънии ихлос , чунон ки гуфт : ва ман иъзми шаъоъири аллоҳи Фإнҳои ман тақвои улқулубу أўлӣки аллазӣнаи амтҳни аллоҳи қлўбҳми ллтқўӣ ,у бмънии ҳазар , чунон ки гуфт :у атқўои алнори алтии أъдти ллкоФрин .

و در قرآن تقوی است بمعنی توحید، چنان که گفت خدای: وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْوی‌، و بمعنی طاعت، چنان که گفت: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ، و بمعنی توبت، چنان که گفت: وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکِتابِ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا، و بمعنی اخلاص، چنان که گفت: وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ و أُولئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوی‌، و بمعنی حذر، چنان که گفت: وَ اتَّقُوا النَّارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکافِرِینَ.

Он гуҳи бхлқи хеш бар худ далолат кард ва гуфт : алзии хлқкми ман нафаси воҳида , яъне одам ,у халқи минҳои завҷҳо яъне ҳавво . Муфассирон гуфтанд : раби алъзаҳи одам ( ъ )ро бёФрид ,у одами хоб бар ваии афканд , ва аз як устихони паҳлавии вай аз ҷониби чапи ҳавворо бёФрид ,у одамро аз он ҳеҷ ранҷ нарасед , ки агар ранҷ раседӣ бар вай меҳрбон набӯдӣ , ва он мўослту маваддати миён эшон напайвастӣ . Ва қади қоли раби алъзаҳ :у ҷаъли бинкми мўдаҳу раҳма , пас чун одам аз хоби бедори гашт , ӯро гуфтанд : ин кист эй одам ? ҷавоб дод ки : « ҳзаҳи ҳавво яъне хилқати ман шайъи ءи ҳӣ » , гуфтанд : номи ҷинс ӯ чист ? гуфт : « алмрأаҳ , лأнҳои ман алмрءи хилқат » ,у сҳи фии алхбри أн алнабӣ ( с ) қол : лмои халқи аллоҳи ъзу ҷли одами антзъи злъои ман азлоъа Фхлқ манеҳ ҳавво .

آن گه بخلق خویش بر خود دلالت کرد و گفت: الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ، یعنی آدم، وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها یعنی حوا. مفسّران گفتند: ربّ العزّة آدم (ع) را بیافرید، و آدم خواب بر وی افکند، و از یک استخوان پهلوی وی از جانب چپ حوا را بیافرید، و آدم را از آن هیچ رنج نرسید، که اگر رنج رسیدی بر وی مهربان نبودی، و آن مواصلت و مودّت میان ایشان نپیوستی. و قد قال رب العزّة: وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً، پس چون آدم از خواب بیدار گشت، او را گفتند: این کیست ای آدم؟ جواب داد که: «هذه حوّا یعنی خلقت من شی‌ء حیّ»، گفتند: نام جنس او چیست؟ گفت: «المرأة، لأنّها من المرء خلقت»، و صحّ فی الخبر أنّ النّبیّ (ص) قال: لمّا خلق اللَّه عزّ و جلّ آدم انتزع ضلعا من اضلاعه فخلق منه حوا.

Ва бс эй азҳару нашру фарқ ,у халқи минҳо эй ман одаму ҳаввои рҷолои ксироу нсоءи иқўли хлқои ксирои ман риҷолу нсоء , иқоли алифи ИМА . Гуфтаанд дарин ояти тақдим ва таъхираст яъне рҷолоу нсоءи ксиро , ки занон дар ҷаҳон аз мардон бешанд , ва дар хабараст аз Мустафо ( с ) ки дар охир алзмон занон чандон бошанд ки панҷоҳ занро як қайи буд . Бс дар касрат гӯйанд чизи фаровонро , иқоли бсстки ҳадисӣ ,у абсстк .

وَ بَثَّ ای اظهر و نشر و فرّق، وَ خَلَقَ مِنْها ای من آدم و حوا رِجالًا کَثِیراً وَ نِساءً یقول خلقا کثیرا من رجال و نساء، یقال الف امّة. گفته‌اند درین آیت تقدیم و تأخیر است یعنی رجالا و نساء کثیرا، که زنان در جهان از مردان بیش‌اند، و در خبر است از مصطفی (ص) که در آخر الزّمان زنان چندان باشند که پنجاه زن را یک قیّم بود. بَثَّ در کثرت گویند چیز فراوان را، یقال بثثتک حدیثی، و ابثثتک.

Ва атқўои аллоҳи алзии тсоӣлўн ба мухаффафу ммдўди қроءт кӯфӣаст , асли ани ттсоӣлўн , тоءи дувумро ҳазф карданд зеро ки иҷтимои ду ҳарфи мутақориб гарон доштанд .

وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی تَسائَلُونَ بِهِ مخفف و ممدود قراءت کوفی است، اصل ان تتسائلون، تاء دوم را حذف کردند زیرا که اجتماع دو حرف متقارب گران داشتند.

Боқии қроء тсоӣлўн хонанд бтшдиди син . Ва муроди ҳам ттсоӣлўнаст , локини он то ки кӯфӣон ҳазф карданд ӣнон дар син мдғм карданд ,у идғом то дар син некӯаст , зеро ки ҳар ду аз ҳуруфи тараф забонанд ,у усӯли сноё , ва ҳар ду мҳмўсанд .

باقی قرّاء تسّائلون خوانند بتشدید سین. و مراد هم تتسائلون است، لکن آن تا که کوفیان حذف کردند اینان در سین مدغم کردند، و ادغام تا در سین نیکو است، زیرا که هر دو از حروف طرف زبان‌اند، و اصول ثنایا، و هر دو مهموس‌اند.

Ва алأрҳом бхФз мем қроءт Ҳамзааст , маътӯф бар замири исми аллоҳ , ва он чунонаст ки араб гуяд : асأлки биллоҳу алрҳм ,у атф бар мзмри муҷаррад ва бе аъодти ҷори қавмӣ аз нҳоаҳи Кӯфа раво доштанд . Ва барин маънии байтҳо иншоад кардаанд , ва бидон истишҳод намӯда , ва ин мутадовиласт миёни эшон , локин аз ҷиҳати қиёс заъфӣ дорад , зеро ки араб нагӯяд мррт ба вазид , бе аъодти ҷор , локин гуяд мррт ба ва бурид , маъаи иъодаи алҷор , қоли аллоҳи таъолӣ : ФхсФно ба ва бидора алأрз . Боқии қроءу алأрҳом бнсб хонанд , ътФои алии исми аллоҳи таъолӣ , яъне Фотқўои аллоҳи Флои тъсўаҳ ,у атқўои алأрҳоми Флои тқтъўҳо .

