Қавлаи таъолӣ : ФкиФи إзои ҷӣнои алоиаҳи ин калима таъзимаст , блФз таъаҷҷуб мегуяд , ва дар зимни он тавбихи мунофиқон ва ҷуҳудонаст ки сифати эшон аз пеш рафт .

قوله تعالی: فَکَیْفَ إِذا جِئْنا الآیة این کلمه تعظیم است، بلفظ تعجّب میگوید، و در ضمن آن توبیخ منافقان و جهودان است که صفت ایشان از پیش رفت.

Мегуяд : чун буд ҳоли он ҷуҳудону мунофиқон дар он рӯзи растохез ?у раво буд ки ин калимаи таъаҷҷуби таъзими рӯзи растохезро буд , яъне ки чун бузургвор ва чаҳ азим рӯзӣаст он рӯзи растохез ! ки аз ҳар умматӣ дар ҳар даврӣ ки буданд пайғомбар эшон биорем , то бар уммати хеш гувоҳӣ диҳанд , неконро бар некӣ ва бидонро бар бадӣ , ва гувоҳӣ диҳанд қавмиро ки рисолат пазируфтанд ,у истиқболи фармон ҳақ карданд , ва гувоҳӣ диҳанд бар қавмӣ ки рисолат напазируфтанд , ва аз ҳақ сар кашиданд .

میگوید: چون بود حال آن جهودان و منافقان در آن روز رستاخیز؟ و روا بود که این کلمه تعجّب تعظیم روز رستاخیز را بود، یعنی که چون بزرگوار و چه عظیم روزیست آن روز رستاخیز! که از هر امّتی در هر دوری که بودند پیغامبر ایشان بیاریم، تا بر امّت خویش گواهی دهند، نیکان را بر نیکی و بدان را بر بدی، و گواهی دهند قومی را که رسالت پذیرفتند، و استقبال فرمان حق کردند، و گواهی دهند بر قومی که رسالت نپذیرفتند، و از حق سر کشیدند.

Он гуҳ гуфт :у ҷӣнои бку туро низ биорем эй Муҳамад , алии ҳؤлоءи шҳидо то барин кофарони Маккау мунофиқони Мадинаи гувоҳии диҳӣ , ки чаҳ карданд аз нобакор ? ва чаҳ гуфтанд аз носазо ? абди аллоҳ масъӯд гуфт : расӯли худо ( с ) маро фармуд ки : аз қуръони чизе бар хон , сӯраи алнсоء бар хондам , то ӣнҷои расидам ки ФкиФи إзои ҷӣнои ман кули أмаҳи бшҳид , гиристани брсўл ( с ) дарафтод , он гуҳ гуфт : бас ки хондӣ .

آن گه گفت: وَ جِئْنا بِکَ و ترا نیز بیاریم ای محمد، عَلی‌ هؤُلاءِ شَهِیداً تا برین کافران مکه و منافقان مدینه گواهی دهی، که چه کردند از نابکار؟ و چه گفتند از ناسزا؟ عبد اللَّه مسعود گفت: رسول خدا (ص) مرا فرمود که: از قرآن چیزی بر خوان، سورة النساء بر خواندم، تا اینجا رسیدم که فَکَیْفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ، گریستن برسول (ص) درافتاد، آن گه گفت: بس که خواندی.

Иўмӣз яъне : фии злки алиўм , юади аллазӣнаи кФрўо яъне куффори ИМАи Муҳамад ( с ) ,у ъсўо алрасул ва ҳў набино Муҳамад ( с ) луи тсўии бФтҳ тоу ташдиди син , беамолт , маданӣ ва шомӣ хонанд , алии бноءи алФъли ллФоъл , ва ин аз боб тФъласт мтоўъи сӯй , иқол : сўитаҳи Фтсўӣ ,у асл , ттсўӣаст музореъи тсўӣ . Тоءи дувум дар син мдғм карданд тсўӣ шуд . Ҳамзау ксоиӣ тсўӣ хонанд бФтҳ тоу тахфифи сини боМалта ,у асли ҳам ттсўӣаст , тоءи дувум ки эшон мдғм карданд ӣнон ҳазф карданд ,у амолти ин феъл некӯаст , ки алифаш дар тсниаҳ ёء мегардад ва дарин ҳар ду қроءти феъл маснадаст бо замин ва ин бар сиблати иттисоъ ва муҷозаст ,у маъноа : луи тсўўои болأрзи Фисирўни мислҳо тробо , комаи қоли таъолӣ : иқўли алкоФр ё литнии канти тробо .

یَوْمَئِذٍ یعنی: فی ذلک الیوم، یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا یعنی کفّار امّة محمد (ص)، وَ عَصَوُا الرَّسُولَ و هو نبیّنا محمد (ص) لَوْ تُسَوَّی بفتح تا و تشدید سین، بی امالت، مدنی و شامی خوانند، علی بناء الفعل للفاعل، و این از باب تفعّل است مطاوع سوّی، یقال: سوّیته فتسّوّی، و اصل، تتسوّی است مضارع تسوّی. تاء دوم در سین مدغم کردند تسوّی شد. حمزه و کسایی تسوّی خوانند بفتح تا و تخفیف سین بامالت، و اصل هم تتسوّی است، تاء دوم که ایشان مدغم کردند اینان حذف کردند، و امالت این فعل نیکوست، که الفش در تثنیه یاء میگردد و درین هر دو قراءت فعل مسند است با زمین و این بر سبیل اتّساع و مجاز است، و معناه: لو تسوّوا بالأرض فیصیرون مثلها ترابا، کما قال تعالی: یَقُولُ الْکافِرُ یا لَیْتَنِی کُنْتُ تُراباً.

Ин ҳамчунонаст ки гӯйӣ : адхлти алхотми фии алосбъ . Боқии лу тсўӣ хонанд бзми тоءу тахфифи син беамолт , алии бноءи алФъли ллмФъўл ба , ва ин аз боб тФъиласт , музореъи сӯят , иқол : сӯяти бФлони алأрз , азои дФнтаҳи фӣҳо Фтсўт ба алأрз ,у маъноа :у иҷълўну алأрзи сўоء . Мегуяд : дар он рӯзи мунофиқону мушрикон ки аз устувори доштани расӯл ( с ) ва пазируфтани рисолат вай саркашеданд , хоҳанд ва орзӯ кунанд ки : агар заминро бо эшон ҳамвор кунандед , яъне дӯст доранд ки эшонро бо замин яксон кунанд , ва эшонро хок гардонанд . Ва чун бФтҳи тоءи хуоне маънӣ онаст ки : хоҳанд ва орзӯ кунанд ки агар замин бо эшон ҳамвор шудӣ , яъне дӯст доранд ки хок шудандӣ ва монанди замини гаштандӣ , ва бо он яке шудандӣ . Ва тафсири ин оят онҷоаст ки гуфт : иқўли алкоФр ё литнии канти тробо , ва ин он гуҳ гӯйанд ки раб Алъоламин бҳоемроу ҷумлаи туюру сбоъро гуяд : кунии тробои Фтсири тробо .

این همچنانست که گویی: ادخلت الخاتم فی الاصبع. باقی لَوْ تُسَوَّی خوانند بضمّ تاء و تخفیف سین بی‌امالت، علی بناء الفعل للمفعول به، و این از باب تفعیل است، مضارع سوّیت، یقال: سوّیت بفلان الأرض، اذا دفنته فیها فتسوّت به الأرض، و معناه: و یجعلون و الأرض سواء. میگوید: در آن روز منافقان و مشرکان که از استوار داشتن رسول (ص) و پذیرفتن رسالت وی سرکشیدند، خواهند و آرزو کنند که: اگر زمین را با ایشان هموار کنندید، یعنی دوست دارند که ایشان را با زمین یکسان کنند، و ایشان را خاک گردانند. و چون بفتح تاء خوانی معنی آنست که: خواهند و آرزو کنند که اگر زمین با ایشان هموار شدی، یعنی دوست دارند که خاک شدندی و مانند زمین گشتندی، و با آن یکی شدندی. و تفسیر این آیت آنجا است که گفت: یَقُولُ الْکافِرُ یا لَیْتَنِی کُنْتُ تُراباً، و این آن گه گویند که ربّ العالمین بهایم‌را و جمله طیور و سباع را گوید: کونی ترابا فتصیر ترابا.

