Қавлаи таъолӣ :у аъбдўои аллоҳу лои тшркўо ба шиӣои алоиаҳи абтдоءи ояти зикр тавҳидаст ,у тавҳиди асл улӯмаст ,у сари маориф ,у мояи дайн ,у бноءи мусулмонӣ ,у ҳоҷзи миёни душману дӯст . Ҳар тоъат ки бо он тавҳид нест онро врҷӣ ва вазнӣ нест ,у саранҷоми он ҷузи торикӣ ва гирифторӣ нест , ва ҳар маъсият ки бо он тавҳидаст ҳосили он ҷузи ошноӣ ва равшаноӣ нест . Тавҳид онаст ки худоиро яктои гӯйӣ , ва ӯро якто бошӣ . Яктои гуфтани тавҳид мусулмононаст , якто бӯдани мояи тавҳиди орифон . Тавҳиди мусулмонон дев ронад , гуноҳ шавед , дили кушояд . Тавҳиди орифони алойиқи барад , хлоӣқ шавед ,у ҳақоиқи орад . Тавҳиди мусулмонон панд барграфт , дар бикшод , бор дод . Тавҳиди орифони русуми инсоният маҳв кард , ҳиҷоб башарият бсухт , то насим инс дамид ,у ёдгор азалӣ расед , ва дӯст бадваст нигаред . Тавҳид мусулмонон онаст ки гувоҳии диҳии худоиро биктоиӣ дар зот ,у покӣ дар сифот ,у азалят дар ном ва дар нишон . Худоӣ ки ҷуз ӯ худо на ,у осмону заминро ҷуз ӯ кирдигор на ,у чуну дар ҳамаи олами вафодор на . Худоӣ ки бақадр аз ҳама бараст . Бзоту сифот зибраст . Аз азал то абади худованд Акбараст . Ҳар чаҳ дар ақл маҳоласт аллоҳ бар он қодир бар камоласт , ва дар қудрат беаҳтёлст , ва дар қиўмит бегаштан ҳоласт , ва дар малики омн аз заволаст , ва дар зот ва сифот мутаъоласт . Кас на бинӣ аз махлуқон ки на дар вай нуқсонаст , ё аз айб нишонаст ,у кирдигори қадим аз нуқсони пок , ва аз айби муназзаҳ , ва аз офоти барӣ . На хӯранда ва на хоби гир , на маҳали ҳаводис на ҳоли гирд , на нави сифат , на тағайюрпазир . Пеш аз кӣ қоим , пеш аз кард ҷоъил , пеш аз халқи холиқ , пеш аз саноеъи қадир .

قوله تعالی: وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً الآیة ابتداء آیت ذکر توحید است، و توحید اصل علوم است، و سرّ معارف، و مایه دین، و بناء مسلمانی، و حاجز میان دشمن و دوست. هر طاعت که با آن توحید نیست آن را ورجی و وزنی نیست، و سرانجام آن جز تاریکی و گرفتاری نیست، و هر معصیت که با آن توحید است حاصل آن جز آشنایی و روشنایی نیست. توحید آنست که خدای را یکتا گویی، و او را یکتا باشی. یکتا گفتن توحید مسلمانان است، یکتا بودن مایه توحید عارفان. توحید مسلمانان دیو راند، گناه شوید، دل گشاید. توحید عارفان علایق برد، خلائق شوید، و حقایق آرد. توحید مسلمانان پند برگرفت، در بگشاد، بار داد. توحید عارفان رسوم انسانیّت محو کرد، حجاب بشریّت بسوخت، تا نسیم انس دمید، و یادگار ازلی رسید، و دوست بدوست نگرید. توحید مسلمانان آنست که گواهی دهی خدای را بیکتایی در ذات، و پاکی در صفات، و ازلیّت در نام و در نشان. خدایی که جز او خدا نه، و آسمان و زمین را جز او کردگار نه، و چنو در همه عالم وفادار نه. خدایی که بقدر از همه بر است. بذات و صفات زبر است. از ازل تا ابد خداوند اکبر است. هر چه در عقل محالست اللَّه بر آن قادر بر کمالست، و در قدرت بی‌احتیالست، و در قیّومیّت بی‌گشتن حالست، و در ملک آمن از زوالست، و در ذات و صفات متعالست. کس نه‌بینی از مخلوقان که نه در وی نقصان است، یا از عیب نشانست، و کردگار قدیم از نقصان پاک، و از عیب منزّه، و از آفات بری. نه خورنده و نه خواب گیر، نه محلّ حوادث نه حال گرد، نه نو صفت، نه تغیّر پذیر. پیش از کی قائم، پیش از کرد جاعل، پیش از خلق خالق، پیش از صنایع قدیر.

