Қавлаи таъолӣ : إни аллоҳи лои иғФри أни ишрк ба алоиаҳ клбӣ гуфт : ин оят дар шаъни ваҳшии бен ҳарбу асҳоби вай фурӯ омад . Чун Ҳамзаро бикуштанд , ва ба Макка бозгаштанд , пушаймон шуданд бончаҳ карданд . Фароҳам омаданд ,у номае нбштнд бар расӯли худо ( с ) ки : чунин кории бадаст мо рафт , ва мо аз он пушаймони шудем , ва хостем ки дар исломи оӣим , локин аз ту шунида будем ба Макка , ки ин ояти михўондӣ :у аллазӣнаи лои идъўни маъаи аллоҳи إлҳои охиру лои иқтлўни алнФси алтии ҳарами аллоҳи إлои болҳқу лои изнўн , агар мусулмон касеаст ки ширку қатлу зино дар бор вай набӯд , пас мо ин ҳама дарбор дорем ва кардаем , агар на ин оят будӣ мо атбоъ ту кардамонеу босалом дар омадемӣ . Пас ин оят фурӯ омад ки : إлои ман тобу омну амал амалан солҳо . Расӯли худои ин оят ба ваҳшӣу асҳоб вай фиристод , то брхўонднд . Эшон гуфтанд : ин шарт дшхўораст ки аллоҳ гуфт :у амал амалан солҳо . Тарсим ки амали солеҳ аз мо наёяд , он гуҳ аз аҳли ин оят набошем . Раби Алъоламин дар тахфифи биФзўд , ва ин оят фиристод : إни аллоҳи лои иғФри أни ишрк бау иғФри мо дуни злки лмни ишоء . Расӯли худо ( с ) ин оят боишон фиристод , ва бар хонданд ва гуфтанд : тарсим ки аз аҳл машйат набошем , яъне ки аллоҳ мегуяд фурӯд аз ширк , гуноҳи он каси омрзим ки худ хоҳем . Тарсим ки мо аз эшон набошем ки аллоҳ хоҳад ки эшонро биёмурзад . Раби Алъоламин дар карами биФзўд ва ин ояти умедвор боишон фурӯ фиристод : қул ё ибодии аллазӣнаи أсрФўои алии أнФсҳми лои тқнтўои ман раҳмаи аллоҳи إни аллоҳи иғФри алзнўби ҷмиъо . Ваҳшӣу асҳоби вай чун ин ояти брхўонднд , брсўл худо шуданд ,у мусулмони гаштанд . Расӯли худо ( с ) ислом аз эшон бпзирФт .

قوله تعالی: إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ الآیة کلبی گفت: این آیت در شأن وحشی بن حرب و اصحاب وی فرو آمد. چون حمزه را بکشتند، و به مکه بازگشتند، پشیمان شدند بآنچه کردند. فراهم آمدند، و نامه‌ای نبشتند بر رسول خدا (ص) که: چنین کاری بدست ما رفت، و ما از آن پشیمان شدیم، و خواستیم که در اسلام آئیم، لکن از تو شنیده بودیم به مکه، که این آیت میخواندی: وَ الَّذِینَ لا یَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَ لا یَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَ لا یَزْنُونَ، اگر مسلمان کسی است که شرک و قتل و زنا در بار وی نبود، پس ما این همه دربار داریم و کرده‌ایم، اگر نه این آیت بودی ما اتّباع تو کردمانی و باسلام در آمدیمی. پس این آیت فرو آمد که: إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلًا صالِحاً. رسول خدا این آیت به وحشی و اصحاب وی فرستاد، تا برخواندند. ایشان گفتند: این شرط دشخوار است که اللَّه گفت: وَ عَمِلَ عَمَلًا صالِحاً. ترسیم که عمل صالح از ما نیاید، آن گه از اهل این آیت نباشیم. ربّ العالمین در تخفیف بیفزود، و این آیت فرستاد: إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ. رسول خدا (ص) این آیت بایشان فرستاد، و بر خواندند و گفتند: ترسیم که از اهل مشیّت نباشیم، یعنی که اللَّه میگوید فرود از شرک، گناه آن کس آمرزیم که خود خواهیم. ترسیم که ما از ایشان نباشیم که اللَّه خواهد که ایشان را بیامرزد. ربّ العالمین در کرم بیفزود و این آیت امیدوار بایشان فرو فرستاد: قُلْ یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی‌ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً. وحشی و اصحاب وی چون این آیت برخواندند، برسول خدا شدند، و مسلمان گشتند. رسول خدا (ص) اسلام از ایشان بپذیرفت.

Он гуҳ гуфт : « ё ваҳшӣ ! أхбрнии Киеви қатлати Ҳамза » ?