وَ الْأَرْحامَ بخفض میم قراءت حمزه است، معطوف بر ضمیر اسم اللَّه، و آن چنانست که عرب گوید: اسألک باللَّه و الرحم، و عطف بر مضمر مجرد و بی اعادت جارّ قومی از نحاة کوفه روا داشتند. و برین معنی بیتها انشاد کرده‌اند، و بدان استشهاد نموده، و این متداول است میان ایشان، لکن از جهت قیاس ضعفی دارد، زیرا که عرب نگوید مررت به وزید، بی اعادت جار، لکن گوید مررت به و برید، مع اعادة الجار، قال اللَّه تعالی: فَخَسَفْنا بِهِ وَ بِدارِهِ الْأَرْضَ. باقی قراء وَ الْأَرْحامَ بنصب خوانند، عطفا علی اسم اللَّه تعالی، یعنی فاتّقوا اللَّه فلا تعصوه، و اتّقوا الأرحام فلا تقطعوها.

Ва маънии алоиаҳ : атқўои аллоҳи алзии ттсоӣлўни Фимои бинкми ҳўоӣҷкму ҳқўқкм ба , Фиқўли бъзкми лбъз : асӣлки биллоҳ , аншдки биллоҳ . Мегуяд : бипарҳезед аз хашми он худоӣ ки шумо бандагонед , саволҳо ки аз якдигар мекунед , ва ҳақҳои якдигар ки мигзорид , ва ҳоҷатҳо ки рост мекунед , буиу баном вай мекунед , ки якдигарро буқати ҳоҷат май гўӣид . Асأлки биллоҳ , аншдки биллоҳ .

و معنی الآیة: اتّقوا اللَّه الّذی تتسائلون فیما بینکم حوائجکم و حقوقکم به، فیقول بعضکم لبعض: اسئلک باللَّه، انشدک باللَّه. میگوید: بپرهیزید از خشم آن خدای که شما بندگانید، سؤالها که از یکدیگر می‌کنید، و حقهای یکدیگر که میگزارید، و حاجتها که راست می‌کنید، بوی و بنام وی می‌کنید، که یکدیگر را بوقت حاجت می‌گوئید. اسألک باللَّه، انشدک باللَّه.

إни аллоҳи кони алайкуми рқибо эй ҳФизои лأъмолкм , исأлкми анҳо Фимои амркм ба ,у нҳокми анҳу . Дар қуръон ҳар ҷо ки конаст ба аллоҳи пайваста , маънӣ онаст ки лами изл , ҳамеша чунон буд ки ҳаст .

إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلَیْکُمْ رَقِیباً ای حفیظا لأعمالکم، یسألکم عنها فیما امرکم به، و نهاکم عنه. در قرآن هر جا که کان است به اللَّه پیوسته، معنی آنست که لم یزل، همیشه چنان بود که هست.

Ва отўои алитомии أмўолҳми ин дар шаъни мардӣ аз банӣ ғтФон омад ки молӣ бисёр бнздики вай буд аз он бродрзодаҳи вай ки ятем буд , чун он ятем болиғ шуд моли хеш талаб кард , ин ъам ки қайии вай буд манъ кард , ва он моли буи боз намедод .

وَ آتُوا الْیَتامی‌ أَمْوالَهُمْ این در شأن مردی از بنی غطفان آمد که مالی بسیار بنزدیک وی بود از آن برادرزاده وی که یتیم بود، چون آن یتیم بالغ شد مال خویش طلب کرد، این عمّ که قیّم وی بود منع کرد، و آن مال بوی باز نمی‌داد.

Ҳар ду рафтанди бтроФъи бҳзрти Мустафо ( с ) то эшонро ҳукм кунад . Раби алъзаҳ дар шаъни эшон ин оят фиристод . Расӯли худо ( с ) бар эшон хонд . Он ъам вай гуфт « атънои аллоҳу атъно алрасул , наузи биллоҳи ман алҳўби алкбир » , ва он моли бтмомии буи боз дод . Он ҷавон чун моли буи боз расед даст дар ниҳод ,у нҳмор дар роҳи худо ҳазина кард . Расӯл худо гуфт : сабти алоҷру бқии алўзр .

هر دو رفتند بترافع بحضرت مصطفی (ص) تا ایشان را حکم کند. ربّ العزّة در شأن ایشان این آیت فرستاد. رسول خدا (ص) بر ایشان خواند. آن عمّ وی گفت «اطعنا اللَّه و اطعنا الرّسول، نعوذ باللَّه من الحوب الکبیر»، و آن مال بتمامی بوی باز داد. آن جوان چون مال بوی باز رسید دست در نهاد، و نهمار در راه خدا هزینه کرد. رسول خدا گفت: ثبت الاجر و بقی الوزر.

Гуфтанд : ё расӯли аллоҳи субут аҷр шинохтем , бқоءи визр чаҳ маънӣ дорад ? расӯли худо ( с ) гуфт : сабти алأҷри ллғлом ,у бқии алўзри алии волида .

گفتند: یا رسول اللَّه ثبوت اجر شناختیم، بقاء وزر چه معنی دارد؟ رسول خدا (ص) گفت: ثبت الأجر للغلام، و بقی الوزر علی والده.