Шайхи алисломи Ансории қудси аллоҳ рӯҳа гуфт : тавҳиди мусулмонони миён се ҳарфаст : исботи сифат беифрот ,у нафии ташбеҳ бетаътил , ва бар зоҳири брФтн бетхлит . Ҳақиқат исбот онаст ки : ҳар чаҳ худо гуфт ки аз худ бар баёнаст ,у Мустафо ( с ) гуфт ки аз ҳақ бар аёнаст , тасдиқу таслим дар он пешгирӣ , ва бар зоҳири он мистӣ , ва онро мисл назанӣ , ва аз зиғти бнгрдонӣ ,у бхёли гирд он нагардӣ , ки аллоҳ дар илм ояд , дар хаёл наёяд , ва аз тафаккур дар чигунагӣ он бипарҳезӣ ,у такаллуфу таъвил дар он наҷӯӣ , ва аз гуфтану шунидан он напечӣ ,у бҳқиқти доне ки маълум аз сифоти аллоҳи халқро , ном онаст ,у идроки бон қабул онаст ,у шарт дар он таслим онаст ,у тафсири он ёд кардан онаст . Зоти аллоҳ бақадр аллоҳи дон , на бмъқўли халқ . Сифот ӯ бсзоء ӯ дон , на бФкрти халқ . Тавон ӯ бақадр ӯ дон , на бҳилти халқ . ӯ ҳастӣаст якто , аз авҳоми ҷудо , вази ткииФ бар то . Ҳар чаҳ хоҳад кунад , на бҳоҷт , ки вайро ба ҳеҷ чиз ҳоҷат нест , балки бхўост рост кунад ,у илми пок ,у ҳикмати собиқ ,у қудрати нофиз . Сухани ваии ҳақ ,у ваъдаи ваии рост ,у расӯли ваии амин ,у сухани ваии бҳқиқти мавҷӯд дар замин , бова пайвастаи доим ,у ҳуҷҷати ваии бони қоим , қзоء ӯ мубрам ,у амр ва наҳй ваии муҳкам , أлои ?лаи алхлқу алأмри табораки аллоҳи раби Алъоламин . Инаст тавҳиди самъӣ ,у шинохти хабарӣ . Бойени тавҳид ббҳшт расанд , ваз дӯзах барраанд , вази хашми ҳақ озод шаванд . Ва зиди ин тавҳиди ширк маинаст , ҳар ки азин тавҳиди самъӣ боз монад , дар ширк маин бимонад , вази мағфирати аллоҳи дармонд . Аммо тавҳиди дигар : тавҳид орифонаст ,у ҳаляти садиқон .