آن گه گفت: «یا وحشی! أخبرنی کیف قتلت حمزة»؟

Ваҳшии қатли Ҳамза бо вай бигуфт . Расӯли худо дилтанг шуд , гуфт : « ғайби вҷҳки анӣ »

وحشی قتل حمزه با وی بگفت. رسول خدا دلتنگ شد، گفت: «غیّب وجهک عنّی»

Рӯй аз ман бапуш , ва бо ман манишин . Ваҳшии баъд аз он ба шом рафт , ва онҷо мебуд то аз дунё берун шуд .

روی از من بپوش، و با من منشین. وحشی بعد از آن به شام رفت، و آنجا میبود تا از دنیا بیرون شد.

Ибн умр гуфт : дар аҳди расӯли худо ( с ) чун яке аз дунё бирафтӣ аз ёрони вай бар кабӣра , мо гувоҳӣ медодем ки вай аз аҳл оташаст то он рӯз ки ин оят омад :у иғФри мо дуни злки лмни ишоء . Зон пас ки ин оят фурӯ омад он нагуфтем ,у касро бар кабӣраи гувоҳӣ ботш надодем . Ва фии злки мо

ابن عمر گفت: در عهد رسول خدا (ص) چون یکی از دنیا برفتی از یاران وی بر کبیره، ما گواهی میدادیم که وی از اهل آتش است تا آن روز که این آیت آمد: وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ. زان پس که این آیت فرو آمد آن نگفتیم، و کس را بر کبیره گواهی بآتش ندادیم. و فی ذلک ما

Рӯй ҷобири бен абди аллоҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « лои тзоли алмғФраҳи тҳли болъбди мо лами иқъи алҳҷоб » . Қил : ё расӯли аллоҳ ва мо вуқуъи алҳҷоб ?

روی جابر بن عبد اللَّه قال قال رسول اللَّه (ص): «لا تزال المغفرة تحلّ بالعبد ما لم یقع الحجاب». قیل: یا رسول اللَّه و ما وقوع الحجاب؟

Қол : « алои шроки биллоҳи ъзу ҷл » , сами қрأ : إни аллоҳи лои иғФри أни ишрк ба алоиаҳ .

قال: «الا شراک باللَّه عزّ و جلّ»، ثمّ قرأ: إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ الآیة.

Ва фии рўоиаҳи ибни умр . Қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ман лақии аллоҳи ъзу ҷли лои ишрк ба шиӣои дахли алҷнаҳу лами тзраҳи маъааи хтиӣаҳ , комаи луи лқиаҳи ишрк ба шиӣои дахли алнору лами тнФъаҳи ҳасана » .

و فی روایة ابن عمر. قال قال رسول اللَّه (ص): «من لقی اللَّه عزّ و جلّ لا یشرک به شیئا دخل الجنّة و لم تضرّه معه خطیئة، کما لو لقیه یشرک به شیئا دخل النّار و لم تنفعه حسنة».

Алӣ ( ъ ) гуфт : дар ҳамаи қуръони оятии азин умедвортар нест ки إни аллоҳи лои иғФри أни ишрк ба алоиаҳ . Маънӣ онаст ки аллоҳи таъолии ширки нёмрзд , яъне касеро нёмрзд ки ки дар ширку куфри бимирад , аммо касе ки аз ширк тавба кунад , ва дар исломи бимирад , дар таҳти ин оят нашавад , ки ҷой дигар гуфт : қул ллзини кФрўои إни интҳўои иғФри ?лаами мо қади салаф . .

علی (ع) گفت: در همه قرآن آیتی ازین امیدوارتر نیست که إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ الآیة. معنی آنست که اللَّه تعالی شرک نیامرزد، یعنی کسی را نیامرزد که که در شرک و کفر بمیرد، امّا کسی که از شرک توبه کند، و در اسلام بمیرد، در تحت این آیت نشود، که جای دیگر گفت: قُلْ لِلَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ یَنْتَهُوا یُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ..