Тсўии баҳами алأрзу лои иктмўни аллоҳи ҳдисои ин калима аз мушкил қуръонаст ки ҷое дигар гуфт ҳикоят аз мушрикон :у аллоҳи рбнои мо кнои мушрикин , ва ҷое дигар : бал лам накун надаъво ман қабл шиӣо , эшон дар қиёмат хоҳанд гуфт ки : мо ҳаргиз мушрик набудем ,у ҷуз аз худои нпрстидим , ва ин пинҳони доштани куфр ва ширкаст , ва ӣнҷо мегуяд :у лои иктмўни аллоҳи ҳдисои ҳеҷ сухан аз аллоҳ пинҳон надоранд .

تُسَوَّی بِهِمُ الْأَرْضُ وَ لا یَکْتُمُونَ اللَّهَ حَدِیثاً این کلمه از مشکل قرآن است که جایی دیگر گفت حکایت از مشرکان: وَ اللَّهِ رَبِّنا ما کُنَّا مُشْرِکِینَ، و جایی دیگر: بَلْ لَمْ نَکُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَیْئاً، ایشان در قیامت خواهند گفت که: ما هرگز مشرک نبودیم، و جز از خدای نپرستیدیم، و این پنهان داشتن کفر و شرک است، و اینجا میگوید: وَ لا یَکْتُمُونَ اللَّهَ حَدِیثاً هیچ سخن از اللَّه پنهان ندارند.

Маънӣ онаст ки : лои исттиъўни ани иктмўои аллоҳи ҳдисо . Ибн аббос гуфт : эшон дар қиёмат чун бенанд ки аллоҳи гуноҳони аҳли исломи миомрзд ,у ширки нмиомрзд , гӯйанд : мо низ аҳли гуноҳон будем на аҳли ширк . Раби алъзаҳ бо эшон гуяд : أини шркоؤкми аллазӣнаи кантами тзъмўн ? куҷоанд он анбозони шумо бо ман ки мигФтиди бдрўғ ? эшон гӯйанд :у аллоҳи рбнои мо кнои мушрикин биллоҳи худованди мо ки мо ҳаргиз аз анбоз гирон набудем бо худои он гуҳи меҳр бар даҳанҳои эшон ниҳанд , ва дастҳо ва пойҳои эшон гуё кунанд , то кардҳои эшон ҳама боз гӯйанд . Он гуҳ бошад ки эшон орзӯ кунанд ки бо замин ҳамвор шудандӣ , ва ин китмон накардандӣ , ки бар аллоҳи ҳеҷ чиз пӯшида нашавад .

معنی آنست که: لا یستطیعون ان یکتموا اللَّه حدیثا. ابن عباس گفت: ایشان در قیامت چون بینند که اللَّه گناهان اهل اسلام میآمرزد، و شرک نمیآمرزد، گویند: ما نیز اهل گناهان بودیم نه اهل شرک. ربّ العزّة با ایشان گوید: أَیْنَ شُرَکاؤُکُمُ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ؟ کجااند آن انبازان شما با من که میگفتید بدروغ؟ ایشان گویند: وَ اللَّهِ رَبِّنا ما کُنَّا مُشْرِکِینَ باللّه خداوند ما که ما هرگز از انباز گیران نبودیم با خدای آن گه مهر بر دهنهای ایشان نهند، و دستها و پایهای ایشان گویا کنند، تا کردهای ایشان همه باز گویند. آن گه باشد که ایشان آرزو کنند که با زمین هموار شدندی، و این کتمان نکردندی، که بر اللَّه هیچ چیز پوشیده نشود.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои тқрбўои алслоаҳу أнтми скории қурби иқрб бар вазни феъли иФъл , қурб вуқуъаст ,у қурби иқрби алии феъли иФъли қурб лузӯмаст , қурб яъне гирди чизеи гашту наздики он гашт ,у қурб наздик шуд , ва аммо қурби иқрби Фҳўи ман қурби алмоءи азои аўрдаҳ . Ва скр махӯзаст аз скр ,у скр бастан буд , иқол : скрти алмоء эй ҳбстаҳ ,у мастиро аз он скр гӯйанд ки фаҳми фурӯи бандад бар соҳиби худ ,у ақл мҳтбс шавад . Мегуяд : эй эшон ки бгрўиднди гирди намози мгрдид дар ҳолати мастӣ , яъне гирди ҷои намози мгрдиди намоз карданро , ва ин ояти пеш аз ояти таҳрими хамри омада ,у шарҳи ин қисса дар сӯра албқраҳ рафт . Заҳҳоки бен мазоҳим гуфт : ин на скр хамраст , ки ин скр хобаст , яъне ки бо ғалабаи хобу изтироби ақл , намоз макунед . Ва бар вифқи ин тафсири хабари Мустафо ( с )аст : « азои нъси алрҷлу ҳўи ислии ФлинсрФ , лаълаи идъўи алӣ нафсау ҳўи лои идрӣ » , ва иқрб манеҳ

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَ أَنْتُمْ سُکاری‌ قرب یقرب بر وزن فعل یفعل، قرب وقوع است، و قرب یقرب علی فعل یفعل قرب لزوم است، قرب یعنی گرد چیزی گشت و نزدیک آن گشت، و قرب نزدیک شد، و امّا قرب یقرب فهو من قرب الماء اذا اورده. و سکر مأخوذ است از سکر، و سکر بستن بود، یقال: سکرت الماء ای حبسته، و مستی را از آن سکر گویند که فهم فرو بندد بر صاحب خود، و عقل محتبس شود. میگوید: ای ایشان که بگرویدند گرد نماز مگردید در حالت مستی، یعنی گرد جای نماز مگردید نماز کردن را، و این آیت پیش از آیت تحریم خمر آمده، و شرح این قصّه در سورة البقره رفت. ضحاک بن مزاحم گفت: این نه سکر خمر است، که این سکر خوابست، یعنی که با غلبه خواب و اضطراب عقل، نماز مکنید. و بر وفق این تفسیر خبر مصطفی (ص) است: «اذا نعس الرّجل و هو یصلّی فلینصرف، لعلّه یدعو علی نفسه و هو لا یدری»، و یقرب منه‌

Қавла ( с ) : « азои қоми аҳдкми ман аллил , Фостъҷми алқуръони алии лисона , Флми идри мо иқўли Флизтҷъ » .

قوله (ص): «اذا قام احدکم من اللّیل، فاستعجم القرآن علی لسانه، فلم یدر ما یقول فلیضطجع».

Ва ривоят кунанд аз убайдаи алслмонӣ ки гуфт : ин оят дар шаън касеаст ки ҳоқн буд , ва он хабари бадалели орад ки Мустафо ( с ) гуфт : « лои ислини аҳдкму ҳўи идоФъи алأхбсин » .

و روایت کنند از عبیدة السلمانی که گفت: این آیت در شأن کسی است که حاقن بود، و آن خبر بدلیل آرد که مصطفی (ص) گفت: «لا یصلّینّ احدکم و هو یدافع الأخبثین».

Ва қавл дуруст онаст ки : скр хамраст ,у эътимод бар онаст .

و قول درست آنست که: سکر خمر است، و اعتماد بر آنست.

Ва лои ҷнбои насби алӣ улҳоласт , яъне : лои тқрбўои алслоаҳу أнтми ҷанб .

وَ لا جُنُباً نصب علی الحال است، یعنی: لا تقربوا الصّلاة و أنتم جنب.

Мегуяд : гирди ҷои намози мгрдид дар ҳоли ҷанобат . Агар гўӣими лои тқрбўо алслоаҳ мегуяд : гирди ҷои намози мгрдид , тақдир чунон бошад ки : лои тқрбўои мавзеи алслоаҳу ҳўи алмсҷд , ФҳзФи алмзоФу أқоми алмзоФи илайҳи мақома . Ҷанб номӣаст мардроу занро ,у вҳдонроу ҷамъро , иқол : раҷули ҷанбу амрأаҳи ҷанбу риҷоли ҷанбу нсоءи ҷанб . Ҷанобати боилоҷ ҳосил шавад яъне : бтғииби алҳшФаҳи фӣ эй фараҷи кон , агарчӣ инзол бо он набӯд , ё бонзол ҳосил шавад агарчӣ аилоҷ бо он набӯд ,у марду зан дар он яксонаст .