شیخ الاسلام انصاری قدّس اللَّه روحه گفت: توحید مسلمانان میان سه حرفست: اثبات صفت بی‌افراط، و نفی تشبیه بی‌تعطیل، و بر ظاهر برفتن بی‌تخلیط. حقیقت اثبات آنست که: هر چه خدا گفت که از خود بر بیان است، و مصطفی (ص) گفت که از حق بر عیان است، تصدیق و تسلیم در آن پیش‌گیری، و بر ظاهر آن میستی، و آن را مثل نزنی، و از ضیغت بنگردانی، و بخیال گرد آن نگردی، که اللَّه در علم آید، در خیال نیاید، و از تفکّر در چگونگی آن بپرهیزی، و تکلّف و تأویل در آن نجویی، و از گفتن و شنیدن آن نپیچی، و بحقیقت دانی که معلوم از صفات اللَّه خلق را، نام آنست، و ادراک بآن قبول آنست، و شرط در آن تسلیم آنست، و تفسیر آن یاد کردن آنست. ذات اللَّه بقدر اللَّه دان، نه بمعقول خلق. صفات او بسزاء او دان، نه بفکرت خلق. توان او بقدر او دان، نه بحیلت خلق. او هستی است یکتا، از اوهام جدا، وز تکییف بر تا. هر چه خواهد کند، نه بحاجت، که وی را به هیچ چیز حاجت نیست، بلکه بخواست راست کند، و علم پاک، و حکمت سابق، و قدرت نافذ. سخن وی حق، و وعده وی راست، و رسول وی امین، و سخن وی بحقیقت موجود در زمین، باو پیوسته دائم، و حجّت وی بآن قائم، قضاء او مبرم، و امر و نهی وی محکم، أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ. اینست توحید سمعی، و شناخت خبری. باین توحید ببهشت رسند، وز دوزخ برهند، وز خشم حق آزاد شوند. و ضدّ این توحید شرک مهین است، هر که ازین توحید سمعی باز ماند، در شرک مهین بماند، وز مغفرت اللَّه درماند. امّا توحید دیگر: توحید عارفان است، و حلیت صدّیقان.

Сухани дарин тавҳид на кори об ва гуласт , ва на ҷои забон ва диласт . Муваҳҳид эдар бзбон чаҳ гуяд , ки ҳолаши худ забонаст ! иборат чун кунад аз он тавҳид , ки иборат аз он айн бӯҳтонаст ! ин тавҳид на аз халқаст , ки он аз ҳақ нишонаст . Аз онаст ки растохези дил ,у ғорат ҷонаст .

سخن درین توحید نه کار آب و گل است، و نه جای زبان و دل است. موحّد ایدر بزبان چه گوید، که حالش خود زبان است! عبارت چون کند از آن توحید، که عبارت از آن عین بهتان است! این توحید نه از خلق است، که آن از حق نشان است. از آنست که رستاخیز دل، و غارت جان است.

Пер тариқат гуфт : илоҳӣ ! орифи турои бнўр ту медонад . Аз шуъоъи вуҷӯди иборати нмитўонд . Муваҳҳиди турои бнўри қурби мишносд . Дар оташи меҳри мисўзд . Аз нози бози нмипрдозд .

پیر طریقت گفت: الهی! عارف ترا بنور تو میداند. از شعاع وجود عبارت نمیتواند. موحّد ترا بنور قرب میشناسد. در آتش مهر میسوزد. از ناز باز نمیپردازد.

Худовандо ёфт туро дарёфт меҷӯяд . Аз ғарқӣ дар ҳайрат , талаб аз ёфт бози нмидонд .

خداوندا یافت ترا دریافت میجوید. از غرقی در حیرت، طلب از یافت باز نمیداند.

Мискин ӯ ки ӯро бсноиъи шинохт . Дарвеш ӯ ки ӯро бдлоӣли ҷуст . Аз саноеъи он бояд ҷуст ки дар он гунҷад . Аз далоили он бояд хост ки аз он зебад . Ҳақиқати тавҳид бар забони хабар кӣ овезад . Ин на он тавҳидаст ки истидлолу иҷтиҳоди бони пайвандад , ё шавоҳиду саноеъ бар он далолат кунад , ё бўсилтӣ аз васоил мустаҳаққ гардад .

مسکین او که او را بصنایع شناخت. درویش او که او را بدلائل جست. از صنایع آن باید جست که در آن گنجد. از دلایل آن باید خواست که از آن زیبد. حقیقت توحید بر زبان خبر کی آویزد. این نه آن توحید است که استدلال و اجتهاد بآن پیوندد، یا شواهد و صنایع بر آن دلالت کند، یا بوسیلتی از وسائل مستحقّ گردد.

