Қавлаи таъолӣ : إни тҷтнбўои кабоири мо тнҳўни анҳу алоиаҳ маънӣ онаст ки агар аз гуноҳон кабоир бипарҳезед гуноҳони сғоӣр аз девон шумо баргирем , ва нопидо кунем бнмози панҷгона ,у злки фии қавла ( с ) : « алслўоти алхмси куффораи лмои бинҳн , мо аҷтнби алкбоӣр » .

قوله تعالی: إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ الآیة معنی آنست که اگر از گناهان کبائر بپرهیزید گناهان صغائر از دیوان شما برگیریم، و ناپیدا کنیم بنماز پنجگانه، و ذلک فی‌قوله (ص): «الصّلوات الخمس کفّارة لما بینهنّ، ما اجتنب الکبائر».

Ва дар кабоири уламои салаф мухталифанд , ҳам дар аъдоди он , ва ҳам дар аъёни он . Аз ибни аббос ривоят кунанд ки ҳар чаҳ дар қуръон дар он уқубатӣ номзадаст , чунон ки хатми он гуноҳ блънтаст , ё бғзб , ё ботши дӯзах , ё бъзоби мутлақ , он ҳама кабоиранд . Қавмӣ гуфтанд : кабоир онанд ки дар он ҳаддӣаст мсмӣ , чунон ки зино ,у дуздӣ ,у қатли бноҳқ ,у шурби хамр ,у қзФи мҳсноту қавмии бзд ин гуфтаанд , гуфтанд : кабоири он гуноҳонанд ки дарин ҷаҳон аз он татҳир нест , чун тазйиъи намоз ,у савганди бдрўғ ,у кибр ,у аҷаб ,у сухани чинӣ , ва астҳзоء бамурдам кардан ,у қимор бохтан ,у хиёнат кардан ,у фазлаи оби хеш аз ошомндаҳи боз гирифтан , ва дар ҳукми ришвати стдн ,у ъқўқи падару модару амсоли он .

و در کبائر علماء سلف مختلف‌اند، هم در اعداد آن، و هم در اعیان آن. از ابن عباس روایت کنند که هر چه در قرآن در آن عقوبتی نامزد است، چنان که ختم آن گناه بلعنت است، یا بغضب، یا بآتش دوزخ، یا بعذاب مطلق، آن همه کبائراند. قومی گفتند: کبائر آنند که در آن حدّی است مسمّی، چنان که زنا، و دزدی، و قتل بناحق، و شرب خمر، و قذف محصنات و قومی بضدّ این گفته‌اند، گفتند: کبائر آن گناهان‌اند که درین جهان از آن تطهیر نیست، چون تضییع نماز، و سوگند بدروغ، و کبر، و عجب، و سخن چینی، و استهزاء بمردم کردن، و قمار باختن، و خیانت کردن، و فضله آب خویش از آشامنده باز گرفتن، و در حکم رشوت ستدن، و عقوق پدر و مادر و امثال آن.

Аммо ихтилоф аъдод онаст ки қавмӣ гуфтанд : кабоир сездаҳанд , қавмӣ гуфтанд : наанд , қавмӣ гуфтанд : ҳафтанд , қавмӣ гуфтанд : чаҳоранд , қавмӣ гуфтанд : бистанд .

امّا اختلاف اعداد آنست که قومی گفتند: کبائر سیزده‌اند، قومی گفتند: نه‌اند، قومی گفتند: هفت‌اند، قومی گفتند: چهاراند، قومی گفتند: بیست‌اند.

Алии алҷмлаҳ муттафиқанд бар зино ,у савганди бдрўғ ,у дуздӣ ,у хӯни ноҳақ ,у шурби хамр ,у саҳар ,у қзФи мҳснот . Қавмӣ гуфтанд : бузургтар гуноҳии пас аз ширк навмидӣаст аз раҳмати худо ,у эминӣ аз макри худо ,у тамаъ баридан аз фараҷ фиристодани худоӣ . Қоли Саиди бен ҷбир : ани ибни аббос ( рз ) « кули шайъи ءи ъсии аллоҳи ъзу ҷли фӣа , Фҳўи кабӣра , Фмни амали мнҳмои шиӣои ФлистғФр , ?фони аллоҳи лои ихлди фии алнори ман ҳзаҳи аломаҳи алои роҷъои ани алислом , ӯ ҷоҳдои фарза , ӯ мкзбо бақадра . » , ва дар тавротаст ки : « ИМАоти алхтоёи слосу ҳн : алкбр ,у ҳўи аввали занби ъсии аллоҳ ба ,у кони злки лоблису алҳрс ,у кони лодм ( ъ ) ,у алҳсд ,у кони лқобили ҳайни қатли Њобил , » молики бен муғул гуфт : кабоири дарин ояти гуноҳи аҳл бидъатаст ,у сиоти гуноҳи аҳл суннатаст .