میگوید: گرد جای نماز مگردید در حال جنابت. اگر گوئیم لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ میگوید: گرد جای نماز مگردید، تقدیر چنان باشد که: لا تقربوا موضع الصّلاة و هو المسجد، فحذف المضاف و أقام المضاف الیه مقامه. جنب نامی است مرد را و زن را، و وحدان را و جمع را، یقال: رجل جنب و امرأة جنب و رجال جنب و نساء جنب. جنابت بایلاج حاصل شود یعنی: بتغییب الحشفة فی ایّ فرج کان، اگرچه انزال با آن نبود، یا بانزال حاصل شود اگرچه ایلاج با آن نبود، و مرد و زن در آن یکسان است.

Он гуҳ гуфт : إлои обирӣ сиблат мегуяд дар ҳоли ҷанобати гирди масҷиди мгрдид , магар дар роҳ рафтану онҷо бигзаштан , ки роҳӣ дигар набошад ,у зарурат буд , ё дар масҷиди хуфта буд ва ҷнобтш расад берун рафтан ӯро зарурат буд , ё об ки дар он ғусл мекунад , дар масҷид буд , бкнораҳи об рафтани зарурат буд . Язиди бен абӣ ҳабиб гуфт : ҷамоатӣ буданд аз ансор ки дарҳои сарои эшон дар масҷид буд , ва чун берун меомаданд дар ҳоли ҷанобати ммри эшон дар масҷид мебуд , ва эшонро аз он кроҳит меомад . Раби Алъоламин дар шаъни эшон ин оят фиристод , ва эшонро дар масҷиди гузаштан дар ҳоли ҷанобат рухсат дод . Аммо алӣу ибни аббосу ибни ҷбиру ибни зайду муҷоҳиду ҷамоатии мигўинд ки : إлои обирии сиблат маънӣ онаст ки : алои ани ткўнўои мусофирӣн ,у лои тҷдўни алмоءи Фтиммўо ,у бқўли ӣнони салоаи айн намозаст , на ҷои намоз , ва дар он ҳазф музоф нест . Мегуяд дар ҳоли ҷанобат намоз макунед , то он гуҳ ки ғусл кунед , магар ки мусофирон бошед , ва об наёбед , таяммум кунед дар он ҳол , ва намоз кунед ки равоаст .

آن گه گفت: إِلَّا عابِرِی سَبِیلٍ میگوید در حال جنابت گرد مسجد مگردید، مگر در راه رفتن و آنجا بگذشتن، که راهی دیگر نباشد، و ضرورت بود، یا در مسجد خفته بود و جنابتش رسد بیرون رفتن او را ضرورت بود، یا آب که در آن غسل میکند، در مسجد بود، بکناره آب رفتن ضرورت بود. یزید بن ابی حبیب گفت: جماعتی بودند از انصار که درهای سرای ایشان در مسجد بود، و چون بیرون می‌آمدند در حال جنابت ممرّ ایشان در مسجد میبود، و ایشان را از آن کراهیت میآمد. ربّ العالمین در شأن ایشان این آیت فرستاد، و ایشان را در مسجد گذشتن در حال جنابت رخصت داد. امّا علی و ابن عباس و ابن جبیر و ابن زید و مجاهد و جماعتی میگویند که: إِلَّا عابِرِی سَبِیلٍ معنی آنست که: الّا ان تکونوا مسافرین، و لا تجدون الماء فتیمّموا، و بقول اینان صلاة عین نماز است، نه جای نماز، و در آن حذف مضاف نیست. میگوید در حال جنابت نماز مکنید، تا آن گه که غسل کنید، مگر که مسافران باشید، و آب نیابید، تیمّم کنید در آن حال، و نماز کنید که روا است.

Ҳатто тғтслўо яъне : ман алҷнобаҳ . Ва ғуслҳои воҷиб чаҳоранд : ғусли ҷанобат ,у ғусли ҳайз ,у ғусли нФос ,у ғусл додани мурда . Баъд аз ин чаҳор ғуслҳо ҳама мснўнаст ва он дувоздаҳанд : ғусли одина ,у ғусл ҳар ду ид ,у ғусли офтобу моҳ гирифтан ,у ғусли истисқо ,у ғусли кофар ки мусулмон шавад ,у ғусли девона ки боҳуш ояд ,у ғусл кардан аз шустани мурда ,у ғусли эҳром ,у ғусл дар Макка рафтан ,у ғусли вуқуф ,у ғусли Ромӣ ,у ғусли тавоф .

حَتَّی‌ تَغْتَسِلُوا یعنی: من الجنابة. و غسلهای واجب چهاراند: غسل جنابت، و غسل حیض، و غسل نفاس، و غسل دادن مرده. بعد از این چهار غسلها همه مسنون است و آن دوازده‌اند: غسل آدینه، و غسل هر دو عید، و غسل آفتاب و ماه گرفتن، و غسل استسقا، و غسل کافر که مسلمان شود، و غسل دیوانه که باهوش آید، و غسل کردن از شستن مرده، و غسل احرام، و غسل در مکّه رفتن، و غسل وقوف، و غسل رمی، و غسل طواف.

Ва фарз ғусл онаст ки ҳама тан бишӯяд ,у оби бأсл мўиҳо бирасонад ,у нияти рафъ ҷанобат кунад . Ва камол ғусл онаст ки дар хабар ъоӣшаҳаст , қолат : « кони расӯли аллоҳ ( с ) азои ағтсли ман алҷнобаҳи бдأи Фғсли идиаҳ , сами итўзأи комаи итўзأи ллслўаҳ , сами идхли асобъаҳи фии алмоء , сами ихлли баҳои усӯли алшър , сами исби алии раъсаи слоси ғрФоти ман моء , сами иФизи алмоءи алии ҷилдаи калла » .

و فرض غسل آنست که همه تن بشوید، و آب بأصل مویها برساند، و نیّت رفع جنابت کند. و کمال غسل آنست که در خبر عائشه است، قالت: «کان رسول اللَّه (ص) اذا اغتسل من الجنابة بدأ فغسل یدیه، ثمّ یتوضّأ کما یتوضّأ للصّلوة، ثمّ یدخل اصابعه فی الماء، ثمّ یخلّل بها اصول الشّعر، ثمّ یصبّ علی رأسه ثلاث غرفات من ماء، ثمّ یفیض الماء علی جلده کلّه».

Ва إни кантами маразӣ ва агар беморон бошед , яъне беморӣ ки расӣдани оби буи зиён дорад , чунон ки бар тан ҷароҳатӣ дорад , ё шикастагии узвӣ аз аъзоъ , ё обила ва монанди он , вайро дарин беморӣ рухсат ҳаст ки оби бигузорад , ва таяммум кунад , бадалели хабари ҷобири абди аллоҳ , гуфто : дар сафарӣ будем ва якеро аз рФқоءи мо сар бишикастанд , ва ӯро аҳтлом расед . Аз ёрон худ пурсед ки марои ҳеҷ рухсатӣ буд оби бгзоштну таяммум кардан ? эшон гуфтанд : турои ҳеҷ рухсат ндонем дар таяммум бо қудрати об . Он гуҳ ғусл кард , ва фармон ёфт . Расӯли худоро аз он хабар карданд , гуфт : « қтлўаҳи қтлҳми аллоҳ , أлои сأлўои азои лами иълмўо ? Фонмои шФоءи алъии алсؤол , анмои кони икФиаҳи أни ятемам ,у иъсби алии ҷарҳаи хирқа , сами имсҳи алайҳо ,у иғсли соири ҷасада » .

وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضی‌ و اگر بیماران باشید، یعنی بیماری که رسیدن آب بوی زیان دارد، چنان که بر تن جراحتی دارد، یا شکستگی عضوی از اعضاء، یا آبله و مانند آن، وی را درین بیماری رخصت هست که آب بگذارد، و تیمّم کند، بدلیل خبر جابر عبد اللَّه، گفتا: در سفری بودیم و یکی را از رفقاء ما سر بشکستند، و او را احتلام رسید. از یاران خود پرسید که مرا هیچ رخصتی بود آب بگذاشتن و تیمّم کردن؟ ایشان گفتند: ترا هیچ رخصت ندانیم در تیمّم با قدرت آب. آن گه غسل کرد، و فرمان یافت. رسول خدا را از آن خبر کردند، گفت: «قتلوه قتلهم اللَّه، ألا سألوا اذا لم یعلموا؟ فانّما شفاء العیّ السّؤال، انّما کان یکفیه أن یتیمّم، و یعصب علی جرحه خرقة، ثم یمسح علیها، و یغسل سائر جسده».