Он ёфтӣаст дар ғифлат , нохоста дар омада ,у раҳе бо худ пардохта , дар мушоҳидаи қарибу мутолиаи ҷамъи афрӯхта , меҳри азал суд карда , ва ду гетии бузёни барда !

آن یافتی است در غفلت، ناخواسته در آمده، و رهی با خود پرداخته، در مشاهده قریب و مطالعه جمع افروخته، مهر ازل سود کرده، و دو گیتی بزیان برده!

Пер тариқат гуфт : илоҳӣ ! нишони ин кори моро беҷаҳон кард , то аз тани нишони моро ҳам ниҳон кард . Дидаи варии ту раҳеро беҷон кард . Меҳри ту суд кард , ва ду гетӣ зиён кард . Илоҳии донеи бачаи шодам ? бонкаҳ на бхўиштни бтўи афтодам . Ту хостӣ на ман хостам , дӯст бар болин дидам чун аз хоб бархестам .

پیر طریقت گفت: الهی! نشان این کار ما را بی‌جهان کرد، تا از تن نشان ما را هم نهان کرد. دیده وری تو رهی را بی‌جان کرد. مهر تو سود کرد، و دو گیتی زیان کرد. الهی دانی بچه شادم؟ بآنکه نه بخویشتن بتو افتادم. تو خواستی نه من خواستم، دوست بر بالین دیدم چون از خواب برخاستم.

Мӯсо баталаб оташ мешуд ки астноъ ёфт . ӯ бехабар буд ки офтоб давлат бирав тофт . Муҳамад ( с ) дар хоб буд ки мубашшир омад ки : биё то марои бинӣ . Ман харидори туам . Ту бе ман чанд нишинӣ ? на Мӯсо ( ъ ) бгФтор тамаъ дошта буд , ва на Муҳамад ( с ) бадӣдор . Пас ёфт дар ғифлатаст ҷузин мапиндор . Илоҳӣ ! бҳоءи иззати ту ҷой ишорат нагузошт , ҷалоли ваҳдонияти ту роҳи азоФти бардошт , то гум кард раҳе ҳар чаҳ дар даст дошт ,у ночизи гашт ҳар чаҳ раҳеи пиндошт . Илоҳӣ ! аз он ту мефузуд , ва аз он мекост , то охир ҳамон монад ки аввал буд рост !

موسی بطلب آتش میشد که اصطناع یافت. او بی‌خبر بود که آفتاب دولت برو تافت. محمد (ص) در خواب بود که مبشّر آمد که: بیا تا مرا بینی. من خریدار توام. تو بی‌من چند نشینی؟ نه موسی (ع) بگفتار طمع داشته بود، و نه محمد (ص) بدیدار. پس یافت در غفلت است جزین مپندار. الهی! بهاء عزّت تو جای اشارت نگذاشت، جلال وحدانیّت تو راه اضافت برداشت، تا گم کرد رهی هر چه در دست داشت، و ناچیز گشت هر چه رهی پنداشت. الهی! از آن تو میفزود، و از آن میکاست، تا آخر همان ماند که اول بود راست!

Бандаи бони тавҳиди аввал аз дӯзах бараст , ва ббҳшт расед ,у бойен тавҳид бараст бадваст расед .

بنده بآن توحید اوّل از دوزخ برست، و ببهشت رسید، و باین توحید برست بدوست رسید.

Ва лои тшркўо ба шиӣои ширки бзбон шариъат онаст ки боътқоди маъбудии дигаргирӣ ,у бўҳдонити аллоҳ иқрор надиҳӣ ,у бзбони тариқат ширк онаст ки дар коиноти мавҷӯдии дигари биҷузи аллоҳи бинӣ , ва бо асбоби Бамоне .

وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً شرک بزبان شریعت آنست که باعتقاد معبودی دیگر گیری، و بوحدانیّت اللَّه اقرار ندهی، و بزبان طریقت شرک آنست که در کاینات موجودی دیگر بجز اللَّه بینی، و با اسباب بمانی.

Шайхи алислом Ансорӣ гуфт : сабаб надидан ҷаҳласт , аммо бо сабаби бмондн ширкаст .