Ва отўои алитомии أмўолҳми ин хитоб бо қайион ятемонаст , мегуяд : молҳои ятемони фаро эшон диҳед , эшонро ятемон хонд он рӯз ки мол боишон медиҳанд , ва эшон он рӯзи ятеми набуданд , ки баъд аз булӯғ ятем нест , аммо аз он ваҷҳ ронад ки : мол дар дасти қайиони буруз ятемӣ афтод . Ин ҳамчунонаст ки гуфт ъзу ъло : Фأлқии алсҳраҳи соҷдину лои саҳари маъаи алсҷўд ,у локини смўои бмои конўои алайҳ қабл алсҷўд , кзлки ҳоҳно . Ва лои ттбдлўои алхбиси болтиби алоиаҳи хабису таййиби ӣнҷои ҳаром ва ҳалоласт , чунон ки ҷое дигар гуфт : қул лои истўии алхбису алтиб . Ва маънӣ тбдл онаст ки қайии ятем агар дар моли ятеми чизе некӯ дидӣ аз зару симу ҷомау чаҳорпоӣ , онро барграфтӣ ,у биҷои он бадалӣ наҳодӣ ки аз он камтар будӣ ,у радитар . Раби Алъоламин эшонро аз он наҳй кард , гуфт :у лои ттбдлўои алхбиси болтиб . Ва лои тأклўои أмўолҳми إлии أмўолкм эй маъаи амўолкм .

وَ آتُوا الْیَتامی‌ أَمْوالَهُمْ این خطاب با قیّمان یتیمان است، میگوید: مالهای یتیمان فرا ایشان دهید، ایشان را یتیمان خواند آن روز که مال بایشان میدهند، و ایشان آن روز یتیم نبودند، که بعد از بلوغ یتیم نیست، اما از آن وجه راند که: مال در دست قیّمان بروز یتیمی افتاد. این همچنانست که گفت عزّ و علا: فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ ساجِدِینَ و لا سحر مع السجود، و لکن سمّوا بما کانوا علیه قبل السجود، کذلک هاهنا.وَ لا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِیثَ بِالطَّیِّبِ الآیة خبیث و طیّب اینجا حرام و حلالست، چنان که جایی دیگر گفت: قُلْ لا یَسْتَوِی الْخَبِیثُ وَ الطَّیِّبُ. و معنی تبدّل آنست که قیّم یتیم اگر در مال یتیم چیزی نیکو دیدی از زر و سیم و جامه و چهارپای، آن را برگرفتی، و بجای آن بدلی نهادی که از آن کمتر بودی، و ردی‌تر. رب العالمین ایشان را از آن نهی کرد، گفت: وَ لا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِیثَ بِالطَّیِّبِ. وَ لا تَأْکُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلی‌ أَمْوالِکُمْ ای مع اموالکم.

إнаҳи кони ҳўбои кбирои ин кони вуқуъи рост дар ҳол ,у араб кон гӯйанд мозиро , ва кон гӯйанд ҳолро , ва кон гӯйанд мстқблро ,у аллоҳи ҷли ҷалолаи мстқблро мегуяд :у кони иўмои алии алкоФрини ъсиро . Ҳўби бзми ҳо исмаст ,у ҳуби бФтҳ , масдар , ҳоби иҳўби ҳўбо . Ва иқоли ҳозои аламри ҳўбу ҳўбаҳу ҳоб .

إِنَّهُ کانَ حُوباً کَبِیراً این کان وقوع راست در حال، و عرب کان گویند ماضی را، و کان گویند حال را، و کان گویند مستقبل را، و اللَّه جلّ جلاله مستقبل را میگوید: وَ کانَ یَوْماً عَلَی الْکافِرِینَ عَسِیراً. حوب بضم حا اسم است، و حب بفتح، مصدر، حاب یحوب حوبا. و یقال هذا الامر حوب و حوبة و حاب.

Ва إн хуфтам أлои тқстўои фии алитомии алоиаҳи маънӣ оят онаст ки дар замони аввали ятемонро қайиони бпои мигрднд , аз он қайи буд ки ятемаеро дид бо мол беҷамол , моли вайро май хост ки ӯро бизанӣ кунад , ва метарсид ки вайро бизанӣ нигоҳ натавонад дошт аз зиштии сӯрати вай , ва дар моли вай рағбат мекард . Ин оят омад , яъне ки агар метарсид ки бо он ятема бидод натавонед зист ятемаро гузоред ,у моли вай бо вай сипоред , дар вақти булӯғу аиноси рушд ,у равед ва зан хоҳед , хоҳед яке , хоҳед ду , хоҳед се , хоҳед чаҳор , кор бар шумо фарохаст . Он ятемароу моли вайро озод доред . Ва барин маънӣ « хуфтам » бмънӣ « ълмтм »аст , хавфу хашяти бмънӣ илм равост , чунон ки ҷой дигар гуфт : إлои أни ихоФо , Фإн хуфтам أлои иқимо . Фхшинои أни ирҳқҳмо , إнмои ихшии аллоҳи ман ибодаи алълмоءи ин ҳамаи бмънӣ илмаст .

وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِی الْیَتامی‌ الآیة معنی آیت آنست که در زمان اول یتیمان را قیّمان بپای میگردند، از آن قیّم بود که یتیمه‌ای را دید با مال بی‌جمال، مال وی را می‌خواست که او را بزنی کند، و می‌ترسید که وی را بزنی نگاه نتواند داشت از زشتی صورت وی، و در مال وی رغبت می‌کرد. این آیت آمد، یعنی که اگر میترسید که با آن یتیمه بداد نتوانید زیست یتیمه را گذارید، و مال وی با وی سپارید، در وقت بلوغ و ایناس رشد، و روید و زن خواهید، خواهید یکی، خواهید دو، خواهید سه، خواهید چهار، کار بر شما فراخ است. آن یتیمه را و مال وی را آزاد دارید. و برین معنی «خفتم» بمعنی «علمتم» است، خوف و خشیت بمعنی علم رواست، چنان که جای دیگر گفت: إِلَّا أَنْ یَخافا، فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا یُقِیما. فَخَشِینا أَنْ یُرْهِقَهُما، إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ این همه بمعنی علم است.

Он гуҳи ҳақи занон ва дод эшонро фарои пайваст , гуфт : Фإн хуфтам أлои тъдлўои ин хавф эдар ҳақиқӣаст . Мегуяд агар тарсӣ ояд ки миёни эшон ростӣ ва дод натавонед ки кунед , « Фўоҳдаҳ » як озод зан бизанӣ кунед , أўи мо маликати أимонкм ё ончии бмлки яд фародаст ояд , аз канизакону бардагон . Араби мамлукро малик яд хонанд .