Ва маънии иғФри мо дуни злки лмн ишоء онаст ки : фурӯд аз ширк , гуноҳони аҳли тавҳид ҳар чаҳ хоҳад онро ки хоҳад биёмурзад , пеш аз тўбт . Аммо касе ки тўбт кунад аз гуноҳон , ва бар тўбти бимирад , худ дар таҳти ин оят нашавад , ки ҷое дигар аз баҳр вай гуфтааст : ва ман иъмли сўءои أўи излм нафса сами истғФри аллоҳи иҷди аллоҳи ғФўрои рҳимо . Ва гуфтаанд : إни аллоҳи лои иғФри أни ишрк бау иғФри мо дуни злки лмни ишоء радаст бар мӯътазила , ва бар қавмии хавориҷ ки мигўинд : ҳар ки бар кабоири бимиради тавбаи нокарда , ҷовид дар оташ бимонад ,у мигўинди миёни имону ширки манзилӣ дигар нест ,у зиди имони ширки мипндорд , яъне ки ҳар чаҳ на имон , ҳама ширкаст на гуноҳ , то он ҳад ки қавмӣ аз эшон сғоӣру кабоири ҳама куфр шимуранд ,у бандаро бгноаҳи сағира кофар донанд . Раби Алъоламин дар ин оят бар эшон рад мекунад ,у дурӯғи зани мигрдонд , ки фарқ мекунад миёни ширку миёни гуноҳ . Мағфират дар ширк менаёрад , ва дар гуноҳ меорад . Агар онаст ки гуноҳҳо ҳамаи ширк ва куфраст , пас дар إни аллоҳи лои иғФри أни ишрк ба сухани бурӣдаи гашт ,у ҳамаи ноФрмониҳо дар зер ин шуд ,у иғФри мо дуни злк бар чаҳ ҳамл кунанд ? ки ҳеҷ маҳмил намонад ! маълуми гашт ки сухани эшон фосидаст , муътақиди эшон ботил .

و معنی یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ آنست که: فرود از شرک، گناهان اهل توحید هر چه خواهد آن را که خواهد بیامرزد، پیش از توبت. امّا کسی که توبت کند از گناهان، و بر توبت بمیرد، خود در تحت این آیت نشود، که جایی دیگر از بهر وی گفته است: وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللَّهَ یَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِیماً. و گفته‌اند: إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ ردّ است بر معتزله، و بر قومی خوارج که میگویند: هر که بر کبائر بمیرد توبه ناکرده، جاوید در آتش بماند، و میگویند میان ایمان و شرک منزلی دیگر نیست، و ضدّ ایمان شرک میپندارد، یعنی که هر چه نه ایمان، همه شرکست نه گناه، تا آن حدّ که قومی از ایشان صغائر و کبائر همه کفر شمرند، و بنده را بگناه صغیره کافر دانند. ربّ العالمین در این آیت بر ایشان ردّ میکند، و دروغ زن میگرداند، که فرق میکند میان شرک و میان گناه. مغفرت در شرک می‌نیارد، و در گناه میآرد. اگر آنست که گناهها همه شرک و کفر است، پس در إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ سخن بریده گشت، و همه نافرمانیها در زیر این شد، وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ بر چه حمل کنند؟ که هیچ محمل نماند! معلوم گشت که سخن ایشان فاسد است، معتقد ایشان باطل.

Ва ман ишрки биллоҳи Фқди аФтрии إсмои ъзимо эй ахтлқи знбои ғайри мғФўр .

وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَری‌ إِثْماً عَظِیماً ای اختلق ذنبا غیر مغفور.

أи ламтар إлии аллазӣнаи изкўни أнФсҳми ин оёт то кони ъзизои ҳкимои ҳама дар шаън ҷуҳудонаст . Ва тзкити нафас ки мекарданд он буд ки гоҳе мегуфтанд : нҳни أбноءи аллоҳу أҳбоؤаҳ ,у гоҳи тифлакони хешро бар Мустафо ( с ) мебурданд ва мегуфтанд : эй Муҳамади эшонро ҳеҷ гуноҳӣ ҳаст ? расӯли худо ( с ) гуфтӣ : на , пас эшон мегуфтанд : мо низ ҳамчун эшонем . Ҳар он гуноҳ ки буруз кунем андари шаби моро он гуноҳ биёмурзанд , ва ҳар гуноҳ ки андар шаб кунем андар рӯз биёмурзанд . Раб Алъоламин гуфт : ё Муҳамад нанигарӣ ин ҷуҳудон ки худро беайб ва пок менамоянд , яъне бдрўғ . Бали аллоҳи изкии ман ишоء

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ این آیات تا کانَ عَزِیزاً حَکِیماً همه در شأن جهودان است. و تزکیت نفس که میکردند آن بود که گاهی می‌گفتند: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَ أَحِبَّاؤُهُ، و گاه طفلکان خویش را بر مصطفی (ص) میبردند و میگفتند: ای محمد ایشان را هیچ گناهی هست؟ رسول خدا (ص) گفتی: نه، پس ایشان میگفتند: ما نیز همچون ایشانیم. هر آن گناه که بروز کنیم اندر شب ما را آن گناه بیامرزند، و هر گناه که اندر شب کنیم اندر روز بیامرزند. ربّ العالمین گفت: یا محمد ننگری این جهودان که خود را بی‌عیب و پاک مینمایند، یعنی بدروغ. بَلِ اللَّهُ یُزَکِّی مَنْ یَشاءُ