أўи алии сафар ё дар сафарӣ бошад , агар дароз буд он сафар ё кӯтоҳ , чун оби наёбад , ё афзӯнӣ аз оби хӯрдании наёбад ,у вақти намози даройад , таяммум кунад . Аммо агар узри беморӣ ва сафар набӯд ,у оби наёбади бмзҳби шофиӣ ( рз ) онаст ки таяммум кунад , ва намоз кунад , пас чун боб дар расад он намоз қазо кунад . Ва молику аўзоъӣу абӯи Юсуфи мигўинди бтимм намоз кунад , ва бар ваии қзоء намоз набӯд . Абӯ Ҳанифа гуфт : на таяммум кунад ва на намоз , то он гуҳ ки боб дар расаду бўзў намоз кунад .

أَوْ عَلی‌ سَفَرٍ یا در سفری باشد، اگر دراز بود آن سفر یا کوتاه، چون آب نیابد، یا افزونی از آب خوردنی نیابد، و وقت نماز درآید، تیمّم کند. امّا اگر عذر بیماری و سفر نبود، و آب نیابد بمذهب شافعی (رض) آنست که تیمّم کند، و نماز کند، پس چون بآب در رسد آن نماز قضا کند. و مالک و اوزاعی و ابو یوسف میگویند بتیمّم نماز کند، و بر وی قضاء نماز نبود. ابو حنیفه گفت: نه تیمّم کند و نه نماز، تا آن گه که بآب در رسد و بوضو نماز کند.

أўи ҷоءи أҳди мнкми ман алғоӣти ғоӣт гӯаст дар замин ,у ӣнҷои кноит аз қзоءи ҳоҷати одамӣ . Ва ин номи ғоӣт аз он афтод ки арабро кнФ набӯд дар ҷдрон , дар замони аввал бсҳро мешуданд , ва гӯҳо меҷустанд нишастро .

أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ غائط گو است در زمین، و اینجا کنایت از قضاء حاجت آدمی. و این نام غائط از آن افتاد که عرب را کنف نبود در جدران، در زمان اوّل بصحرا میشدند، و گوها میجستند نشست را.

أўи ломстми алнсоء бе алифи ӣнҷо ва дар сӯраи алмоӣдаҳи қроءти Ҳамза ва ксоиӣаст , аз ламси илмс , ва ин ламси ҳам бадаст буд , ва ҳам бадӣгари ҷавориҳ . Ва блФзи феъл аз онаст ки феъл дар боби мубоширату мбозъти музоф бо мардаст , ва мисли ин дар қуръон омадааст бар лафзи феъл , чунон ки гуфт : лами имсснии башар , лами итмсҳн .

أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ بی الف اینجا و در سورة المائده قراءت حمزه و کسایی است، از لمس یلمس، و این لمس هم بدست بود، و هم بدیگر جوارح. و بلفظ فعل از آنست که فعل در باب مباشرت و مباضعت مضاف با مرد است، و مثل این در قرآن آمده است بر لفظ فعل، چنان که گفت: لَمْ یَمْسَسْنِی بَشَرٌ، لَمْ یَطْمِثْهُنَّ.

Боқии ломстм бأлФ хонанд дар ҳар ду сӯра . Ва раво бошад ки феъли ҳам аз яке бошад , вгрчаҳи талаффуз фоиласт чун оқибати аллс ,у ториқати алнъл ,у ъоФоки аллоҳ .

باقی لامَسْتُمُ بألف خوانند در هر دو سورة. و روا باشد که فعل هم از یکی باشد، وگرچه تلفظ فاعل است چون عاقبت اللّصّ، و طارقت النّعل، و عافاک اللَّه.

Ва раво буд ки феъл аз ҳар ду буд , колмҷомъаҳу алмбозъаҳу алмбошраҳ , лоштрокҳмои фии злк . Ва дар маънии ламсу мломсаҳи уламо мухталифанд . Алии бен абии толиб ( ъ )у абди аллоҳи бен аббосу абӯи Мӯсоу ҳасану муҷоҳид ва қтодаҳ гуфтанд : бмънӣ маҷомеъатаст эй ҷомеаам . Ва абӯи Ҳанифау асҳоб ӯ баринанд ,у кони ибни аббоси иқўл : ?ераади аллоҳ ба алҷмоъ ва кунӣ анҳу лأнаҳи Карим . Ва Амри бен абди аллоҳи масъӯд ,у абди аллоҳи умр ,у аммори ёсиру шуъабӣ ,у нахаъе ,у абӯ убайда гуфтанд : алтқоء бшртинаст : башара ба башара расӣдан ,у аҳли Мадинау аҳли ҳиҷозу шом баринанд ,у муқаввии ин қавли далолат лафзаст бар он ,у ҳамли алмънии алии аллФзи аввалии ман ҳамлаи алии алкноиаҳи анҳу ман ғайри зарураи дъти илайҳ .

و روا بود که فعل از هر دو بود، کالمجامعة و المباضعة و المباشرة، لاشتراکهما فی ذلک. و در معنی لمس و ملامسة علما مختلف‌اند. علی بن ابی طالب (ع) و عبد اللَّه بن عباس و ابو موسی و حسن و مجاهد و قتاده گفتند: بمعنی مجامعت است ای جامعتم. و ابو حنیفه و اصحاب او برین‌اند، و کان ابن عباس یقول: اراد اللَّه به الجماع و کنّی عنه لأنّه کریم. و عمرو بن عبد اللَّه مسعود، و عبد اللَّه عمر، و عمار یاسر و شعبی، و نخعی، و ابو عبیده گفتند: التقاء بشرتین است: بشره به بشره رسیدن، و اهل مدینه و اهل حجاز و شام برین‌اند، و مقوّی این قول دلالت لفظ است بر آن، و حمل المعنی علی اللفظ اولی من حمله علی الکنایة عنه من غیر ضرورة دعت الیه.

Ва дар ҳукми ояти фуқаҳо мухталифанд : мазҳаб шофиӣ онаст ки агар марди занро посад , ё зани мардро посади бадаст ё бғири даст , чунон ки бе ҳоилии башара ббшраҳ расад , таҳорати посндаҳи ботили гашт , ва дар таҳорати посидаҳи ду қавласт :у мазҳаб аўзоъӣ онаст ки агар бадасти посади таҳорат ботил шавад ,у бғири даст ботил нашавад ҳамчун миси фараҷ ,у мазҳаби молику Аҳмаду исҳоқу Лайс саъд онаст ки : агар бшҳўти посади таҳорат мнтқз шавад , ва агар бешаҳват буд мнтқз нашавад . Ва мазҳаби абӯи Ҳанифау абӯ Юсуф онаст ки : агар посидн тамом бошад бғоитӣ ки аз он интишор падед ояд , таҳорат ботил кунад , ва агар чунин набӯд ботил накунад . Ва агар Тифла Эй бошад ки дар маҳал шаҳват набошад аз сғр , ё занӣ аз зўоти алрҳм ки никоҳи вай ӯро ҳалол набошад , шофииро дарин ду қавласт . Ва дар посидни мӯӣу нохун ва дандон хилофаст ,у ҷамоатӣ аз асҳоби вай бар онанд ки бпосидни ин ҳар се , таҳорат мнтқз нашавад қўлои воҳдо .