شیخ الاسلام انصاری گفت: سبب ندیدن جهل است، امّا با سبب بماندن شرک است.

Он гуҳ дар саёқи ояти зикр ҳамсоягон кард ,у мурооти ҳуқуқ эшон фармуд , гуфт :у алҷори зии алқрбӣу алҷори алҷнбу алсоҳби болҷнб , ва ҳамсоягон бисёранд ,у ҳуқуқи эшон бар андозаи қурби эшон : ҳамсоя саройаст ,у ҳамсояи нафас ,у ҳамсояи дил ,у ҳамсояи ҷон . Ва ҳамсоя сарой одамӣаст ,у ҳамсояи нафас Фриштаҳаст ,у ҳамсояи дили сакинаи маърифат ,у ҳамсояи ҷони ҳақи ҷли ҷалола . Ҳамсояи саройро гуфт :у алҷори зии алқрбӣ ,у ҳамсояи нафасро гуфт :у إни алайкуми лҳоФзин ,у ҳамсояи дилро гуфт : أнзли алскинаҳи фии қулӯби алмؤмнин ,у ҳамсояи ҷонро гуфт :у ҳўи мъкми аинмои кантам .

آن گه در سیاق آیت ذکر همسایگان کرد، و مراعات حقوق ایشان فرمود، گفت: وَ الْجارِ ذِی الْقُرْبی‌ وَ الْجارِ الْجُنُبِ وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ، و همسایگان بسیاراند، و حقوق ایشان بر اندازه قرب ایشان: همسایه سرای است، و همسایه نفس، و همسایه دل، و همسایه جان. و همسایه سرای آدمیست، و همسایه نفس فریشته است، و همسایه دل سکینه معرفت، و همسایه جان حق جلّ جلاله. همسایه سرای را گفت: وَ الْجارِ ذِی الْقُرْبی‌، و همسایه نفس را گفت: وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظِینَ، و همسایه دل را گفت: أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ، و همسایه جان را گفت: و هو معکم اینما کنتم.

Аммо ҳақи ҳамсоя сарой онаст ки мурооти ваии бнгзорӣ ,у бмўосоти хеш ҳар вақт ӯро аз худ шокиру осӯдаи дорӣ . Ва ҳақи ҳамсоя нафас онаст ки ӯро бтоъти хеши шоди дорӣ , ва аз маосии хеш ӯро ранҷур накунӣ , то чун аз ту бар гардад , хушнӯду шокир бар гардад . Ва ҳақи ҳамсоя дил онаст ки маърифати хеш аз шўоӣби бидъату олоиши фитнау ҳайрати поки дорӣ ,у блбоси суннату перояи ҳикмат ороста кунӣ . Ва ҳақи ҳамсоя ҷон онаст ки ахлоқро таҳзиб кунӣ ,у атрофро адаб кунӣ ,у хотири пар аз ҳурмати дорӣ ,у қадам аз ду гетии баргирифта , ва аз худ бози руста ,у ҳақро якто шуда .

امّا حق همسایه سرای آنست که مراعات وی بنگذاری، و بمواسات خویش هر وقت او را از خود شاکر و آسوده داری. و حق همسایه نفس آنست که او را بطاعت خویش شاد داری، و از معاصی خویش او را رنجور نکنی، تا چون از تو بر گردد، خشنود و شاکر بر گردد. و حق همسایه دل آنست که معرفت خویش از شوائب بدعت و آلایش فتنه و حیرت پاک داری، و بلباس سنّت و پیرایه حکمت آراسته کنی. و حق همسایه جان آنست که اخلاق را تهذیب کنی، و اطراف را ادب کنی، و خاطر پر از حرمت داری، و قدم از دو گیتی برگرفته، و از خود باز رسته، و حق را یکتا شده.

Дар ахбори биоранд ки аллоҳ гуфт : « ё Муҳамад , кун бе комаи лами ткн , Фأкўни лаки комаи лами азал » .

در اخبار بیارند که اللَّه گفت: «یا محمد، کن بی کما لم تکن، فأکون لک کما لم ازل».