آن گه حقّ زنان و داد ایشان را فرا پیوست، گفت: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا این خوف ایدر حقیقی است. میگوید اگر ترسی آید که میان ایشان راستی و داد نتوانید که کنید، «فواحدة» یک آزاد زن بزنی کنید، أَوْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ یا آنچه بملک ید فرادست آید، از کنیزکان و بردگان. عرب مملوک را ملک ید خوانند.

Он гуҳи некӯи суханиро он яд , ямин карданд , аммо қавли ибни аббосу Саиди ҷбиру қтодаҳу рабиъу заҳҳоку садӣ дар маънӣ оят онаст ки : дар аҳди аввал аз моли ятемон парҳез накарданд ва тҳрҷ менамуданд ,у кори он сахт фаро гирифтанд бҳкми ин оят ки :у отўои алитомии أмўолҳм , аммо кори занони сусттар фаро даст гирифтанд . Аз эшон бисёр бизанӣ мекарданд , ва он гуҳи адл дар он нигаҳ намедоштанд . Раби Алъоламин дар шаъни эшон ин оят фиристод , яъне ки : ин занон дар заъфу аҷз ҳамчун ятемонанд , ва чунон ки ятемонро ҳоҷат бқимаст , занонро низ ҳоҷат бқимаст , ва чунон ки дар ятемони адлу ростии нигаҳ бояд дошт , дар занони ҳам май нигаҳ бояд дошт . Чунон ки онҷо метарсид ва тҳрҷ мекунед ӣнҷо низ битарсед ва тҳрҷ кунед , чандон бизанӣ хоҳед ки дар миёни эшон адл нигаҳдоред , ду хоҳед ё се ё чаҳор , ва бар чаҳор миФзоӣид . Ва агар тарсид ки миёни ин адади адлу ростӣ нигаҳ натавонед дошт , пас бар яке ақтсор кунед , як озод зан бизанӣ кунед , ва агар ҳақи он як зани озоди ҳам нигаҳ натавонед дошт пас озоди занонро гузоред ,у бардагонро гиред , агар тавонед ва ёбед , то шуморо хизмат мекунанд , ва боишон истимтоъ мегиред , инаст ки раб Алъоламин гуфт : Фўоҳдаҳи أўи мо маликати أимонкм .

آن گه نیکو سخنی را آن ید، یمین کردند، امّا قول ابن عباس و سعید جبیر و قتاده و ربیع و ضحاک و سدی در معنی آیت آنست که: در عهد اول از مال یتیمان پرهیز نکردند و تحرّج مینمودند، و کار آن سخت فرا گرفتند بحکم این آیت که: وَ آتُوا الْیَتامی‌ أَمْوالَهُمْ، اما کار زنان سست‌تر فرا دست گرفتند. از ایشان بسیار بزنی میکردند، و آن گه عدل در آن نگه نمی‌داشتند. رب العالمین در شأن ایشان این آیت فرستاد، یعنی که: این زنان در ضعف و عجز همچون یتیمان‌اند، و چنان که یتیمان را حاجت بقیّم است، زنان را نیز حاجت بقیّم است، و چنان که در یتیمان عدل و راستی نگه باید داشت، در زنان هم می‌نگه باید داشت. چنان که آنجا می‌ترسید و تحرّج میکنید اینجا نیز بترسید و تحرّج کنید، چندان بزنی خواهید که در میان ایشان عدل نگهدارید، دو خواهید یا سه یا چهار، و بر چهار میفزائید. و اگر ترسید که میان این عدد عدل و راستی نگه نتوانید داشت، پس بر یکی اقتصار کنید، یک آزاد زن بزنی کنید، و اگر حق آن یک زن آزاد هم نگه نتوانید داشت پس آزاد زنان را گذارید، و بردگان را گیرید، اگر توانید و یابید، تا شما را خدمت میکنند، و بایشان استمتاع میگیرید، اینست که ربّ العالمین گفت: فَواحِدَةً أَوْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ.

Имрӯзи иҷмоъ уммат онаст ки : озоди занон аз яке то чаҳор равоаст ки бизанӣ .

امروز اجماع امّت آنست که: آزاد زنان از یکی تا چهار روا است که بزنی.

Кунанд , ва беш аз чаҳор на . Аммо хоссаи расӯли худо ( с ) буд беш аз чаҳор хостан , ҳам чунон ки ваии зани хостӣ бе вале ва бешуҳуд ва бемеҳр , блФзи никоҳ , ё блФзи ҳбти чунон ки хостӣ , ва агар дар мнкўҳаҳ эй рағбат намӯдӣ , бар шавҳари он зан будӣ ки вайро талоқ додӣ , то расӯли худои бхўостӣ , пас бе анқзоءи ъдт ӯро хостӣ , ва ҳар зан ки суҳбати расӯл кроҳит доштӣ , бар расӯли воҷиб будӣ ки вайро талоқ додӣ . Ин ҳамаи хсоӣси расӯли худо буд дар никоҳ ,у касро бо вай дар он хсоӣс мушорикат нест .

کنند، و بیش از چهار نه. امّا خاصّة رسول خدا (ص) بود بیش از چهار خواستن، هم چنان که وی زن خواستی بی ولی و بی شهود و بی‌مهر، بلفظ نکاح، یا بلفظ هبت چنان که خواستی، و اگر در منکوحه‌ای رغبت نمودی، بر شوهر آن زن بودی که وی را طلاق دادی، تا رسول خدا بخواستی، پس بی‌انقضاء عدّت او را خواستی، و هر زن که صحبت رسول کراهیت داشتی، بر رسول واجب بودی که وی را طلاق دادی. این همه خصائص رسول خدا بود در نکاح، و کس را با وی در آن خصائص مشارکت نیست.

Қавла : мусанноу слосу рбоъ порсӣ онаст ки давони давон , ва се ани се ан , ва чаҳорон чаҳорон ,у араб саноӣ гӯйанд то бъшор , ва ин луғат темемасту ончии тнўин дар он нест ду аломати рост : яке онкӣ наКретасту алифу лоам дар он на , дигари онкии мъдўлст аз ҷиҳати хеш ки асли он аснинасту салосау арбаъа .