На чунонаст ки эшон мигўинд , ки аллоҳ беайб кунад , ва бе айбии бози намояди он касро ки хоҳад . Он гуҳ гуфт :у лои излмўни Фтило яъне ки агар хештанро ба беайбӣ наситоянд гуноҳ касе эшонро нёлоид , ва эшонро бондозаҳи Фтилӣ аз ҷурм кас нагиранд . Фтил , алнўоаҳ , ҳўи алқшраҳи алрқиқаҳи алтии ҳавлҳо ,у қили ҳўи мо Фтлтаҳи байни асбъики ман всху арақ . Он гуҳ гуфт ё Муҳамад ! анзри Киеви иФтрўни алии аллоҳи алкзб дар нигар ки чун дурӯғ бар аллоҳ месозанд , бонкаҳи мигўинд : гуноҳи мо омирзидааст , ва мо писарону дӯстон аллоҳем . Ва гуфтаанд : дурӯғ ки бар аллоҳи мисохтнди он буд ки дурӯғҳо мегуфтанд , ва онро аз таврот меҳикоят карданд . Ва кафӣ ба إсмои мубино эй кафии бмои қолўои асмои мубино .

نه چنانست که ایشان میگویند، که اللَّه بی‌عیب کند، و بی‌عیبی باز نماید آن کس را که خواهد. آن گه گفت: وَ لا یُظْلَمُونَ فَتِیلًا یعنی که اگر خویشتن را به بی‌عیبی نستایند گناه کسی ایشان را نیالاید، و ایشان را باندازه فتیلی از جرم کس نگیرند. فتیل، النّواة، هو القشرة الرّقیقة الّتی حولها، و قیل هو ما فتلته بین اصبعیک من وسخ و عرق. آن گه گفت یا محمد! انْظُرْ کَیْفَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ در نگر که چون دروغ بر اللَّه میسازند، بآنکه میگویند: گناه ما آمرزیده است، و ما پسران و دوستان اللَّه‌ایم. و گفته‌اند: دروغ که بر اللَّه میساختند آن بود که دروغها میگفتند، و آن را از تورات می‌حکایت کردند. وَ کَفی‌ بِهِ إِثْماً مُبِیناً ای کفی بما قالوا اثما مبینا.

أи ламтар إлии аллазӣнаи أўтўои нсибои ман алкитоби иؤмнўни болҷбту алтоғўти ақволи муфассирон мухталифаст дар маънии ҷбту тоғӯт . Ъкрмаҳ гуфт : номи ду санаманд ки дар миёни мушрикон маърӯф буданд , ва онро ибодат мекарданд , заҳҳок гуфт : ҷбти ӣнҷои ҳе ахтбасту тоғӯти каъби ашраф . Ҳар ду ҳокимон ҷуҳудон буданду сарони эшон . Қавмӣ гуфтанд : ҷбти ном батонасту тоғӯти номи сднаҳ батон . Ва сднаҳи хидматкорон ва тимордорон бошанд . Ва гуфтаанд : ҷбт номӣаст кҳонтро ,у тоғӯт номӣаст ҳар чаҳро бпрстнди ҷуз аз худо . Ва гуфтаанд ҳар чаҳ аллоҳи таъолии онро ҳаром кард онро ҷбт гӯйанд , ва ба

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ اقوال مفسّران مختلف است در معنی جبت و طاغوت. عکرمة گفت: نام دو صنم‌اند که در میان مشرکان معروف بودند، و آن را عبادت میکردند، ضحاک گفت: جبت اینجا حیی اخطب است و طاغوت کعب اشرف. هر دو حاکمان جهودان بودند و سران ایشان. قومی گفتند: جبت نام بتان است و طاغوت نام سدنه بتان. و سدنه خدمتکاران و تیمارداران باشند. و گفته‌اند: جبت نامی است کهانت را، و طاغوت نامی است هر چه را بپرستند جز از خدا. و گفته‌اند هر چه اللَّه تعالی آن را حرام کرد آن را جبت گویند، و به‌

Қол алнабӣ ( с ) : « алъёФаҳу алтрқу алтираҳи ман алҷбт » .

قال النّبیّ (ص): «العیافة و الطّرق و الطّیرة من الجبت».

АлъёФаҳи заҷри алтир ,у алтрқи алзрби болҳсӣ ,у ҳўи зарби ман алкҳонаҳ . Қоли алшоър :

العیافة زجر الطّیر، و الطّرق الضّرب بالحصی، و هو ضرب من الکهانة. قال الشاعر:

Аммо сабаби нузули ин ояти он буд ки : каъби ашрафи баъд аз воқеаи аҳад ба Макка шуд , бо ҳафтод савор аз ҷуҳудони бқсди онкӣ то бо мушрикони Қурайши даст яке дорад ,у қаттоли расӯли худоиро тадбири созанд . Каъб чун дар Макка шуд бахонаи бӯи Сафён фурӯ омад .