علی الجمله متفق‌اند بر زنا، و سوگند بدروغ، و دزدی، و خون ناحق، و شرب خمر، و سحر، و قذف محصنات. قومی گفتند: بزرگتر گناهی پس از شرک نومیدی است از رحمت خدا، و ایمنی از مکر خدا، و طمع بریدن از فرج فرستادن خدای. قال سعید بن جبیر: عن ابن عباس (رض) «کلّ شی‌ء عصی اللَّه عزّ و جلّ فیه، فهو کبیرة، فمن عمل منهما شیئا فلیستغفر، فانّ اللَّه لا یخلّد فی النّار من هذه الامّة الّا راجعا عن الاسلام، او جاحدا فرضه، او مکذّبا بقدره.»، و در تورات است که: «امّهات الخطایا ثلاث و هنّ: الکبر، و هو اوّل ذنب عصی اللَّه به، و کان ذلک لابلیس و الحرص، و کان لآدم (ع)، و الحسد، و کان لقابیل حین قتل هابیل،» مالک بن مغول گفت: کبائر درین آیت گناه اهل بدعت است، و سیّآت گناه اهل سنّت است.

Ва ривоят кунанд аз ибни аббос ки гуфт : ҳар чаҳ аллоҳи таъолӣ аз он наҳй кардааст он кабӣрааст , ва агар чаҳ як назар буду бҳзои қоли инси бен молик : « анкми тъмлўни аъмолои ҳаии адқи фии анФскми ман алшър , кнои нъдҳои алии аҳди расӯли аллоҳи ман алкбоӣр . »

و روایت کنند از ابن عباس که گفت: هر چه اللَّه تعالی از آن نهی کرده است آن کبیره است، و اگر چه یک نظر بود و بهذا قال انس بن مالک: «انّکم تعملون اعمالا هی ادقّ فی انفسکم من الشّعر، کنّا نعدّها علی عهد رسول اللَّه من الکبائر.»

Ва ндхлкми мдхлои кримои мдхло бФтҳ мем қроءт маданӣаст ,у эҳтимоли ду ваҷҳ кунад : ё масдар бошад бмънии духул , ё макон духул бошад , ҳамчун махраҷ ки бмънӣ хурӯҷ бошад , ё бмънии макони хурӯҷ . Агар бар масдар ҳамл кунӣ лои бади феълии азмор бояд кард ки бар он далолат кунад ,у интисоб ӯ бидон феъл мзмр бошад ,у тақдири чунон буд ки :у ндхлкми Фтдхлўни мдхлои кримо , эй дхўлои кримо . Мегуяд : дрорими шуморо то дршўиди дршднии некӯ ва агар бар макон ҳамл кунӣ , ҳоҷати бозмори феълӣ дигар набошад ,у интисоб ӯ бойени феъл буд ки мазкӯраст , эйу ндхлкми макони духул зеро ки чун ту гӯйӣ : адхлтки мконо , ин « мконо » ба « адхлтк » бнсб кунӣ , ва ин бар хилофи ҳарф ҷир бошад . Ва алтқдир , адхлтки фии макон . Мегуяд : дар ореми шуморо биҷои некӯ яъне биҳишт .

وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلًا کَرِیماً مدخلا بفتح میم قراءت مدنی است، و احتمال دو وجه کند: یا مصدر باشد بمعنی دخول، یا مکان دخول باشد، همچون مخرج که بمعنی خروج باشد، یا بمعنی مکان خروج. اگر بر مصدر حمل کنی لا بدّ فعلی اضمار باید کرد که بر آن دلالت کند، و انتصاب او بدان فعل مضمر باشد، و تقدیر چنان بود که: و ندخلکم فتدخلون مدخلا کریما، ای دخولا کریما. میگوید: درآریم شما را تا درشوید درشدنی نیکو و اگر بر مکان حمل کنی، حاجت باضمار فعلی دیگر نباشد، و انتصاب او باین فعل بود که مذکور است، ای و ندخلکم مکان دخول زیرا که چون تو گویی: ادخلتک مکانا، این «مکانا» به «ادخلتک» بنصب کنی، و این بر خلاف حرف جرّ باشد. و التقدیر، ادخلتک فی مکان. میگوید: در آریم شما را بجای نیکو یعنی بهشت.

Боқии қроء мдхло хонанд бзм мем , ва ин низ ҳамон ду ваҷҳро ки гуфтем муҳтамил бошад : ё масдар « адхл » бошад , бмънии алодхол , эйу ндхлкми адхолои кримо , дар ореми шуморо даровардании некӯ . ё мафъӯл « адхл » бошад бмънии макони алодхол , эйу ндхлкми макони адхоли кримо , дрорими шуморо дар ҷое некӯ ва агар бар масдар ҳамл кунӣ , дар ҳар ду қроءти мафъӯл ба мҳзўФ бошад . Тақдири чунон буд ки :у ндхлкми алҷнаҳи адхоло , ӯ Фтдхлўнҳои дхўло . Некӯтар онаст ки бар макон ҳамл кунанд , зеро ки ба « карам » онро сифат мекунад , чунон ки дар сӯраи алдхони маконро бикрам сифат кард , гуфт : кам тркўои ман ҷиноту ъиўну зрўъу мақоми Карим . 61

باقی قرّاء مدخلا خوانند بضمّ میم، و این نیز همان دو وجه را که گفتیم محتمل باشد: یا مصدر «ادخل» باشد، بمعنی الادخال، ای و ندخلکم ادخالا کریما، در آریم شما را درآوردنی نیکو. یا مفعول «ادخل» باشد بمعنی مکان الادخال، ای و ندخلکم مکان ادخال کریما، درآریم شما را در جایی نیکو و اگر بر مصدر حمل کنی، در هر دو قراءت مفعول به محذوف باشد. تقدیر چنان بود که: و ندخلکم الجنّة ادخالا، او فتدخلونها دخولا. نیکوتر آنست که بر مکان حمل کنند، زیرا که به «کرم» آن را صفت میکند، چنان که در سورة الدخان مکان را بکرم صفت کرد، گفت: کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ کَرِیمٍ. ۶۱

Рӯй ан алнабӣ ( с ) қол : « мо ман абди иأтии алслўоти алхмс ,у исўми рамазон ,у иҷтнби алкбоӣри алои фатҳати ?лаи абвоби алҷнаҳи явми алқёмаҳ , ҳатто анҳо лтстФқи сами тела : إни тҷтнбўои кабоири мо тнҳўн анҳу накуфр ънкми сиӣоткм ,у ндхлкми мдхлои кримо .