قوله: مَثْنی‌ وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ پارسی آنست که دوان دوان، و سه ان سه ان، و چهاران چهاران، و عرب ثنای گویند تا بعشار، و این لغت تمیم است و آنچه تنوین در آن نیست دو علامت راست: یکی آنکه نکرت است و الف و لام در آن نه، دیگر آنکه معدولست از جهت خویش که اصل آن اثنین است و ثلاثة و اربعة.

Злки أднии أлои тъўлўои лои тъўлўоро ду маънӣаст : яке лои тҷўрўо , маънӣ « ъўл » зёдтст ,у масъалаи ъўл дар саҳҳоми Фроӣз аз онаст ,у дигари маънии ло тмўнўоаст . Мегуяд агар як зан бар занӣ кунед наздиктар буд бо онкии гарон мؤнс набед , ва манеҳ

ذلِکَ أَدْنی‌ أَلَّا تَعُولُوا لا تعولوا را دو معنی است: یکی لا تجوروا، معنی «عول» زیادتست، و مسأله عول در سهام فرائض از آنست، و دیگر معنی لا تمونوا است. میگوید اگر یک زن بر زنی کنید نزدیک‌تر بود با آنکه گران مؤنث نبید، و منه‌

Қавла ( с ) : « абдأи бмни тъўл »

قوله (ص): «ابدأ بمن تعول»

Яъне бмни тмўн ,у номи аёл азинаст аз баҳри онкии аёл мؤнт мардонанд , иқоли ъоли алрҷлу аъол ,у фалони мъил яъне зўи аёл ва дар асл « аёл » номаст он касеро ки дошт вайро кас набӯд бпоӣ .

یعنی بمن تمون، و نام عیال ازین است از بهر آنکه عیال مؤنت مردانند، یقال عال الرّجل و اعال، و فلان معیل یعنی ذو عیال و در اصل «عیال» نام است آن کسی را که داشت وی را کس نبود بپای.

Ва фии алхбри калаками аёли аллоҳ ,у أҳбкми илои аллоҳи аҳбкми илои аёла .

و فی الخبر کلکم عیال اللَّه، و أحبکم الی اللَّه احبکم الی عیاله.

Он рӯз ки ин оят фурӯ омад Қайси ҳорис бар Мустафо ( с ) омад , гуфт : ё расӯли аллоҳи ҳашт озоди зан дар ҳболту никоҳ мананд чаҳ фармое ? расӯли худо ( с ) гуфт : аз эшон чаҳор бо худ майдору боқии даст аз эшон бидор . Қайси бахона боз шуд ҳар ончии нозоянда буд ӯро гуфт : « адбрӣ » , ва ӯро гусел карду ончии зоянда буд ӯро гуфт : « ақблӣ » , ва бо худ медошт .

آن روز که این آیت فرو آمد قیس حارث بر مصطفی (ص) آمد، گفت: یا رسول اللَّه هشت آزاد زن در حبالت و نکاح من‌اند چه فرمایی؟ رسول خدا (ص) گفت: از ایشان چهار با خود میدار و باقی دست از ایشان بدار. قیس بخانه باز شد هر آنچه نازاینده بود او را گفت: «ادبری»، و او را گسیل کرد و آنچه زاینده بود او را گفت: «اقبلی»، و با خود میداشت.

Ва отўои алнсоءи сдқотҳни наҳлаи садақау сдоқ ковинаст ,у наҳлау наҳл ътиаҳаст ,у маънӣ ҳар ду лафзи баҳам бгФтн онаст ки ин ковин бахшида аллоҳаст ,у ътоءи ваии мари ин занонро , иқоли нҳлтки кзо , Фҳўи лаки наҳлу наҳла , азои зммти алнўни асқтти алҳоء . Ва ковин занон ҳар чанд сабктару камтар , он дар шаръи писандидатар ва некӯтар .

وَ آتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً صدقه و صداق کاوین است، و نحلة و نحل عطیّه است، و معنی هر دو لفظ بهم بگفتن آنست که این کاوین بخشیده اللَّه است، و عطاء وی‌مر این زنان را، یقال نحلتک کذا، فهو لک نحل و نحلة، اذا ضممت النون اسقطت الهاء. و کاوین زنان هر چند سبکتر و کمتر، آن در شرع پسندیده‌تر و نیکوتر.

Мустафо ( с ) гуфт : « аъзами алнсоءи биркаи ақлҳни мؤнаҳ »

مصطفی (ص) گفت: «اعظم النساء برکة اقلّهن مؤنة»

Ва мустаҳаб онаст ки ковин ба панҷсад дирами сипед зиёдат накунанд , ки ковин занони Мустафо ( с ) чунин буд . Рӯй ани ъоӣшаҳи анҳо қолат : кони сдоқи расӯли аллоҳи лозўоҷаҳи аснтии ъушраи аўқиаҳу ншأи тдрўни мо алнши ء ? нисфи аўқиаҳ .

و مستحبّ آنست که کاوین به پانصد درم سپید زیادت نکنند، که کاوین زنان مصطفی (ص) چنین بود. روی عن عائشة انّها قالت: کان صداق رسول اللَّه لازواجه اثنتی عشرة اوقیّة و نشأ تدرون ما النش‌ء؟ نصف اوقیّة.

Ва дар хабараст ки занӣ бар Мустафо ( с ) омад , ва худро бар вай арз кард , ва май хост ки ӯро зан кунад , гуфт : ё расӯли аллоҳи ман тани хеш бтў додам , ва дар ҳукм ту кардам ,у рои ту дар худ писандидам . Расӯл ( с ) дар вай рағбат накард . Мардии онҷои ҳозир буд , гуфт : ё расӯли аллоҳ ӯро бизанӣ бмни даҳ . Расӯл ( с ) гуфт : ҳеҷ чиз ҳаст туро ки биковин вай кунӣ ? гуфт : на ! гуфт :у лои хотами ман ҳадид ? ва на ангуштарӣ аз оҳан ? гуфт : на ангуштарӣ аз оҳан , локини ин барад ки дорам бадв ним кунам . Нимае худ баргирам ,у нимае биковин буии даҳум . Расӯл ( с ) гуфт : ҳилли мъки ман алқуръони шайъи ء ?