امّا سبب نزول این آیت آن بود که: کعب اشرف بعد از واقعه احد به مکه شد، با هفتاد سوار از جهودان بقصد آنکه تا با مشرکان قریش دست یکی دارد، و قتال رسول خدای را تدبیر سازند. کعب چون در مکه شد بخانه بو سفیان فرو آمد.

Бӯи Сафён ӯро гиромӣ дошт ,у трҳиб ва тақрйв кард , ва он ҷуҳудон ки бо вай буданд ҳар якеро бсроиӣ фурӯ оварад . Он гуҳи бӯи Сафёнро гуфт ки : сӣ мард аз мо ва сӣ мард аз шумо бояд то бахона каъба рӯем ,у онҷо аҳд кунем , ва паймон гирем , ки дар қаттол Муҳамад бакӯшем чандон ки тавонем ,у фатратӣ дар худ наёрем то вайро бардорем .

بو سفیان او را گرامی داشت، و ترحیب و تقریب کرد، و آن جهودان که با وی بودند هر یکی را بسرایی فرو آورد. آن گه بو سفیان را گفت که: سی مرد از ما و سی مرد از شما باید تا بخانه کعبه رویم، و آنجا عهد کنیم، و پیمان گیریم، که در قتال محمد بکوشیم چندان که توانیم، و فترتی در خود نیاریم تا وی را برداریم.

Бӯи Сафёну асҳоби ваии каъби ашрафро гуфтанду ҳеи ахтб бо вай ки : мо бар шумо омн набошем бончаҳ мегуед ? набояд ки ин макри мисозид бар мо ? агар мехоҳед ки шуморо бончаҳ гуфтед устувор дорем , ин ду бутро суҷуд бурид , ва боишон имон оред , ва он ду бути ҷбт ва тоғӯт буданд . Эшон мари он батонро суҷуди бурданд , ва эшонро парастиданад . Инаст ки раб Алъоламин гуфт : أи ламтар إлии аллазӣнаи أўтўои нсибои ман алкитоби иؤмнўни болҷбту алтоғўт . Мегуяд : на бинӣ эй Муҳамади ин уламоу ҳокимони ҷуҳудонро ки ба ҷбту тоғӯт имон меоранд ? ва эшонро суҷуд мебаранд ?

بو سفیان و اصحاب وی کعب اشرف را گفتند و حیی اخطب با وی که: ما بر شما آمن نباشیم بآنچه می‌گویید؟ نباید که این مکر میسازید بر ما؟ اگر میخواهید که شما را بآنچه گفتید استوار داریم، این دو بت را سجود برید، و بایشان ایمان آرید، و آن دو بت جبت و طاغوت بودند. ایشان مر آن بتان را سجود بردند، و ایشان را پرستیدند. اینست که ربّ العالمین گفت: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ. میگوید: نه بینی ای محمد این علما و حاکمان جهودان را که به جبت و طاغوت ایمان میآرند؟ و ایشان را سجود میبرند؟

Пас бӯи Сафён , каъбро гуфт ки : ту мардӣ аз аҳли китоби худоӣ ,у тавроти хондаеу донистае , ва моамён арабем , чун май бинии кори Муҳамад ? дайни вай беҳтараст ё дайни мо ? роҳи ваии баҳақи наздик тараст ё роҳи мо ? каъб гуфт : бо ман бгўӣид ки дайни шумоу роҳ шумо чист ? бӯ Сафён гуфт : мо қавмии меҳмони дорон ва меҳмон дӯстонем , бурузи меҳмонии шутурони фарбеҳи кашем ,у меҳмонро гиромӣ дорем ,у ҳоҷёнро саққое кунем ,у асиронро боз харем , ва раҳм бипайвандем ,у хонаи каъбаро иморат кунем ,у гирди он тавоф кунем ,у аҳли ҳарами худои моӣим , ва бар дайни падарон хеш бимонадаем ,у мҳмддини падарони хеш бгзоштаҳаст ,у дайн нав овардааст , ҳарам бгзоштаҳаст , ва моро миФрмоид ки бар паии ман равед . Каъб гуфт : антму аллоҳи аҳдии сбилои ммои алайҳи Муҳамад ,у аллоҳ ки шумо бар роҳ таред аз Муҳамад ,у дайни шумо некӯтараст аз дайни вай . Инаст ки аллоҳ гуфт :у иқўлўни ллзини кФрўо яъне лأбии Сафёну асҳоба , ҳؤлоءи أҳдии ман аллазӣнаи омнўои бмҳмд , ва ҳам асҳоба .