روی انّ النّبیّ (ص) قال: «ما من عبد یأتی الصّلوات الخمس، و یصوم رمضان، و یجتنب الکبائر الّا فتحت له ابواب الجنّة یوم القیامة، حتّی انّها لتصطفق ثم تلا: إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ، وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلًا کَرِیماً.

Карим эдар бмънӣ шарифаст , яъне биҳишт бар дигари ҷойҳо шараф ва фазл дорад , ҳамонаст ки аршро гуфт : раби алърши алкрим , эй алшарифи алФозлу номаи сулаймонро гуфт : إнии أлқии إлии китоби Карим эй шарифи бшрФи котибау қили шарифи болхтм , комаи ҷоءи фии алҳдис : карами алкитоби хатма ва дар қуръони Карими бмънии шарафу фазл фаровонаст : إн أкрмкм ъанд аллоҳи أтқокм , эй أФзлкму ашрФкм ,у лақади крмно банӣ одам , эй шрФноҳму Фзлноҳм , أи рأитки ҳозои алзии карамати алӣ ?

کریم ایدر بمعنی شریف است، یعنی بهشت بر دیگر جایها شرف و فضل دارد، همانست که عرش را گفت: رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمِ، ای الشّریف الفاضل و نامه سلیمان را گفت: إِنِّی أُلْقِیَ إِلَیَّ کِتابٌ کَرِیمٌ ای شریف بشرف کاتبه و قیل شریف بالختم، کما جاء فی الحدیث: کرم الکتاب ختمه و در قرآن کریم بمعنی شرف و فضل فراوان است: إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ، ای أفضلکم و اشرفکم، وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ، ای شرّفناهم و فضّلناهم، أَ رَأَیْتَکَ هذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ؟

эй фазлат , Фأмои алإнсони إзои мо ибтилоаи рабаи Фأкрмаҳ эй фазлау Карими бмънӣ сФўҳаст , онҷо ки гуфт : Фإни рабии ғании Карим , эй сФўҳ , мо ғрки брбки алкрим эй алсФўҳу Карими бмънӣ касӣраст онҷо ки гуфт : ?лаами мғФраҳу ризқи Карим эй касӣр ва Каримаст бмънии ҳасан , онҷо ки гуфт : кам أнбтнои фӣҳо ман кули завҷи Карим эй ҳасан , ва қул лҳмои қўлои кримо эй ҳусно . Ҳар чанд ки иборот мухталифаст аммо ҳақиқати карам дар ҳамаи бшрФу фазл боз гардад .

ای فضّلت، فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ ای فضّله و کریم بمعنی صفوح است، آنجا که گفت: فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَرِیمٌ، ای صفوح، ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ ای الصّفوح و کریم بمعنی کثیر است آنجا که گفت: لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ ای کثیر و کریم است بمعنی حسن، آنجا که گفت: کَمْ أَنْبَتْنا فِیها مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ ای حسن، وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا کَرِیماً ای حسنا. هر چند که عبارات مختلف است امّا حقیقت کرم در همه بشرف و فضل باز گردد.

Ва лои ттмнўои мо фазли аллоҳ ба бъзкми алии баъз муҷоҳид гуфт дар тафсири ин оят ки :ам слмаҳ гуфт : ё расӯли аллоҳи мардонро дар роҳи худо ҷиҳодасту занонро нест , то лои ҷурми занонро дар мироси нима мардонаст , кошки мо низ мардон будамоне , то моро низ музди ҷиҳод будӣ ,у мироси тамом . Раби Алъоламин дар шаъни эшон ин оят фиристод ки дареғ мадоред ,у хештанро ин орзӯ макунед . Ллрҷоли насиби ммои актсбўои ман алҷҳод ,у ллнсоءи насиби ммои актсбни ман ҳифзи Фрўҷҳн ,у тоъаҳи азўоҷҳн .

وَ لا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلی‌ بَعْضٍ مجاهد گفت در تفسیر این آیت که: ام سلمه گفت: یا رسول اللَّه مردان را در راه خدا جهاد است و زنان را نیست، تا لا جرم زنان را در میراث نیمه مردان است، کاشک ما نیز مردان بودمانی، تا ما را نیز مزد جهاد بودی، و میراث تمام. ربّ العالمین در شأن ایشان این آیت فرستاد که دریغ مدارید، و خویشتن را این آرزو مکنید. لِلرِّجالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا من الجهاد، وَ لِلنِّساءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ من حفظ فروجهنّ، و طاعة ازواجهنّ.