و در حکم آیت فقها مختلف‌اند: مذهب شافعی آنست که اگر مرد زن را پاسد، یا زن مرد را پاسد بدست یا بغیر دست، چنان که بی‌حائلی بشره ببشره رسد، طهارت پاسنده باطل گشت، و در طهارت پاسیده دو قول است: و مذهب اوزاعی آنست که اگر بدست پاسد طهارت باطل شود، و بغیر دست باطل نشود همچون مسّ فرج، و مذهب مالک و احمد و اسحاق و لیث سعد آنست که: اگر بشهوت پاسد طهارت منتقض شود، و اگر بی‌شهوت بود منتقض نشود. و مذهب ابو حنیفه و ابو یوسف آنست که: اگر پاسیدن تمام باشد بغایتی که از آن انتشار پدید آید، طهارت باطل کند، و اگر چنین نبود باطل نکند. و اگر طفله‌ای باشد که در محلّ شهوت نباشد از صغر، یا زنی از ذوات الرّحم که نکاح وی او را حلال نباشد، شافعی را درین دو قول است. و در پاسیدن موی و ناخن و دندان خلافست، و جماعتی از اصحاب وی بر آنند که بپاسیدن این هر سه، طهارت منتقض نشود قولا واحدا.

أўи ломстми алнсоءи Флми тҷдўои моءи Фтиммўои съидо тибо мегуяд : агар занонро посидаҳ бошед ,у обдст бояд кард , ё бизан расида бошед ,у ғусл бояд кард , ва об наёбед таяммум кунед . Маънии таяммум қасдаст , иқоли имму таяммум эй қасд ,у алсъиди алтроб , саммии съидои лأнаҳи исъди ман ботини алأрз . Мегуяд : оҳанги хок пок кунед , хокии хушк , озод аз омиғ , магар аз рик . Съид рӯй заминаст , ва « таййиб » онаст ки на палид бошад на омехта бо чизе , на аз ҷинси замин . Ва таяммум аз хсоӣси ин умматаст , ҳаргизи ҳеҷ умматро набӯдаст пеши азин уммат . Мустафо ( с ) гуфт : « Фзлнои алии анноси бслос : ҷаълати алأрзи кулҳо лнои мсҷдо ,у ҷаълати турбатҳо лнои тҳўро , азо лам наҷад алмоء ,у ҷаълати сФўФнои ксФўФи алмлоӣкаҳ »

أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً میگوید: اگر زنان را پاسیده باشید، و آبدست باید کرد، یا بزن رسیده باشید، و غسل باید کرد، و آب نیابید تیمّم کنید. معنی تیمّم قصد است، یقال یمّم و تیمّم ای قصد، و الصعید التّراب، سمّی صعیدا لأنّه یصعد من باطن الأرض. میگوید: آهنگ خاک پاک کنید، خاکی خشک، آزاد از آمیغ، مگر از ریک. صعید روی زمین است، و «طیّب» آنست که نه پلید باشد نه آمیخته با چیزی، نه از جنس زمین. و تیمّم از خصائص این امّت است، هرگز هیچ امّت را نبودست پیش ازین امّت. مصطفی (ص) گفت: «فضّلنا علی النّاس بثلاث: جعلت الأرض کلّها لنا مسجدا، و جعلت تربتها لنا طهورا، اذا لم نجد الماء، و جعلت صفوفنا کصفوف الملائکة»

Ва бадв таяммум онаст ки ъоӣшаҳ ривоят кунад , ва ин хабар дар саҳеҳаст , гуфт : ё расӯли худо ( с ) дар баъзе аз сафарҳо беруни шудем , чун ба зот алҷиш раседем , ақди ман гум шуд ,у онҷои қатрае об набӯд бо кас ,у даштии мҷдб бенабот ва беоб буд . Мустафо ( с ) онҷои бистод ,у мардумон барҷастан он бархестанд . Мардумони абӯи бикрро гуфтанд : бинӣ ки ъоӣшаҳ чаҳ кард ? расӯли худоу ёронро ӣнҷо мавқуф кард , ва бо ҳеҷ каси қатрае об на , дар даштии хушк .

و بدو تیمّم آنست که عائشه روایت کند، و این خبر در صحیح است، گفت: یا رسول خدا (ص) در بعضی از سفرها بیرون شدیم، چون به ذات الجیش رسیدیم، عقد من گم شد، و آنجا قطره‌ای آب نبود با کس، و دشتی مجدب بی‌نبات و بی‌آب بود. مصطفی (ص) آنجا بیستاد، و مردمان برجستن آن برخاستند. مردمان ابو بکر را گفتند: بینی که عائشه چه کرد؟ رسول خدا و یاران را اینجا موقوف کرد، و با هیچ کس قطره‌ای آب نه، در دشتی خشک.

Абӯ бикр омад наздики Мустафо ( с ) ,у Мустафои сар дар канори ман ниҳода буд , ва дар хоб шуда , ва маро гуфт ки : расӯли худоро ӣнҷо дар заминии хушк бе оби бдоштӣ , ва бо каси қатрае об на , ва бо ман итоб мекард ,у ончии аллоҳ хост мегуфт ,у сари даст дар паҳлавӣ ман мезад . Мустафо ( с ) сар бар канор ман дошт дар хоб , ва ман нмитўонстм ҷунбидан ки набояд ки бедор шавад . Онҷо будем чун бомдод шуд қатрае об набӯд Ҷабраил омад , ва фармон оварад бтимм . Сайиди бен ҳзир гуфт : мо ҳаии бأўли бркткм ё оли абии бикр ? ва чун шутур бар кардем бар гирифтанро , ақди ман аз зери паҳлавии шутур берун омад . 65 аммо кайфият таяммум онаст ки : чун вақти намози даройади аввали об талаб кунад , агар оби наёбад , ё чандон ёбад ки хӯрдани вайро ,у рафиқони вайро чизе басар наёяд , ё дар роҳи об дуздӣ бошад , ё касе ё чизе ки аз ваии тарсад , ё оби малики дайгарӣ буд , ва буи нафурӯшад магари бзёдти қимати он , ё ҷароҳатӣ дорад , ё беморӣ ки агар об бакор дорад ҳолк шавад , ё хатари он буд ки беморӣ дароз шавад , чун ин узрҳо зоҳир буд ,у вақти намоз даромада бошад , ҷое ки хок пок бошад талаб кунад , чунон ки дар он ҳеҷ наҷосатӣ набӯд , ва мустаъмал набошад ,у берун аз хоки ҷавҳарии дигар чун зрних ,у гач ,у оҳак ,у серума , дар он набӯд , ва на омиғи заъфарону машк ,у зрираҳ ,у амсоли он . Он гуҳ ҳар ду даст бар он занад , чунон ки гирд бархезад ,у ангуштони баҳами боз наад ,у нияти астбоҳт намоз кунад на нияти рафъи ҳдс ,у ҷумла рӯй хеши бон масҳ кунад , ва бар вай нест ки бтклФи хоки Бамёни мўиҳои расонад , пас агар ангуштарӣ дорад берун кунад ,у дигари бораи ду даст бар хок занад , ангуштҳо аз якдигари кушода ,у ботини ангштҳоءи чап бар пушти ангуштони рост наад , ва бар пушт каф баранд , чун бкўъ расад сари ангуштон дар худ гирад , ва бар канораи соид наад , пас ин ботини ангуштони дасти чапи барин сифат бар пушти соид рост баранд то бмрФқ . Он гуҳи ботини кафи чап бар ботини соиди рост наад , ва ибҳом бардорад ва баранд то бкўъ , чун бкўъ расад ботини ибҳоми ҷиҳати пушти ибҳом рост баранд .