پس بو سفیان، کعب را گفت که: تو مردی از اهل کتاب خدایی، و تورات خوانده‌ای و دانسته‌ای، و ما امّیان عرب‌ایم، چون می‌بینی کار محمد؟ دین وی بهتر است یا دین ما؟ راه وی بحق نزدیک‌تر است یا راه ما؟ کعب گفت: با من بگوئید که دین شما و راه شما چیست؟ بو سفیان گفت: ما قومی مهمان داران و مهمان دوستانیم، بروز مهمانی شتران فربه کشیم، و مهمان را گرامی داریم، و حاجیان را سقّایی کنیم، و اسیران را باز خریم، و رحم بپیوندیم، و خانه کعبه را عمارت کنیم، و گرد آن طواف کنیم، و اهل حرم خدا مائیم، و بر دین پدران خویش بمانده‌ایم، و محمددین پدران خویش بگذاشته است، و دین نو آورده است، حرم بگذاشته است، و ما را میفرماید که بر پی من روید. کعب گفت: انتم و اللَّه اهدی سبیلا ممّا علیه محمد، و اللَّه که شما بر راه ترید از محمد، و دین شما نیکوتر است از دین وی. اینست که اللَّه گفت: وَ یَقُولُونَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا یعنی لأبی سفیان و اصحابه، هؤُلاءِ أَهْدی‌ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا بمحمّد، و هم اصحابه.

أўлӣки аллазӣнаи лънҳми аллоҳ яъне къбоу асҳоба . Мегуяд : каъбу асҳоби вай ки ин сухани мигўинд , аллоҳ бар эшон лаънат кард . Ва ман илъни аллоҳи Флни тҷди ?лаи нсиро эй : ман ибоъди аллоҳи ман раҳматаи Фҳўи мхзўли фии даъвоа ,у мағлуби фии ҳуҷҷата .

أُولئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ یعنی کعبا و اصحابه. میگوید: کعب و اصحاب وی که این سخن میگویند، اللَّه بر ایشان لعنت کرد. وَ مَنْ یَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً ای: من یباعد اللَّه من رحمته فهو مخذول فی دعواه، و مغلوب فی حجّته.

Ва алиҳўди абин хзлонои фии أнҳми ғлбўои ман ҷамеъи соири алодён , лأнҳми конўои аксари ънодои лأҳли алислом ,у анҳми ктмўо алҳақ ва ҳам иълмўнаҳ . Пас чун он аҳду мисоқи миёни каъби ашрафу абӯ Сафён бирафт , ва бар вақти он кори ваъда Эй ниҳоданд , каъб ба Мадина боз рафт , ва дар сарои хеш ором гирифт . Расӯли худои Муҳамади бен мусалламаи алонсорӣу собити бен маозу ҷамоатии бФрстоди пинҳон то каъби ашрафро бикуштанд . Муҳамади бен мусаллама гуфт : ё расӯли аллоҳ дастурӣ бошад то дар пеши вай ҳар чаҳ хоҳеми гўӣим ? яъне бар сиблати хдът ?

و الیهود ابین خذلانا فی أنّهم غلبوا من جمیع سائر الادیان، لأنّهم کانوا اکثر عنادا لأهل الاسلام، و انّهم کتموا الحقّ و هم یعلمونه. پس چون آن عهد و میثاق میان کعب اشرف و ابو سفیان برفت، و بر وقت آن کار وعده‌ای نهادند، کعب به مدینه باز رفت، و در سرای خویش آرام گرفت. رسول خدا محمد بن مسلمة الانصاری و ثابت بن معاذ و جماعتی بفرستاد پنهان تا کعب اشرف را بکشتند. محمد بن مسلمه گفت: یا رسول اللَّه دستوری باشد تا در پیش وی هر چه خواهیم گوئیم؟ یعنی بر سبیل خدعت؟

Расӯли эшонро дастурӣ дод . Эшон рафтанд то пеши каъб , ва зҷрӣ намуданд аз расӯли худо , гуфтанд : чанд бало ки мо кашидем аз дасти Муҳамад ! ва зҷр гаштем ! ва аз маишати хеши бозмондим ! чаҳ буд ки ту моро чанд всқи хурмо бо воми диҳӣ ? то мо аз Муҳамад бигурезем ,у талаби маишат хеш кунем . Каъб бихандед , гуфт : акнӯн ӯро бишнохтед ,у дурӯғи ваии бдонстид ! он гуҳ гуфт : шумо агар аз ман чизе мехоҳед занону писаронро пеши ман бгрў бинишонед . Эшон гуфтанд мо шарм дорем ки занонро бгрў бинишонем , ва ва низ мардии бас бо шиквау виқорӣ ,у зишт буд туро ки занонро бигӯгирӣ ,у писаронро низ натавонем бгрў кардан , ки он гуҳи араби забон дар эшон ниҳанд , ки шуморо бўсқии хурмо бгрў карданд , ва эшонро аз он тшўир буд . Каъб гуфт : акнӯн ҳар чаҳ хоҳед бгрў бунаед . Эшон гуфтанд : шамшерҳои хеш бунаем , ва буруз натавонем овардан , ки асҳоб Муҳамад бидонанд , бшби орем . Чун шаб дар омад эшон шамшерҳо бардоштанд ,у бурданд . Каъб бар он ғурфа бхлўтгоаҳ нишаста буд ,у духтар ъам хешро нав бизанӣ карда буд ,у арӯс буд , ва он духтар ъам коҳина буд . Чун каъб бархест то бзир шавад , он коҳинаи зан вай гуфт : зинҳор машав ки ман буии хӯн аз ту мишнўм . Каъб гуфт : давр аз бар ман ! бозгири даст аз домани ман ! кист ки маро хоҳад кишт ?