Чунон ки мардонро савобаст дар ҷиҳод , занонро савобаст дар порсое ,у хештани дорӣ ,у шавҳаронро фармон бурдорӣ . Қавл садӣ онаст ки : чун мардонро дар мироси ду баҳр омад ,у занонро як баҳр , мардон гуфтанд : чунон ки имрӯз дар мироси моро бар занон фазл доданд , умед дорем ки фардои қиёмат дар савоби аъмол , моро бар эшон фазл буд , ин буд орзӯии мардон . Ва занон низ орзӯ карданд , гуфтанд : чунон ки имрӯзи моро мироси нима мардонаст умед дорем ки фардо дар қиёмати гуноҳони мо нимаи гуноҳи мардон буд . Раби Алъоламин ин оят фиристод , яъне ки ин орзӯ макунед ки фардои савобу уқоби бондозаҳи кирдор буд , ҳам мардонро ва ҳам занонро . Клбӣ гуфт : ин тмнӣ ки эшонро аз он наҳй карданд шабаҳи ҳасад буд бар эшон ки мол доштанд ,у зану фарзанд бар мурод ,у чокарону чаҳорпоёни некӯ . Эшон май ҳасади бурданд ва дареғ медоштанд , ва худро он мехостанд . Раб Алъоламин гуфт : ин орзӯ макунед , вагар ҳоҷат бимол доред аз фазл худоӣ хоҳед .

چنان که مردان را ثواب است در جهاد، زنان را ثواب است در پارسایی، و خویشتن داری، و شوهران را فرمان برداری. قول سدی آنست که: چون مردان را در میراث دو بهر آمد، و زنان را یک بهر، مردان گفتند: چنان که امروز در میراث ما را بر زنان فضل دادند، امید داریم که فردا قیامت در ثواب اعمال، ما را بر ایشان فضل بود، این بود آرزوی مردان. و زنان نیز آرزو کردند، گفتند: چنان که امروز ما را میراث نیمه مردان است امید داریم که فردا در قیامت گناهان ما نیمه گناه مردان بود. ربّ العالمین این آیت فرستاد، یعنی که این آرزو مکنید که فردا ثواب و عقاب باندازه کردار بود، هم مردان را و هم زنان را. کلبی گفت: این تمنّی که ایشان را از آن نهی کردند شبه حسد بود بر ایشان که مال داشتند، و زن و فرزند بر مراد، و چاکران و چهارپایان نیکو. ایشان می‌حسد بردند و دریغ میداشتند، و خود را آن میخواستند. ربّ العالمین گفت: این آرزو مکنید، و گر حاجت بمال دارید از فضل خدای خواهید.

Инаст ки гуфт ҷли ҷалола :у сӣлўои аллоҳи ман фазла , бФтҳи син бе ҳамзаи қроءти ?маккей ва ксоиӣаст ,у ваҷҳи ин қроءт онаст ки ҳамзаро ҳазф карданд тахфифро ,у ҳаракати вай бо син доданд . Боқии қроءу сӣлўо аллоҳ хонанд , бо саботи ҳамза бар асли хеш , зеро ки ҳамзаи айн феъласт ,у калимаи амр мухотабааст , бмнзлти ақтъўоу фазли ӣнҷои бмънӣ ризқаст , мегуяд : ҳасад мабаред ,у рӯзӣ аз худо хоҳед .

اینست که گفت جلّ جلاله: وَ سْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ، بفتح سین بی همزه قراءت مکی و کسایی است، و وجه این قراءت آنست که همزه را حذف کردند تخفیف را، و حرکت وی با سین دادند. باقی قرّاء وَ سْئَلُوا اللَّهَ خوانند، با ثبات همزه بر اصل خویش، زیرا که همزه عین فعل است، و کلمه امر مخاطبه است، بمنزلت اقطعوا و فضل اینجا بمعنی رزق است، میگوید: حسد مبرید، و روزی از خدا خواهید.

Қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « слўои аллоҳи ман фазла , ?фонаи иҳби ани исأл ,у ани ман афзали алъбодаҳи интизори алФрҷ .

قال رسول اللَّه (ص): «سلوا اللَّه من فضله، فانّه یحبّ ان یسأل، و انّ من افضل العبادة انتظار الفرج.

Ва қол : « ман лами исли аллоҳи ман фазлаи ғазаби алайҳ »

و قال: «من لم یسل اللَّه من فضله غضب علیه»

Ва қолати ъоӣшаҳ : « слўои рбкм ҳатто алшсъ , ?фонаи ани лами иисраҳи аллоҳи ъзу ҷли лами итиср » ,у қоли Сафёни бен ъиинаҳ : « лами иأмри болмсأлаҳи алои лиътӣ » .

و قالت عائشة: «سلوا ربّکم حتّی الشّسع، فانّه ان لم ییسّره اللَّه عزّ و جلّ لم یتیسّر»، و قال سفیان بن عیینة: «لم یأمر بالمسألة الّا لیعطی».

Ва лкли ҷълнои мўолии алоиаҳи ин оятро ду таъвил гуфтаанд : яке онаст ки ҳар касро асабаи ист ки он асабаи азу мемирос баранд , он мирос ки падарону модарону хуишони вай ӯро гузоштаанд . Волидону ақрбўни барин таъвил маврӯсонанд на ворисон . Таъвил дигар онаст ки :у лкли шахси ҷълнои мўолии ммни тркҳм , ва ҳам алўолдону алأқрбўн , мегуяд : ҳар шахсеро асабаи ист ки аз вай май бозмоннд , ва мирос баранд , он асабаи падарону модарон ва хешовандонанд . Барин таъвил « мо » бмънӣ « ман »асту волидону ақрбўн ворисонанд .