ابو بکر آمد نزدیک مصطفی (ص)، و مصطفی سر در کنار من نهاده بود، و در خواب شده، و مرا گفت که: رسول خدا را اینجا در زمینی خشک بی‌آب بداشتی، و با کس قطره‌ای آب نه، و با من عتاب میکرد، و آنچه اللَّه خواست میگفت، و سر دست در پهلوی من میزد. مصطفی (ص) سر بر کنار من داشت در خواب، و من نمیتوانستم جنبیدن که نباید که بیدار شود. آنجا بودیم چون بامداد شد قطره‌ای آب نبود جبرئیل آمد، و فرمان آورد بتیمّم. سید بن حضیر گفت: ما هی بأوّل برکتکم یا آل ابی بکر؟ و چون شتر بر کردیم بر گرفتن را، عقد من از زیر پهلوی شتر بیرون آمد. ۶۵ امّا کیفیّت تیمّم آنست که: چون وقت نماز درآید اوّل آب طلب کند، اگر آب نیابد، یا چندان یابد که خوردن وی را، و رفیقان وی را چیزی بسر نیاید، یا در راه آب دزدی باشد، یا کسی یا چیزی که از وی ترسد، یا آب ملک دیگری بود، و بوی نفروشد مگر بزیادت قیمت آن، یا جراحتی دارد، یا بیماری که اگر آب بکار دارد هالک شود، یا خطر آن بود که بیماری دراز شود، چون این عذرها ظاهر بود، و وقت نماز درآمده باشد، جایی که خاک پاک باشد طلب کند، چنان که در آن هیچ نجاستی نبود، و مستعمل نباشد، و بیرون از خاک جوهری دیگر چون زرنیخ، و گچ، و آهک، و سرمه، در آن نبود، و نه آمیغ زعفران و مشک، و ذریره، و امثال آن. آن گه هر دو دست بر آن زند، چنان که گرد برخیزد، و انگشتان بهم باز نهد، و نیّت استباحت نماز کند نه نیّت رفع حدث، و جمله روی خویش بآن مسح کند، و بر وی نیست که بتکلّف خاک بمیان مویها رساند، پس اگر انگشتری دارد بیرون کند، و دیگر باره دو دست بر خاک زند، انگشتها از یکدیگر گشاده، و باطن انگشتهاء چپ بر پشت انگشتان راست نهد، و بر پشت کف براند، چون بکوع رسد سر انگشتان در خود گیرد، و بر کناره ساعد نهد، پس این باطن انگشتان دست چپ برین صفت بر پشت ساعد راست براند تا بمرفق. آن گه باطن کف چپ بر باطن ساعد راست نهد، و ابهام بردارد و براند تا بکوع، چون بکوع رسد باطن ابهام جهت پشت ابهام راست براند.

Пас дасти рост бар дасти чап ҳамчунин кунад ки гуфтем , ва баранд ,у бад-ӣни сифат ки баён кардем онро масҳ кунад . Он гуҳи каф ҳар ду дасти баҳами дрмолд ,у ангуштони Бамёни якдигари برارد , ва бимолад . Ва агар зиёдат азин кунад чандон ки ғубори бҷмлаҳ даст расад раво бошад . Ва он гуҳи бойени як таяммуми як фаризаи намоз беш нгзорд ,у навофили чандон ки хоҳад . Ва чун фариза дигар хоҳад кард , дигари бор таяммум кунад . Ин шарҳу баёни мазҳаб шофиӣаст . Ва абӯи Ҳанифа дар баъзе азин масоил мехилоф кунад , гуфт : вақти намоз даромадан дар таяммум шарт нест ,у талаби об кардани пеш аз таяммум воҷиб нест , ва гуфт : бики таяммум беш аз як фариза гузордан равост . Ҳам чунон ки бики таҳорати чандон ки хоҳад Фроӣзи намози гузорад , таяммум ҳамчунонаст . Ва гуфт : дар таяммуми эътибор бхок нест , балки агар даст бар санг сахт занад , ва масҳ кунад равост , ва ҳар чаҳ аз ҷинси замин буд чун кӯҳлу зрниху гачу санг ва мисли он таяммум бар он раво бинад . Ва бмзҳби молики эътибор базминаст ва ҳар чаҳ базмин муттасил , чун дарахту набот . Агар даст бар дарахт занад ва масҳ кунад раво бинад . Ва саврӣу аўзоъии дарин биФзўднд , ва гуфтанд : эътибори базмин ва ҳар чаҳ бар заминаст агарчӣ муттасил набошад , то он ҳад ки агар бар замини барфу тагарг буд даст бар барф ва тагарг занад ва масҳ кунад , раво доранд . Аммо шофиӣ гуфт : эътибори бхокст , ки Мустафо ( с ) хок махсӯс кард , гуфт : «у ҷаъли туробҳо лнои тҳўро » .

پس دست راست بر دست چپ همچنین کند که گفتیم، و براند، و بدین صفت که بیان کردیم آن را مسح کند. آن گه کف هر دو دست بهم درمالد، و انگشتان بمیان یکدیگر برآرد، و بمالد. و اگر زیادت ازین کند چندان که غبار بجمله دست رسد روا باشد. و آن گه باین یک تیمّم یک فریضه نماز بیش نگزارد، و نوافل چندان که‌ خواهد. و چون فریضه دیگر خواهد کرد، دیگر بار تیمّم کند. این شرح و بیان مذهب شافعی است. و ابو حنیفه در بعضی ازین مسائل می‌خلاف کند، گفت: وقت نماز درآمدن در تیمّم شرط نیست، و طلب آب کردن پیش از تیمم واجب نیست، و گفت: بیک تیمّم بیش از یک فریضه گزاردن رواست. هم چنان که بیک طهارت چندان که خواهد فرائض نماز گزارد، تیمّم همچنانست. و گفت: در تیمّم اعتبار بخاک نیست، بلکه اگر دست بر سنگ سخت زند، و مسح کند رواست، و هر چه از جنس زمین بود چون کحل و زرنیخ و گچ و سنگ و مثل آن تیمّم بر آن روا بیند. و بمذهب مالک اعتبار بزمین است و هر چه بزمین متّصل، چون درخت و نبات. اگر دست بر درخت زند و مسح کند روا بیند. و ثوری و اوزاعی درین بیفزودند، و گفتند: اعتبار بزمین و هر چه بر زمین است اگرچه متصل نباشد، تا آن حدّ که اگر بر زمین برف و تگرگ بود دست بر برف و تگرگ زند و مسح کند، روا دارند. امّا شافعی گفت: اعتبار بخاکست، که مصطفی (ص) خاک مخصوص کرد، گفت: «و جعل ترابها لنا طهورا».

Ва талаби об воҷибаст ки аллоҳ гуфт : Флми тҷдўои моءи Фтиммўо , ва то талаб дар пеш набӯд , Флми тҷдўои маънии надиҳаду қасд кардан базмин нақли хокро воҷибаст , ки аллоҳ гуфт : Фтиммўои съидои тибо .

و طلب آب واجب است که اللَّه گفت: فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا، و تا طلب در پیش نبود، فلم تجدوا معنی ندهد و قصد کردن بزمین نقل خاک را واجب است، که اللَّه گفت: فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً.

Гуфтаанд ки : таййиби он замин ва он хокаст ки набот берун диҳад , ҳар чаҳ набот аз он наравед таййиб набӯд , идли алайҳи қавлаи таъолӣ :у алблди алтиби ихрҷи наботаи бإзни раба .

گفته‌اند که: طیّب آن زمین و آن خاکست که نبات بیرون دهد، هر چه نبات از آن نروید طیّب نبود، یدلّ علیه قوله تعالی: وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ.

Рӯй умрони бен ҳсин : ани расӯли аллоҳ ( с ) раъии рҷлои мътзлои лами исли маъаи алқўм , Фқол : « ё фалон ! мо мнъки ани тслии маъаи алқўм ? » Фқол : ё расӯли аллоҳи асобтнии ҷанобау лои моء .

روی عمران بن حصین: انّ رسول اللَّه (ص) رأی رجلا معتزلا لم یصلّ مع القوم، فقال: «یا فلان! ما منعک انّ تصلّی مع القوم؟» فقال: یا رسول اللَّه اصابتنی جنابة و لا ماء.

Қол : « алейк болсъид , ?фонаи икФик » .

قال: «علیک بالصّعید، فانّه یکفیک».

Қол : умронӣ : слити халафи расӯли аллоҳ ( с ) ,у кони Финои раҷули ҷанб , Фأмраҳ алнабӣ ( с ) أни ятемаму ислӣ , Флмои ваҷди алмоءи амра алнабӣ ( с ) أни иғтсл ,у лами иأмраҳи ани иъиди алслоаҳ .

قال: عمرانی: صلّیت خلف رسول اللَّه (ص)، و کان فینا رجل جنب، فأمره النّبیّ (ص) أن یتیمّم و یصلّی، فلمّا وجد الماء امره النّبیّ (ص) أن یغتسل، و لم یأمره ان یعید الصّلاة.

Ва ани абии зр ( рз ) қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « алсъиди алтиби взўءи алмслму луи лами иҷди алмоءи ъушри синӣн » .

و عن ابی ذر (رض) قال: قال رسول اللَّه (ص): «الصّعید الطّیّب وضوء المسلم و لو لم یجد الماء عشر سنین».