و در خبر است که زنی بر مصطفی (ص) آمد، و خود را بر وی عرض کرد، و می‌خواست که او را زن کند، گفت: یا رسول اللَّه من تن خویش بتو دادم، و در حکم تو کردم، و رای تو در خود پسندیدم. رسول (ص) در وی رغبت نکرد. مردی آنجا حاضر بود، گفت: یا رسول اللَّه او را بزنی بمن ده. رسول (ص) گفت: هیچ چیز هست ترا که بکاوین وی کنی؟ گفت: نه! گفت: و لا خاتم من حدید؟ و نه انگشتری از آهن؟ گفت: نه انگشتری از آهن، لکن این برد که دارم بدو نیم کنم. نیمه‌ای خود برگیرم، و نیمه‌ای بکاوین بوی دهم. رسول (ص) گفت: هل معک من القرآن شی‌ء؟

Бо ту аз қуръон чизе ҳаст ? яъне аз он ҳеҷ майдонӣ ? гуфт : нъм , оре донам . Расӯл ( с ) гуфт : зўҷткҳои бмои мъки ман алқуръон , ӯро бизанӣ бтў додам , бончаҳ аз қуръон майдонӣ , яъне ки то ӯро дромўзӣ . Расӯли худои ковин ваии таълим қуръон кард . Ин хабар далеласт ки ковин агар чаҳ андак буд дар ақд никоҳ равост , ки агар раво набӯдӣ расӯл нагуфтӣ : «у лои хотами ман ҳадид » . Ва низ далеласт ки бар таълими қуръони музди стдну муаллимро бмзд гирифтан равост .

با تو از قرآن چیزی هست؟ یعنی از آن هیچ میدانی؟ گفت: نعم، آری دانم. رسول (ص) گفت: زوّجتکها بما معک من القرآن، او را بزنی بتو دادم، بآنچه از قرآن میدانی، یعنی که تا او را درآموزی. رسول خدا کاوین وی تعلیم قرآن کرد. این خبر دلیل است که کاوین اگر چه اندک بود در عقد نکاح رواست، که اگر روا نبودی رسول نگفتی: «و لا خاتم من حدید». و نیز دلیل است که بر تعلیم قرآن مزد ستدن و معلّم را بمزد گرفتن رواست.

Ва онҷо ки гуфт :у отитми إҳдоҳни қнторо далеласт ки агар ковин бисёр буд ҳам равост . Аммо агар дар ақди никоҳи ковин мсмӣ накунад ақд дуруст бошад , аммо бдхўл , меҳри алмисл воҷиб шавад ,у эътибори меҳри алмисл , бизанон асаботаст на бмодри хеш .

و آنجا که گفت: وَ آتَیْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً دلیل است که اگر کاوین بسیار بود هم رواست. امّا اگر در عقد نکاح کاوین مسمّی نکند عقد درست باشد، اما بدخول، مهر المثل واجب شود، و اعتبار مهر المثل، بزنان عصبات است نه بمادر خویش.

Ва рӯй ан алнабӣ ( с ) қол : ман أдони диноу ҳўи маҷмаъи ани лои иؤдиаҳи лақии аллоҳи ъзу ҷли сорқо , ва ман асдқи амрأаҳи сдоқоу ҳўи маҷмаъи ани лои иўФиҳои злк , лақии аллоҳи ъзу ҷли зонё .

و روی عن النّبی (ص) قال: من أدان دینا و هو مجمع ان لا یؤدّیه لقی اللَّه عزّ و جلّ سارقا، و من اصدق امرأة صداقا و هو مجمع ان لا یوفّیها ذلک، لقی اللَّه عزّ و جلّ زانیا.

Ва қол ( с ) : аҳқи алшрўти أни иўФӣ ба мо астҳллтм ба алФрўҷ .

و قال (ص): احقّ الشّروط أن یوفّی به ما استحللتم به الفروج.

« Фإни тбни лаками ани шайъ ء манеҳ наФасо » нафас ӣнҷо диласт , ва наФасо мансӯбаст бар қатъ ,у маъноа : ани тобти нФўсҳни лаками ани шайъи ءи ман алсдоқи Фўҳбни лакам , Фклўаҳ эй Фхзўаҳу ақблўаҳи ҳниӣои лои асми фӣа , мриӣои лои доءи фӣаи ҳниӣои фии алднёи лои иқзӣ ба алайкуми султони мриӣои фии алохраҳи лои иؤохзкми аллоҳ ба . Ҳнии ءу марии ءи ду номаст таомиро ки мнҳзм буд , оқибати он писандида беғоилаҳ ,у марии ءи тобеъи ҳнӣ ءаст , марии ءи нгўинди магар бо ҳнии ء ,у ҳнӣ ء гӯйанд бе марии ءи иқол : ҳнأти алтъоми аҳнӣаҳ ,у ҳнأнии алтъоми иҳнأнӣ ,у иҳнӣнии ҳноء ,у ҳнأнӣ ,у мрأнии имрأнӣ . Ва алҳнأи аизои алътиаҳ ,у илоҳонеи ءи алмътӣ , ҳнأтаҳи аҳнأаҳ ,у аҳнӣаҳи ҳнأ эй аътитаҳ ,у ҳнأти албъири аҳнأаҳу аҳнӣаҳи ҳнأи азои мсҳтаҳи болҳноء ,у ҳўи зарби ман алқтрон ,у алҳнأи алнсраҳ , ҳнأтаҳ эй нусрата ,у астҳнأтаҳ эй астнсртаҳ .

«فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْ‌ءٍ مِنْهُ نَفْساً» نفس اینجا دلست، و نفسا منصوبست بر قطع، و معناه: ان طابت نفوسهنّ لکم عن شی‌ء من الصّداق فوهبن لکم، فَکُلُوهُ ای فخذوه و اقبلوه هَنِیئاً لا اثم فیه، مَرِیئاً لا داء فیه هنیئا فی الدّنیا لا یقضی به علیکم سلطان مریئا فی الآخرة لا یؤاخذکم اللَّه به. هنی‌ء و مری‌ء دو نام است طعامی را که منهضم بود، عاقبت آن پسندیده بی غایلة، و مری‌ء تابع هنی‌ء است، مری‌ء نگویند مگر با هنی‌ء، و هنی‌ء گویند بی مری‌ء یقال: هنّأت الطّعام اهنّئه، و هنأنی الطّعام یهنأنی، و یهنئنی هناء، و هنأنی، و مرأنی یمرأنی. و الهنأ ایضا العطیّة، و الهانی‌ء المعطی، هنأته اهنأه، و اهنئه هنأ ای اعطیته، و هنأت البعیر اهنأه و اهنئه هنأ اذا مسحته بالهناء، و هو ضرب من القطران، و الهنأ النّصرة، هنأته ای نصرته، و استهنأته ای استنصرته.