وَ لِکُلٍّ جَعَلْنا مَوالِیَ الآیة این آیت را دو تأویل گفته‌اند: یکی آنست که‌هر کس را عصبه ایست که آن عصبه ازو می‌میراث برند، آن میراث که پدران و مادران و خویشان وی او را گذاشته‌اند. والدان و اقربون برین تأویل موروثان‌اند نه وارثان. تأویل دیگر آنست که: و لکلّ شخص جعلنا موالی ممّن ترکهم، و هم الوالدان و الأقربون، میگوید: هر شخصی را عصبه‌ایست که از وی می‌بازمانند، و میراث برند، آن عصبه پدران و مادران و خویشاوندان‌اند. برین تأویل «ما» بمعنی «من» است و والدان و اقربون وارثان‌اند.

Ва аллазӣнаи оқидату ақдат , ҳар ду хондаанд : бе алифи қроءт кӯфӣаст ,у болФи қроءти боқӣ . Ва мъоқдту мъоҳдт ҳар ду яксонанд ,у имони ҷамъ яминаст ,у қисмро бидон ямин ном карданд ки он ақдӣасту аҳдӣ ки миёни ду кас ё миён ҷамоатӣ меравад , ва он соъат ки аҳд медиҳанд даст дар даст якдигар ниҳанд ,у савганд ёд кунанд . Муфассирон гуфтанд : маънии мъоқдти дарин оят онаст ки дар ҷоҳилияти ду кас фароҳам мешуданд , ва мегуфтанд : дамии дмк ,у ҳарбии ҳрбк ,у слмии слмк , трснӣу арск , ва эшонро ҳлиФ якдигар мегуфтанд . Чун ислом падед омад аз якдигар мирос мебурданд , бҳкми ин оят ки аллоҳ гуфта буд : Фотўҳми нсибҳм , ва он насиби эшон сдс буд . Рӯзгорӣ дар бадви исломи чунин буд . Пас ин ояти мансӯхи гашт ,у носихи ин буд ки :у أўлўои алأрҳоми бъзҳми أўлии ббъзи фии китоби аллоҳ . Абӯ рўқ гуфт : ин оят дар шаъни абӯи бикри садиқ фурӯ омад , ки ваии савганд ёд кард ки бар фарзанди ваии абди арраҳмони ҳеҷ нафақа накунад ,у вайро аз мирос маҳрӯм кунад . Пас чун абди арраҳмон мусулмон шуд , ӯро фармуданд то аз моли хеши вайро насибӣ дод . Инаст ки аллоҳ гуфт : Фотўҳми нсибҳм .

و الّذین عاقدت و عقدت، هر دو خوانده‌اند: بی الف قراءت کوفی است، و بالف قراءت باقی. و معاقدت و معاهدت هر دو یکسانند، و ایمان جمع یمین است، و قسم را بدان یمین نام کردند که آن عقدی است و عهدی که میان دو کس یا میان جماعتی میرود، و آن ساعت که عهد میدهند دست در دست یکدیگر نهند، و سوگند یاد کنند. مفسّران گفتند: معنی معاقدت درین آیت آنست که در جاهلیّت دو کس فراهم میشدند، و میگفتند: دمی دمک، و حربی حربک، و سلمی سلمک، ترثنی و ارثک، و ایشان را حلیف یکدیگر میگفتند. چون اسلام پدید آمد از یکدیگر میراث میبردند، بحکم این آیت که اللَّه گفته بود: فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ، و آن نصیب ایشان سدس بود. روزگاری در بدو اسلام چنین بود. پس این آیت منسوخ گشت، و ناسخ این بود که: وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی‌ بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللَّهِ. ابو روق گفت: این آیت در شأن ابو بکر صدیق فرو آمد، که وی سوگند یاد کرد که بر فرزند وی عبد الرحمن هیچ نفقه نکند، و وی را از میراث محروم کند. پس چون عبد الرحمن مسلمان شد، او را فرمودند تا از مال خویش وی را نصیبی داد. اینست که اللَّه گفت: فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ.

إни аллоҳи кони алии кули шайъи ءи ман аъмолкм , « шҳидо » ани аътитмўҳми أу лами тътўҳм . Алрҷоли қўомўни алии алнсоءи алоиаҳ мақотил гуфт : ин оят дар шаъни саъди бен алрбиъи бен Амри алонсорӣ фурӯ омад . Зани ваии ҳабибаи бинти зайди бен абии зуҳайри алонсориаҳ нофармонӣ кард , ва ншўз намӯд . Саъди латмае бар вай зад . Ҳабиба бахшам бирафт , бахонаи падар бор шуд . Падараши пеши Мустафо ( с ) шуд , ва шикоят кард аз саъд , ва гуфт : аФрштаҳи кримтии Флтмҳо , духтари гиромии хешро фарроши ваии сохтам , ва ӯро бузад .

إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ من اعمالکم، «شَهِیداً» ان اعطیتموهم أ و لم تعطوهم. الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّساءِ الآیة مقاتل گفت: این آیت در شأن سعد بن الربیع بن عمرو الانصاری فرو آمد. زن وی حبیبة بنت زید بن ابی زهیر الانصاریة نافرمانی کرد، و نشوز نمود. سعد لطمه‌ای بر وی زد. حبیبه بخشم برفت، بخانه پدر بار شد. پدرش پیش مصطفی (ص) شد، و شکایت کرد از سعد، و گفت: افرشته کریمتی فلطمها، دختر گرامی خویش را فراش وی ساختم، و او را بزد.