Фомсҳўои бўҷўҳкму أидикми إни аллоҳи кони ъФўои ғФўро ва дар дъоء пайғомбараст : « аллоҳами анки афви тҳби алъФўи ФоъФи анӣ , аллоҳами ании зулмати нафасии злмои ксиро ,у лои иғФри алзнўби алои анат , ФоғФри лии мғФраҳи ман ъндк ,у арҳмнии анки анати алғФўри арраҳим » .

فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَفُوًّا غَفُوراً و در دعاء پیغامبر است: «اللّهمّ انّک عفوٌّ تحبّ العفو فاعف عنّی، اللّهمّ انّی ظلمت نفسی ظلما کثیرا، و لا یغفر الذّنوب الّا انت، فاغفر لی مغفرة من عندک، و ارحمنی انّک انت الغفور الرّحیم».

Ҳар ду номи бмънии ном мутақорибанд , « афв » маҳваст , ва « ғФр » тғтиаҳ , яъне : имҳўи осори алиҷроам бҷмили алмғФраҳ .

هر دو نام بمعنی نام متقارب‌اند، «عفو» محو است، و «غفر» تغطیه، یعنی: یمحو آثار الاجرام بجمیل المغفرة.

أи ламтар إлии аллазӣнаи أўтўои нсибои ман алкитоби алоиаҳи китоби ӣнҷо тавротаст ,у оят дар шаън ҷуҳудонаст . Иштрўни алзлолаҳ яъне ихторўнҳои алии алҳдии бткзиби Муҳамад ( с ) .

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ الآیة کتاب اینجا تورات است، و آیت در شأن جهودان است. یَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ یعنی یختارونها علی الهدی بتکذیب محمد (ص).

Ва иридўни أни тзлўои алсбили ани тхтӣўои тариқи алҳдӣ , комаи анҳми ахтؤўҳо .

وَ یُرِیدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِیلَ ان تخطئوا طریق الهدی، کما انّهم اخطؤوها.

Мегуяд : он ҷуҳудон ки пеш аз беъсати Муҳамад , буи имон доштанд , акнӯн он имон ки буи доштанд бткзиби ваии бФрўхтнд ,у залолат бар ҳудо ихтиёр карданд ,у таҳрифу табдил дар сифат вай овараданд , ва мехоҳанд ки шумо низ ки муъминонед роҳи рост гум кунед ,у таҳрифу табдил эшон бихаред . Аз эшон насиҳат махоҳеду мпзирид , ки эшон душманон шумоанд ,у аллоҳи таъолии душманони шумо аз шумо ба шиносад .

میگوید: آن جهودان که پیش از بعثت محمد، بوی ایمان داشتند، اکنون آن ایمان که بوی داشتند بتکذیب وی بفروختند، و ضلالت بر هدی اختیار کردند، و تحریف و تبدیل در صفت وی آوردند، و میخواهند که شما نیز که مؤمنان‌اید راه راست گم کنید، و تحریف و تبدیل ایشان بخرید. از ایشان نصیحت مخواهید و مپذیرید، که ایشان دشمنان شمااند، و اللَّه تعالی دشمنان شما از شما به شناسد.

Ва кафии биллоҳи влёу кафии биллоҳи нсиро эй :у кафии аллоҳи влёу кафии аллоҳи нсиро .

وَ کَفی‌ بِاللَّهِ وَلِیًّا وَ کَفی‌ بِاللَّهِ نَصِیراً ای: و کفی اللَّه ولیّا و کفی اللَّه نصیرا.

Ва « боء » , таъкӣдро даровард ,у бмънӣ амраст , эй актФўои биллоҳи ъзу ҷл .

و «باء»، تأکید را درآورد، و بمعنی امر است، ای اکتفوا باللّه عزّ و جلّ.

Ман аллазӣнаи ҳодўои хоҳии боити пеш дар расон , яъне : аўтўои нсибои ман алкитоби ман аллазӣнаи ҳодўо , то тафсир он бошад ,у хоҳӣ аз он бурӣда кун , яъне : ман аллазӣнаи ҳодўои қавми иҳрФўни алкулам . Кулами суханон худоаст дар набуввати Муҳамад ( с ) дар китоби таврот .

مِنَ الَّذِینَ هادُوا خواهی بآیت پیش در رسان، یعنی: اوتوا نصیبا من الکتاب من الّذین هادوا، تا تفسیر آن باشد، و خواهی از آن بریده کن، یعنی: من الّذین هادوا قوم یحرّفون الکلم. کلم سخنان خدا است در نبوّت محمد (ص) در کتاب تورات.

Ва иқўлўни смъноу ъсино бзоҳр мегуфтанд ки фармон бардорем , аммо дар дил медоштанд ки фармон набарем ва саркашем . Ва асмъи ғайри мсмъи ин чунонаст ки гӯйанд : асмъи лои самъат , бишинав ки мшнўоё . «у роъно » бзбон арабӣ мегуфтанд , яъне : арънои самъак , ва ин бзбони араб аз тариқ муроотаст , аммо бзбони ибрӣ ҳаҷвасту сб , аз ръўнт баргирифтаанд .

وَ یَقُولُونَ سَمِعْنا وَ عَصَیْنا بظاهر میگفتند که فرمان برداریم، امّا در دل میداشتند که فرمان نبریم و سرکشیم. وَ اسْمَعْ غَیْرَ مُسْمَعٍ این چنان است که گویند: اسمع لا سمعت، بشنو که مشنوایا. «و راعنا» بزبان عربی میگفتند، یعنی: ارعنا سمعک، و این بزبان عرب از طریق مراعات است، امّا بزبان عبری هجو است و سبّ، از رعونت برگرفته‌اند.

Лёи бأлснтҳми асли лё , лўёаст , аммо « ваов » дар « ё » мдғм карданд .

لَیًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ اصل لیّا، لویا است، امّا «واو» در «یا» مدغم کردند.

Ва тънои фии аддӣн эй вқиъаҳи фии дайни алислом . Яъне ки эшон бтъни мигўинд ки : дайн онаст ки мо даронем , на дайни Муҳамад . Ва гуфтаанд ки : дайни ӣнҷои Муҳамад ( с )аст ӯро дайн хонд аз онкии мъқл дайнасту мояи дайн .

وَ طَعْناً فِی الدِّینِ ای وقیعة فی دین الاسلام. یعنی که ایشان بطعن میگویند که: دین آنست که ما درآنیم، نه دین محمد. و گفته‌اند که: دین اینجا محمد (ص) است او را دین خواند از آنکه معقل دین است و مایه دین.

Раб Алъоламин гуфт :у луи أнҳми қолўои смъноу أтъно агар он ҷуҳудони биҷои ъсино , атъно гуфтандед ,у биҷои роъно , асмъ ва анзрно гуфтандед , ?лаккони хирои ?лааму أқўм , эшонро он ба будӣ ,у бъдл ва савобтар будӣ , аз таҳриф ки овараданд ,у таън ки карданд .

ربّ العالمین گفت: وَ لَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا اگر آن جهودان بجای عصینا، اطعنا گفتندید، و بجای راعنا، اسمع و انظرنا گفتندید، لَکانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَقْوَمَ، ایشان را آن به بودی، و بعدل و صوابتر بودی، از تحریف که آوردند، و طعن که کردند.

Ва локини лънҳми аллоҳи бкФрҳми Флзлки лои иқўлўни мо ҳўи хайри ?лаам . Мегуяд : аллоҳ бар эшон лаънат кард , ва аз бар худ баранд , онаст ки ончии эшонро бааст нмигўинд .

وَ لکِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِکُفْرِهِمْ فلذلک لا یقولون ما هو خیر لهم. میگوید: اللَّه بر ایشان لعنت کرد، و از بر خود براند، آنست که آنچه ایشان را به است نمیگویند.

Флои иؤмнўни إло қлило мегуяд : ончии эшон бон имон овараданд дар ҷанби ончии бон кофар шуданд андакӣаст , ва он онаст ки мегуфтанд : аллоҳи худои мост ,у биҳишту дӯзах ҳақаст . Мегуяд : ин бо такзиби Муҳамад ( с )у кофар шудан ба қуръони ҳеҷ чиз нест , ва эшонро аз азоби нрҳонд .