Ва қоли алии бен абии толиб ( ъ ) : азои ашткии аҳдкми шиӣои Флисأли амрأтаҳи салосаи дроҳми ман сдоқҳо . Ва иштр ба ъсло ,у лишрбаҳи бмоءи алсмоء , Фиҷмъи аллоҳи ?лаи алҳнии ءу алмрии ءу алшФоءу алмоءи алмборк .

و قال علی بن ابی طالب (ع): اذا اشتکی احدکم شیئا فلیسأل امرأته ثلاثة دراهم من صداقها. و یشتر به عسلا، و لیشربه بماء السّماء، فیجمع اللَّه له الهنی‌ء و المری‌ء و الشّفاء و الماء المبارک.

Ва гуфтаанд ки : ин оят далеласт ки таоми ҷавонмардону саховатёни гўорндаҳу сӯдманд буд ,у хӯрандаро нӯш , ки мегуяд эшон чун таом ниҳанд бхўшдлӣу таййиб нафас ниҳанд , пас хӯрандаро ҳниӣо мриӣо гуфту таоми бахилони бхлоФи ин буд , ногувору носозгор , ки эшон ончӣ диҳанд бтклФ диҳанд , на бтиби нафас , пас он дард бошад на дармон . Мустафо ( с ) аз ӣнҷо гуфт : « таоми алсхии дўоءу таоми албхили доء » .

و گفته‌اند که: این آیت دلیلست که طعام جوانمردان و سخاوتیان گوارنده و سودمند بود، و خورنده را نوش، که می‌گوید ایشان چون طعام نهند بخوشدلی و طیب نفس نهند، پس خورنده را هَنِیئاً مَرِیئاً گفت و طعام بخیلان بخلاف این بود، ناگوار و ناسازگار، که ایشان آنچه دهند بتکلّف دهند، نه بطیب نفس، پس آن درد باشد نه درمان. مصطفی (ص) از اینجا گفت: «طعام السخیّ دواء و طعام البخیل داء».

Қавлаи таъолӣ :у лои тؤтўои алсФҳоءи أмўолкми алоиаҳ . . . Ибн аббос гуфт : сафеҳони ӣнҷои занон ва фарзандонанд . Мегуяд моли худ ки салоҳи дунёу қавоми кору маишати шумо дар онаст фардои дасти занон ва фарзандон манеҳед ки он гуҳи зери дасту муҳтоҷ эшон шавед , балки худ медореду барояшон нафақа мекунед ,у кисвату ризқу мؤнти эшон бпоӣ медоред .

قوله تعالی: وَ لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَکُمُ الآیة... ابن عباس گفت: سفیهان اینجا زنان و فرزندان‌اند. میگوید مال خود که صلاح دنیا و قوام کار و معیشت شما در آن است فردا دست زنان و فرزندان منهید که آن گه زیر دست و محتاج ایشان شوید، بلکه خود میدارید و برایشان نفقه میکنید، و کسوت و رزق و مؤنت ایشان بپای میدارید.

Ва қўлўои ?лаами қўлои мърўФои эшонро сухан писандида мегуед , яъне ки бабри васлати эшонро ваъда некӯ медиҳед , ки : мо пас азин бо шумо некуӣ кунем ,у атои диҳем , ва навозем . Ва далел бар онкии сФҳо занон бошанд хабари Мустафо ( с )аст , қол : алои анмои хилқати алнори ллсФҳоء , иқўлҳои слосо , алоу ани алсФҳоءи алнсоءи алои амрأаҳи итоати қайиҳо .

وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً ایشان را سخن پسندیده می‌گویید، یعنی که ببرّ وصلت ایشان را وعده نیکو میدهید، که: ما پس ازین با شما نیکویی کنیم، و عطا دهیم، و نوازیم. و دلیل بر آنکه سفها زنان باشند خبر مصطفی (ص) است، قال: الا انّما خلقت النّار للسّفهاء، یقولها ثلاثا، الا و انّ السّفهاء النّساء الّا امرأة اطاعت قیّمها.

Ва рӯй : алои соҳибаи алқсту алсроҷ . Алқсти алоноء , маъноа : алои алмрأаҳи алтии тқўми алии раъси завҷҳо , болоноءи ман алмоء ,у алсроҷи тўзӣаҳ .

و روی: الّا صاحبة القسط و السّراج. القسط الاناء، معناه: الّا المرأة الّتی تقوم علی رأس زوجها، بالاناء من الماء، و السّراج توضّئه.

Ва инс молик гуфт : зании пеши Мустафо ( с ) омад , гуфт : ё расӯли аллоҳи модару падарами фидои ту бод , як бор хайрӣ бигӯӣ мари ин занонро ки эшонро сФҳо ном кардӣ .

و انس مالک گفت: زنی پیش مصطفی (ص) آمد، گفت: یا رسول اللَّه مادر و پدرم فدای تو باد، یک بار خیری بگوی مر این زنان را که ایشان را سفها نام کردی.

Расӯл худо гуфт : аллоҳи таъолии шуморо сФҳо хонд дар китоби хеш . Он зан гуфт : моро ноқисот хондӣ , расӯл гуфт : нуқсони шумо он бас ки дар ҳар моҳии панҷ рӯз кам ё беш намоз накунед . Он гуҳи расӯл ( с ) дили хушии эшонро гуфт : шуморо аз навохту каромати ҳақи он на басаст ки чун бФрзнд борвар шед , музди шумо ҳамчун музди ғозӣ буд дар роҳи ҳақ , ва чун бор фурӯ наед савоби шумо чандон буд ки савоби шаҳидон , ва чун кӯдакро шер диҳед ҳам чунон буд ки аз фарзандони Исмоили гарданӣ озод кунед . Он гуҳ гуфт : ин савоби азими мари он занони рост ки муъминот бошанд бо шикастагӣу фурӯтанӣу тавозуъ , ва дар балоҳо ва ранҷҳо шикеб ,у шавҳаронро сипоси дорандау хизматкунанда .