Расӯли худо ( с ) гуфт : ӯро бар шавҳар қисосаст . Ҳабиба рафт то қисос хоҳад .

رسول خدا (ص) گفت: او را بر شوهر قصاص است. حبیبه رفت تا قصاص خواهد.

Расӯл ( с ) ӯро боз хонд ва гуфт : таваққуф кун то Ҷабраил фурӯд ояд , ва аз осмони ҳукми орад . Он соъати Ҷабраил фурӯ омад , ва оят оварад : алрҷоли қўомўни алии алнсоء .

رسول (ص) او را باز خواند و گفت: توقّف کن تا جبرئیل فرود آید، و از آسمان حکم آرد. آن ساعت جبرئیل فرو آمد، و آیت آورد: الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّساءِ.

Фқол алнабӣ ( с ) : « ?ераади аллоҳи умароу арднои умаро ,у алзии иродаи аллоҳи хайр » .

فقال النّبیّ (ص): «اراد اللَّه امرا و اردنا امرا، و الّذی اراده اللَّه خیر».

Маънӣ оят онаст ки мардон бар занон мусаллатанд , ва бар сари эшон бдоштаҳ , то эшонро тأдиб ва таълим мекунанд ,у ончӣ салоҳ эшонаст боишон менамоянд ,у фаро он медоранд ,у миёни эшон қисос нест магар дар нафас ва дар ҷарҳ . Ва мардонро бар занон фазласт бо фузӯнии ақл ,у дайн ,у яқин ,у қӯти ибодат ,у камоли шаҳодат ,у истеҳқоқи набуввату хилофат ,у аморат ,у дяту мироси ду чандон занон ,у талоқ дар дасти мардон ,у занонро як шӯй ,у мардонро чаҳор зану занонро дар хонаи нишастани ойин , ки аллоҳ таъолӣ гуфт :у қарни фии биўткн ,у мардонро берун шудану ҷиҳод кардан ки аллоҳ гуфт : анФрўои хФоФоу сқолоу ҷоҳдўои бأмўолкму أнФскми фии сиблати аллоҳ .

معنی آیت آنست که مردان بر زنان مسلّطاند، و بر سر ایشان بداشته، تا ایشان را تأدیب و تعلیم میکنند، و آنچه صلاح ایشانست بایشان مینمایند، و فرا آن میدارند، و میان ایشان قصاص نیست مگر در نفس و در جرح. و مردان را بر زنان فضل است با فزونی عقل، و دین، و یقین، و قوّت عبادت، و کمال شهادت، و استحقاق نبوّت و خلافت، و امارت، و دیت و میراث دو چندان زنان، و طلاق در دست مردان، و زنان را یک شوی، و مردان را چهار زن و زنان را در خانه نشستن آئین، که اللَّه تعالی گفت: وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ، و مردان را بیرون شدن و جهاد کردن که اللَّه گفت: انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ.

Қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « алмрأаҳи мискинаи мо лами икни лҳои завҷ . » қил ё расӯли аллоҳ :у ани кони лҳои мол ? қол : «у ани кони лҳои мол »у қол : « хайри алнсоءи амрأаҳи ани ?назарети илоҳо сртк ,у ани амртҳои атоътк ,у азои ғбти анҳо ҳФзтки фии молҳо ва нафасҳо » , сами тела ( с ) : « алрҷоли қўомўни алии алнсоءи бмои фазли аллоҳи бъзҳми алии баъзу бмои أнФқўои ман أмўолҳм »

قال رسول اللَّه (ص): «المرأة مسکینة ما لم یکن لها زوج.» قیل یا رسول اللَّه: و ان کان لها مال؟ قال: «و ان کان لها مال» و قال: «خیر النّساء امرأة ان نظرت الیها سرتک، و ان امرتها اطاعتک، و اذا غبت عنها حفظتک فی مالها و نفسها»، ثمّ تلا (ص): «الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلی‌ بَعْضٍ وَ بِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ»

Яъне :у Фзлўои бмои соқўои алиҳни ман алмҳру алонФоқи ълиҳн .

یعنی: و فضّلوا بما ساقوا الیهنّ من المهر و الانفاق علیهنّ.

Фолсолҳоти қонтоти ҳофизоти ллғиби алғиби ҳоҳнои алФрҷ ,у қили иҳФзни Фрўҷҳни азои ғоби азўоҷҳн . Мегуяд : нек занон эшонанд ки худоиро фармон бурдоранд , ва он гуҳ дар ғайбати шӯии хештан , хешу сари хеш нигаҳ доранд . Бмои ҳифзи аллоҳи бончаҳи аллоҳ нигаҳ дошт , яъне никоҳи ҳалол , эшон тани хеши бон нигаҳ доранд . Абӯи ҷаъфар дар шўози хонда : « бмои ҳифзи аллоҳ » бнсбҳо , яъне эшон худро нигаҳ медоранд бончаҳи аллоҳро нигоҳ медорад , яъне ҳудӯду фармони вайро , ва он тақвоаст . Ва ин ҳам чунонаст ки Мустафо ( с ) гуфт фарои ибни аббос : « аҳФзи аллоҳи иҳФзк » , худоиро нигаҳи дор то худои туро нигаҳ дорад .

فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَیْبِ الغیب هاهنا الفرج، و قیل یحفظن فروجهن اذا غاب ازواجهنّ. میگوید: نیک زنان ایشانند که خدای را فرمان بردارند، و آن گه در غیبت شوی خویشتن، خویش و سرّ خویش نگه دارند. بِما حَفِظَ اللَّهُ بآنچه اللَّه نگه داشت، یعنی نکاح حلال، ایشان تن خویش بآن نگه دارند. ابو جعفر در شواذّ خوانده: «بما حفظ اللَّه» بنصب ها، یعنی ایشان خود را نگه میدارند بآنچه اللَّه را نگاه میدارد، یعنی حدود و فرمان وی را، و آن تقوی است. و این هم چنان است که مصطفی (ص) گفت فرا ابن عباس: «احفظ اللَّه یحفظک»، خدای را نگه‌دار تا خدا ترا نگه دارد.

Яъне азу битарс ,у ҳудӯди вайро нигаҳи дор , то ӯ туро нигоҳ дорад . Пас ҳудӯди ӣнҷо муқаддараст , эй аҳФзи ҳудӯди аллоҳ , ФҳзФи алмзоФу أқоми алмзоФи илайҳи мақома . Идли алайҳи қавла :у алҳоФзўни лҳдўди аллоҳ .

یعنی ازو بترس، و حدود وی را نگه‌دار، تا او ترا نگاه دارد. پس حدود اینجا مقدّر است، ای احفظ حدود اللَّه، فحذف المضاف و أقام المضاف الیه مقامه. یدلّ علیه قوله: وَ الْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ.

Ва аллотии тхоФўни ншўзҳни аллотии ҷамъ алтӣаст ,у аллоӣӣу аллоءу аллўотӣу аллўот ҳамчунин . Ва аллотии тхоФўн эй тълмўни ншўзҳн . Ншўз зан онаст ки исёни намояди шавҳари хешро ,у тоъат дорӣ накунад . Чун Имороти ншўз бар зани зоҳири гашт бар шавҳар вайаст ки нахуст ӯро панд диҳад ,у бхдои ъз ва ҷл битарсанд ,у ончии шаръ ӯро фармӯда аз тоъати дории шавҳар бар вай хонд , ва бо вай гуяд : атқии аллоҳу арҷъии илои фаррошӣ . Агар бўъзи муҷаррад аз исёни ботоъат дорӣ наёяд ҳиҷрат бояд ҷуст аз вай , ҳам дар калом ва ҳам дар ҷомаи хоб . Аммо ҳиҷрат дар калом беш аз се рӯз раво набошад , ки Мустафо ( с ) гуфт : « лои иҳли лмслми أни иҳҷри ахоаҳи фавқи салосаи айём » .

وَ اللَّاتِی تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ اللّاتی جمع الّتی است، و اللّائی و اللّاء و اللّواتی و اللّوات همچنین. وَ اللَّاتِی تَخافُونَ ای تعلمون نشوزهنّ. نشوز زن آنست که عصیان نماید شوهر خویش را، و طاعت داری نکند. چون امارات نشوز بر زن ظاهر گشت بر شوهر وی است که نخست او را پند دهد، و بخدای عزّ و جلّ بترساند، و آنچه شرع او را فرموده از طاعت داری شوهر بر وی خواند، و با وی گوید: اتّقی اللَّه و ارجعی الی فراشی. اگر بوعظ مجرّد از عصیان باطاعت داری نیاید هجرت باید جست از وی، هم در کلام و هم در جامه خواب. امّا هجرت در کلام بیش از سه روز روا نباشد، که مصطفی (ص) گفت: «لا یحلّ لمسلم أن یهجر اخاه فوق ثلاثة ایّام».

Ва ҳиҷрат дар фаррош онаст ки ибн аббос гуфт : лои тзоҷъҳои фии Фрошк . Пас агар бҳҷрти кор бар наёяд , захм кардан равост , захмӣ ки на бар мақтал буд , ва на бар рӯй , ва на аз ҷои бхизоннд , ва ба

و هجرت در فراش آنست که ابن عباس گفت: لا تضاجعها فی فراشک. پس اگر بهجرت کار بر نیاید، زخم کردن رواست، زخمی که نه بر مقتل بود، و نه بر روی، و نه از جای بخیزانند، و به‌

Қол алнабӣ ( с ) : « атқўои аллоҳи фии алнсоءи Фонкми ахзтмўҳни бктоби аллоҳ ,у астҳллтми Фрўҷҳни бклмаҳи аллоҳ ,у ани лаками ълиҳни أни лои иўтӣни Фрошкми аҳдои ткрҳўнаҳ , ?фони Фълни злки Фозрбўҳни зрбои ғайри мбрҳ »

قال النّبیّ (ص): «اتّقوا اللَّه فی النّساء فانّکم اخذتموهنّ بکتاب اللَّه، و استحللتم فروجهنّ بکلمة اللَّه، و انّ لکم علیهن أن لا یوطئن فراشکم احدا تکرهونه، فان فعلن ذلک فاضربوهنّ ضربا غیر مبرح»

, вқол ( с ) : « ълқи алсўти ҳайси ироаҳи аҳли албит » ,у ани асмоءи бинти абии бикр , қолат : канти робиъаи арбъ нсўаҳ ъанд алзбири бен алъўом , Фозои ғазаби алии аҳдинои зарбҳо бъўди алмшҷб ҳатто яксараи алайҳо .