فَلا یُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِیلًا میگوید: آنچه ایشان بآن ایمان آوردند در جنب آنچه بآن کافر شدند اندکیست، و آن آنست که میگفتند: اللَّه خدای ماست، و بهشت و دوزخ حقّ است. میگوید: این با تکذیب محمد (ص) و کافر شدن به قرآن هیچ چیز نیست، و ایشان را از عذاب نرهاند.

ё أиҳои аллазӣнаи أўтўои алкитоби омнўои бмои нзлнои мсдқои лмои мъкми ибн аббос гуфт : расӯли худо ( с ) бо донишмандони ҷуҳудон сухан гуфт , абди аллоҳи сўрёу каъби асиду молики заиф , гуфт : ё мъшри алиҳўд ! аз худо битарсед , ва мусулмон шавед ки шумо майдонед ки ман рост мегӯям , ва ончӣ оварадам ҳақасту рост . Эшон мункир шуданд , ва бар куфри хеш исрор намуданд . Раби Алъоламин дар шаъни эшон ин оят фиристод ки эй аҳли таврот ! имон оред ба Муҳамад , ва ба қуръон ки фурӯ фиристодем , устувори гиру гувоҳи он таврот ки бо шумоаст .

یا أَیُّهَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَکُمْ ابن عباس گفت: رسول خدا (ص) با دانشمندان جهودان سخن گفت، عبد اللَّه صوریا و کعب اسید و مالک ضیف، گفت: یا معشر الیهود! از خدا بترسید، و مسلمان شوید که شما میدانید که من راست میگویم، و آنچه آوردم حق است و راست. ایشان منکر شدند، و بر کفر خویش اصرار نمودند. ربّ العالمین در شأن ایشان این آیت فرستاد که ای اهل تورات! ایمان آرید به محمد، و به قرآن که فرو فرستادیم، استوار گیر و گواه آن تورات که با شما است.

Ман қабл أни нтмси вҷўҳои Фнрдҳои алии أдборҳо тмс онаст ки чашму бинӣу даҳану ҳоҷиби ҳама аз он маҳв кунанд , ва рӯйҳо ҳамчун пойҳои шутур кунанд , ва ҳамчун қафоҳои эшон кунанд . أўи нлънҳми комаи лънои أсҳоби алсбт эй нҷълҳми қрдаҳу хнозири комаи Фълнои бأўоӣлҳм . Агар касе пурсад чун ки эшонро бим дод бъқўбти тмс агар имон наёранд , пас имон наёварданду уқубати тмс бар эшон ҳам нарафт ?

مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلی‌ أَدْبارِها طمس آنست که چشم و بینی و دهن و حاجب همه از آن محو کنند، و رویها همچون پایهای شتر کنند، و همچون قفاهای ایشان کنند. أَوْ نَلْعَنَهُمْ کَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ ای نجعلهم قردة و خنازیر کما فعلنا بأوائلهم. اگر کسی پرسد چون که ایشان را بیم داد بعقوبت طمس اگر ایمان نیارند، پس ایمان نیاوردند و عقوبت طمس بر ایشان هم نرفت؟

Ҷавоб онаст бқўл мабарад ки : ин ваъид дар ҳақи ҷуҳудон боқӣасту мунтазир , ки пеш аз қиёмат боишон дар расад лои маҳолаи таҳқиқи ин ваъидро . Ва гуфтаанд ин ваъиди бшрти он буд ки агар аз эшон ҳечкас мусулмон нашавад , эшонро рӯй бгрдоннд , пас абди аллоҳи салому асҳоби вайу каъби аҳбор мусулмон шуданд , ва ин уқубат аз боқӣ бардоштанд . Он рӯз ки ин оят фурӯ омад абди аллоҳи саломи ин ваъид бишунид , пеш аз онкии боҳилли худ бозгашт , омад бар расӯл худо гуфт : ё расӯли аллоҳ аз он пас ки он ваъид бишунидам тарсидам ки агар маро рӯй боз пас гардонанд пеш аз онкии бтўи расм ,у умри хитоби ин оят бар каъб аҳбор хонд . Каъб аз бими онкии ин уқубат дарав расад гуфт : ё раб ! омнт , ё раби аслмт .

جواب آنست بقول مبرد که: این وعید در حقّ جهودان باقی است و منتظر، که پیش از قیامت بایشان در رسد لا محالة تحقیق این وعید را. و گفته‌اند این وعید بشرط آن بود که اگر از ایشان هیچکس مسلمان نشود، ایشان را روی بگردانند، پس عبد اللَّه سلام و اصحاب وی و کعب احبار مسلمان شدند، و این عقوبت از باقی برداشتند. آن روز که این آیت فرو آمد عبد اللَّه سلام این وعید بشنید، پیش از آنکه باهل خود بازگشت، آمد بر رسول خدا گفت: یا رسول اللَّه از آن پس که آن وعید بشنیدم ترسیدم که اگر مرا روی باز پس گردانند پیش از آنکه بتو رسم، و عمر خطاب این آیت بر کعب احبار خواند. کعب از بیم آنکه این عقوبت درو رسد گفت: یا ربّ! آمنت، یا ربّ اسلمت.

Қавли ҳасану муҷоҳиду Саиди ҷбири дарин савол онаст ки : тмси эшон иртидоди эшон буд , яъне ки ҷуҳудони пеш аз мабаси Мустафо ( с ) буи имон доштанд , ва пас аз мабаси ваии буи кофар шуданд , рӯй дили эшон аз он ҳудоу басират ки дар он буданд баргардонеданд , ва дар куфр ва залолат бимонаданд . Ва қоли ибни зайд : тмсҳми маҳви осорҳми ман вҷўҳҳму нўоҳиҳми алтии ҳам баҳо .

قول حسن و مجاهد و سعید جبیر درین سؤال آنست که: طمس ایشان ارتداد ایشان بود، یعنی که جهودان پیش از مبعث مصطفی (ص) بوی ایمان داشتند، و پس از مبعث وی بوی کافر شدند، روی دل ایشان از آن هدی و بصیرت که در آن بودند برگردانیدند، و در کفر و ضلالت بماندند. و قال ابن زید: طمسهم محو آثارهم من وجوههم و نواحیهم الّتی هم بها.

Фнрдҳои алии أдборҳо ҳатто иъўдўои илои ҳайс ҷоءўо манеҳ бдё ,у ҳўи алшом , злки фии аҷлоء банӣ алнзири илои алшоми қиссаи тавила .

فَنَرُدَّها عَلی‌ أَدْبارِها حتّی یعودوا الی حیث جاءوا منه بدیا، و هو الشام، ذلک فی اجلاء بنی النضیر الی الشام قصة طویلة.

Ва кони أмри аллоҳи мФъўлои лои роди лҳкмаҳ ,у лои ноқизи лأмраҳ . Мегуяд : корӣ ки аллоҳ гуяд ки кунам , он дар ҳукми вай карданӣаст . Маънии дигар : фурмоне ки аллоҳ диҳад бони кор карданӣаст . Абӯи мусаллами халилиро гуфтанд устоди каъби аҳбор ки : чаҳ чизи туро бар мусулмон шудан дошт ? ки дар рӯзгори расӯли худо ва дар рӯзи абӯи бикр мусулмон нашудӣ ? ! гуфт : овози қуръон хуоне шунидам аз лашкаргоҳи сипоҳи умри хитоб дар шом , ки ин оят мехонд , ҳамаи шаб бар рӯй худ митрсидм ки набояд ки сӯрати ман мтмўс шавад . Бомдоди пагоҳи омадам ва мусулмон шудам .

وَ کانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا لا رادّ لحکمه، و لا ناقض لأمره. میگوید: کاری که اللَّه گوید که کنم، آن در حکم وی کردنی است. معنی دیگر: فرمانی که اللَّه دهد بآن کار کردنی است. ابو مسلم خلیلی را گفتند استاد کعب احبار که: چه چیز ترا بر مسلمان شدن داشت؟ که در روزگار رسول خدا و در روز ابو بکر مسلمان نشدی؟! گفت: آواز قرآن خوانی شنیدم از لشکرگاه سپاه عمر خطاب در شام، که این آیت میخواند، همه شب بر روی خود میترسیدم که نباید که صورت من مطموس شود. بامداد پگاه آمدم و مسلمان شدم.