رسول ایشان را دستوری داد. ایشان رفتند تا پیش کعب، و ضجری نمودند از رسول خدا، گفتند: چند بلا که ما کشیدیم از دست محمد! و ضجر گشتیم! و از معیشت خویش بازماندیم! چه بود که تو ما را چند وسق خرما با وام دهی؟ تا ما از محمد بگریزیم، و طلب معیشت خویش کنیم. کعب بخندید، گفت: اکنون او را بشناختید، و دروغ وی بدانستید! آن گه گفت: شما اگر از من چیزی میخواهید زنان و پسران را پیش من بگرو بنشانید. ایشان گفتند ما شرم داریم که زنان را بگرو بنشانیم، و و نیز مردی بس با شکوه و وقاری، و زشت بود ترا که زنان را بگو گیری، و پسران را نیز نتوانیم بگرو کردن، که آن گه عرب زبان در ایشان نهند، که شما را بوسقی خرما بگرو کردند، و ایشان را از آن تشویر بود. کعب گفت: اکنون هر چه خواهید بگرو بنهید. ایشان گفتند: شمشیرهای خویش بنهیم، و بروز نتوانیم آوردن، که اصحاب محمد بدانند، بشب آریم. چون شب در آمد ایشان شمشیرها برداشتند، و بردند. کعب بر آن غرفه بخلوتگاه نشسته بود، و دختر عمّ خویش را نو بزنی کرده بود، و عروس بود، و آن دختر عمّ کاهنه بود. چون کعب برخاست تا بزیر شود، آن کاهنه زن وی گفت: زینهار مشو که من بوی خون از تو میشنوم. کعب گفت: دور از بر من! بازگیر دست از دامن من! کیست که مرا خواهد کشت؟

ӣнон ки омадаанд Муҳамади мусалламаи бародар ҳамшер манаст ,у собити маози ҳамсояу дӯсти ман ! агар хуфта бошам маро бедор накунанд . Аз он ғурфа бзир омад ,у буи машк Биёлуда , ки аз бар арӯси бархеста буд . Мусулмонон чун он буи хуш шуниданд , гуфтанд : воҳо лҳзаҳи алриҳи алтибаҳ , дайраст то мо дар орзӯии чунин бўӣим , фарози ой то ҳаззӣ бар гирем ,у дастии басарати фурӯи орем . Вай фароз шуд , ва эшон дар вай овехтанд , ва шамшер заданд , ва он душмани худоу расӯлро бикуштанд ,у расӯли худо ( с ) бо эшон гуфта буд ки : чун ӯро кушта бошед такбир кунед чунон ки ман бишинавам , то ман низ бо шумо такбир кунам . Расӯли худо ( с ) он шаб бо ҷамоатӣ аз ёрон аз масҷиди бгўрстон бақиъ мешуд , ва аз бақиъ то масҷид меояд ,у босмон назар мекард ки то худ овози такбири шунӯд ,у ёрон ки бо вай буданд аз он қисса бехабар буданд , то он соъат ки такбир шуниданд ,у расӯли худо ( с ) такбир кард , пас маълуми гашти эшонро ки каъбро киштанд . Ва он соъат ки захм карданд сари шамшери бпои собит маоз расед ,у гӯшту устихони ҳамаи бурӣдаи гашт .

اینان که آمده‌اند محمد مسلمه برادر همشیر منست، و ثابت معاذ همسایه و دوست من! اگر خفته باشم مرا بیدار نکنند. از آن غرفه بزیر آمد، و بوی مشک بیالوده، که از بر عروس برخاسته بود. مسلمانان چون آن بوی خوش شنیدند، گفتند: واها لهذه الرّیح الطّیبة، دیر است تا ما در آرزوی چنین بوئیم، فراز آی تا حظّی بر گیریم، و دستی بسرت فرو آریم. وی فراز شد، و ایشان در وی آویختند، و شمشیر زدند، و آن دشمن خدا و رسول را بکشتند، و رسول خدا (ص) با ایشان گفته بود که: چون او را کشته باشید تکبیر کنید چنان که من بشنوم، تا من نیز با شما تکبیر کنم. رسول خدا (ص) آن شب با جماعتی از یاران از مسجد بگورستان بقیع میشد، و از بقیع تا مسجد میآید، و بآسمان نظر میکرد که تا خود آواز تکبیر شنود، و یاران که با وی بودند از آن قصه بی‌خبر بودند، تا آن ساعت که تکبیر شنیدند، و رسول خدا (ص) تکبیر کرد، پس معلوم گشت ایشان را که کعب را کشتند. و آن ساعت که زخم کردند سر شمشیر بپای ثابت معاذ رسید، و گوشت و استخوان همه بریده گشت.