رسول خدا گفت: اللَّه تعالی شما را سفها خواند در کتاب خویش. آن زن گفت: ما را ناقصات خواندی، رسول گفت: نقصان شما آن بس که در هر ماهی پنج روز کم یا بیش نماز نکنید. آن گه رسول (ص) دل خوشی ایشان را گفت: شما را از نواخت و کرامت حق آن نه بس است که چون بفرزند بارور شید، مزد شما همچون مزد غازی بود در راه حق، و چون بار فرو نهید ثواب شما چندان بود که ثواب شهیدان، و چون کودک را شیر دهید هم چنان بود که از فرزندان اسماعیل گردنی آزاد کنید. آن گه گفت: این ثواب عظیم مر آن زنان راست که مؤمنات باشند با شکستگی و فروتنی و تواضع، و در بلاها و رنجها شکیبا، و شوهران را سپاس دارنده و خدمت کننده.

Қавмӣ гуфтанд : сФҳои дарин ояти ятемон ва мътўҳонанд ки бар моли эшон қайи гумоштаанд ,у ончии азоФти мол бо авлиёъ кард бо онкии моли он сФҳоаст ду маъниро кард : яке онкии ҷинси моли азоФт бо эшон кард ,у ҷинси моли он ҳама одамиёнаст ки қавом эшон бидонаст ,у маишати эшон дар онаст , ҳам чунон ки ҷой дигар гуфт : лақади ҷоءкми расӯли ман أнФскм эй ман ҷинси алодмиин . Дигар маънӣ онаст ки : авлиёъи қайиону мураббӣони сФҳоءонд ,у амволи сФҳоء аз рӯй зоҳир дар даст ва тасарруф эшонаст ки авлиёъанд , азин ҷиҳати азоФти он бо эшон кард . Ҷаъли аллоҳи лаками қёмои ин ё бадал ваоваст яъне « қўомо » мегуяд : он мол ки қавом шумост , яъне ки бони бпоӣид , ва бон метавонед бӯдан . Маданӣу шомӣ « қимо » хонанд беалиф ,у қайиу қиёми ӣнҷои бмънӣ ҳар ду якеаст . Ва гуфтаанд : « қайи » ҷамъ қиматаст ,у бад-ӣни маънӣ ё ҳам бадали воўст , лأни алқимаҳи аслҳо алўоў , иқоли лҳои алқимаҳи лأнҳои тқўми мақоми алшии ء ,у тқўл « қавмати алшии ءи тқўимо » . Ва ҳакии абӯи алҳсни алохФши фӣаи қўмои болўоўи алии аласл , ва маънӣ онаст ки он мол ки худои шуморо он , қиматҳои ҳама чиз кард , ва биҷой истед ҳамаи чизро .

قومی گفتند: سفها درین آیت یتیمان و معتوهان‌اند که بر مال ایشان قیّم گماشته‌اند، و آنچه اضافت مال با اولیاء کرد با آنکه مال آن سفها است دو معنی را کرد: یکی آنکه جنس مال اضافت با ایشان کرد، و جنس مال آن همه آدمیان است که قوام ایشان بدانست، و معیشت ایشان در آنست، هم چنان که جای دیگر گفت: لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ ای من جنس الآدمیّین. دیگر معنی آنست که: اولیاء قیّمان و مربّیان سفهاءاند، و اموال سفهاء از روی ظاهر در دست و تصرف ایشانست که اولیاءاند، ازین جهت اضافت آن با ایشان کرد. جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ قِیاماً این یا بدل واو است یعنی «قواما» میگوید: آن مال که قوام شماست، یعنی که بآن بپائید، و بآن می‌توانید بودن. مدنی و شامی «قیما» خوانند بی الف، و قیم و قیام اینجا بمعنی هر دو یکی است. و گفته‌اند: «قیم» جمع قیمتست، و بدین معنی یا هم بدل واوست، لأنّ القیمة اصلها الواو، یقال لها القیمة لأنّها تقوم مقام الشی‌ء، و تقول «قوّمت الشّی‌ء تقویما». و حکی ابو الحسن الاخفش فیه قوما بالواو علی الاصل، و معنی آنست که آن مال که خدای شما را آن، قیمتهای همه چیز کرد، و بجای ایستید همه چیز را.

Ва арзқўҳм фӣҳо мегуяд : ятемонроу мътўҳонро рӯзӣ медиҳед дар он амвол , « фӣҳо » гуфт на « минҳо » , ишоратаст фарои тиҷорат дар моли сФҳо , то моя биҷой монад , агар минҳо будӣ моли зуд бтлФ омадӣ . Ва иқрб манеҳ

وَ ارْزُقُوهُمْ فِیها میگوید: یتیمان را و معتوهان را روزی میدهید در آن اموال، «فیها» گفت نه «منها»، اشارت است فرا تجارت در مال سفها، تا مایه بجای ماند، اگر منها بودی مال زود بتلف آمدی. و یقرب منه‌

Қавла ( с ) : « ман вале итимоу ?лаи моли Флитҷр ?ла бимола ,у лои итркаҳ ҳатто тأклаҳи алсдқаҳ » .

قوله (ص): «من ولّی یتیما و له مال فلیتّجر له بماله، و لا یترکه حتّی تأکله الصّدقة».

«у аксўҳм » ҷудо ёд кард аз баҳри онкии бештари ризқ дар мأкўл ва мътлФ гӯйанд .

«و اکسوهم» جدا یاد کرد از بهر آنکه بیشتر رزق در مأکول و معتلف گویند.

Ва қўлўои ?лаами қўло мърўФо мегуяд : эшонро сухани хуши гўӣид , яъне ки чун моли хеш боз хоҳанд беш аз аиноси рушд , эшонро сухани хуши гўӣид , гўӣид : мол шумоаст оре то ҳангом ояд , « мърўФо » эй мстҳснои мҳмўдо .

وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً میگوید: ایشان را سخن خوش گوئید، یعنی که چون مال خویش باز خواهند بیش از ایناس رشد، ایشان را سخن خوش گوئید، گوئید: مال شما است آری تا هنگام آید، «معروفا» ای مستحسنا محمودا.