، وقال (ص): «علّق السّوط حیث یراه اهل البیت»، و عن اسماء بنت ابی بکر، قالت: کنت رابعة اربع نسوة عند الزبیر بن العوام، فاذا غضب علی احدینا ضربها بعود المشجب حتّی یکسره علیها.

Фإни أтънкми тоъат эдар ҷимоъаст , мегуяд : агар тоъат доранд шуморо Флои тбғўои ълиҳни сбило бар эшон баҳонаи мҷўӣид . Ва қил : лои такаллуфҳо ман алҳби лаки мо лои ттиқ .

فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ طاعت ایدر جماع است، میگوید: اگر طاعت دارند شما را فَلا تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلًا بر ایشان بهانه مجوئید. و قیل: لا تکلّفها من الحبّ لک ما لا تطیق.

إни аллоҳи кони улё эй рФиъои фавқи халқа , « кбиро » лӣси шайъи ءи Акбару ло аъзам манеҳ .

إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلِیًّا ای رفیعا فوق خلقه، «کَبِیراً» لیس شی‌ء اکبر و لا اعظم منه.

Қавлаи таъолӣ : ва إн хуфтам шиқоқи бинҳмои алоиаҳ яъне :у ани ълмтми хилофи бинҳмо , мегуяд : агар донед ки марду занро баҳам созгорӣ набӯд , ва басар натавонанд барад , ва ҳар дуро бар якдигари даъвоӣ ншўз кунанд , бар ҳоким мусулмононаст ки ду ҳукм бар эшон гуморд , яъне ду марди адл : яке аз қабӣлаи мард ва яке аз қабӣлаи зан , то дар кори эшон назар кунанд , ва бо сулҳ ва оштӣ хонанд , агар мумкин шавад ,у ало фурқат афкананд миёни эшон , чунон ки рои эшон иқтизо кунад дар кори эшон . Ва қавл дуруст онаст ки : рзоءи завҷайн дар ҷамъу тафреқ аз ҷиҳати ҳукмин муътабар нест , бадалели хабари алӣ ( ъ ) ,у ҳўи ани рҷлоу амрأаҳи أтёи улё ( ъ ) , маъаи кули воҳиди мнҳмои қиёми ман аннос , Фқоли алӣ ( ъ ) : « мо шаъни ҳзин ? » қолўо : вақъи бинҳмои шиқоқ , қоли алӣ ( ъ ) : « Фобъсўои ҳукамои ман аҳлау ҳукамои ман аҳлҳо » . Фқоли алии ллҳкмин : « ҳилли тдрёни мо ъликмо ? ани ъликмои ани рأитмои أни тҷмъои ҷмътмо ,у ани рأитмои أни тФрқои Фрқтмо » . Фқолти алмрأаҳ : разӣати бктоби аллоҳи ъзу ҷли бмои алии фӣа . Фқоли алрҷл : аммо алФрқаҳи Фло . Фқоли алӣ ( ъ ) : « кизбату аллоҳи лои тнқлби манӣ ҳатто тқри бмсли мо ақрт ба » .

قوله تعالی: وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَیْنِهِما الآیة یعنی: و ان علمتم خلاف بینهما، میگوید: اگر دانید که مرد و زن را بهم سازگاری نبود، و بسر نتوانند برد، و هر دو را بر یکدیگر دعوای نشوز کنند، بر حاکم مسلمانان است که دو حکم بر ایشان گمارد، یعنی دو مرد عدل: یکی از قبیله مرد و یکی از قبیله زن، تا در کار ایشان نظر کنند، و با صلح و آشتی خوانند، اگر ممکن شود، و الّا فرقت افکنند میان ایشان، چنان که رای ایشان اقتضا کند در کار ایشان. و قول درست آنست که: رضاء زوجین در جمع و تفریق از جهت حکمین معتبر نیست، بدلیل خبر علی (ع)، و هو انّ رجلا و امرأة أتیا علیا (ع)، مع کلّ واحد منهما قیام من النّاس، فقال علی (ع): «ما شأن هذین؟» قالوا: وقع بینهما شقاق، قال علی (ع): «فابعثوا حکما من اهله و حکما من اهلها». فقال علی للحکمین: «هل تدریان ما علیکما؟ انّ علیکما ان رأیتما أن تجمعا جمعتما، و ان رأیتما أن تفرقا فرقتما». فقالت المرأة: رضیت بکتاب اللَّه عزّ و جلّ‌بما علیّ فیه. فقال الرّجل: امّا الفرقة فلا. فقال علی (ع): «کذبت و اللَّه لا تنقلب منّی حتّی تقرّ بمثل ما اقرّت به».

Сами қоли ъзу ҷл : إни иридои إслоҳо яъне ани ?ераади алҳкмони аслоҳо , иўФқи аллоҳи бинҳмо эй байни алмрأаҳу алзўҷи болслоҳ .

ثمّ قال عزّ و جلّ: إِنْ یُرِیدا إِصْلاحاً یعنی ان اراد الحکمان اصلاحا، یُوَفِّقِ اللَّهُ بَیْنَهُما ای بین المرأة و الزّوج بالصّلاح.

إни аллоҳи кони ълимои хбирои бмои фии қулӯби алзўҷину алҳкмин .

إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلِیماً خَبِیراً بما فی قلوب الزّوجین و الحکمین.