Расӯли худоӣ ки он бидид , бо ҳам ниҳод , ва дуо кард худои таъолии вайро шифо дод ,у баҳоли сиҳҳат боз шуд .

رسول خدای که آن بدید، با هم نهاد، و دعا کرد خدای تعالی وی را شفا داد، و بحال صحّت باز شد.

Чун каъбро кушта буданд , дигари рӯзи бомдоди расӯли худо ( с ) фармуд то ёрони ҳамаи силаҳ дар пӯшеданд , ва баҷанг ҷуҳудон шуданд . Ва эшон ҷамъӣ азим буданд аз қабӣлаи нзир , ва эшонро дар он хонҳо ҳисор медоданд . Пас ҷуҳудон чун донистанд ки эшонро аз Мадина берун хоҳанд кард , хонҳои хеши бадасти хеш хароб мекарданд , яъне ки то мусулмонон дар он нанишинанд , ва молҳои хеш бФно мебурданд ,у дарахтони хурмои мибриднд , ки то мусулмононро набӯд . Охири эшонро берун кард ва ба шом фиристод ,у злки фии қавлаи таъолӣ : ҳўи алзии أхрҷи аллазӣнаи кФрўои ман أҳли алкитоби ман дёрҳми лأўли алҳшри алоёт .

چون کعب را کشته بودند، دیگر روز بامداد رسول خدا (ص) فرمود تا یاران همه سلاح در پوشیدند، و بجنگ جهودان شدند. و ایشان جمعی عظیم بودند از قبیله نضیر، و ایشان را در آن خانها حصار میدادند. پس جهودان چون دانستند که ایشان را از مدینه بیرون خواهند کرد، خانهای خویش بدست خویش خراب میکردند، یعنی که تا مسلمانان در آن ننشینند، و مالهای خویش بفنا میبردند، و درختان خرما میبریدند، که تا مسلمانان را نبود. آخر ایشان را بیرون کرد و به شام فرستاد، و ذلک فی قوله تعالی: هُوَ الَّذِی أَخْرَجَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ مِنْ دِیارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ الآیات.

أми ?лаами насиби ман алмалик мем слтаст ,у тақдир сухан онаст ки أи ?лаами насиби ман алмалик , ва ин бар ҷиҳат инкор гуфт . Маънӣ онаст ки : ҷуҳудонро аз малик насибӣ нест , ва инро ду тафсир гуфтаанд : яке онкии малик , набувватасту шарафи дайн ,у ҷуҳудонро аз он баҳра нест . Дигар тафсир онаст ки эшонро ҳаргиз дар замини подшоҳӣу фармонравойӣ набӯдааст . Фإзои лои иؤтўни аннос нқиро мегуяд : агар эшонро дар замини подшоҳӣу фармонравойӣ будӣ аз байти алмоли ҳеҷ худованди ҳақро аз мардумон , миқдори нқирии бндодндӣ ! ва ин зм эшонаст дар бухлу ҳасаду қуллаи алхир ки дар эшонаст .

أَمْ لَهُمْ نَصِیبٌ مِنَ الْمُلْکِ میم صلت است، و تقدیر سخن آنست که أ لهم نصیب من الملک، و این بر جهت انکار گفت. معنی آنست که: جهودان را از ملک نصیبی نیست، و این را دو تفسیر گفته‌اند: یکی آنکه ملک، نبوّت است و شرف دین، و جهودان را از آن بهره نیست. دیگر تفسیر آنست که ایشان را هرگز در زمین پادشاهی و فرمانروایی نبوده است. فَإِذاً لا یُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِیراً میگوید: اگر ایشان را در زمین پادشاهی و فرمانروایی بودی از بیت المال هیچ خداوند حق را از مردمان، مقدار نقیری بندادندی! و این ذمّ ایشانست در بخل و حسد و قلّة الخیر که در ایشانست.

Нақӣр он гўост ки бар пуштаста хурмоаст ,у дарахти хурмо аз он равед .

نقیر آن گواست که بر پشت استه خرما است، و درخت خرما از آن روید.

أми иҳсдўни анноси алии мо отоҳми аллоҳи ман фазлаи носи ӣнҷои Мустафо ( с )асту нажоди вай . Аз Исмоилу оли иброҳӣми дарин ояти фарзандони ёқӯбу нажоди исҳоқро мехоҳад . Ин ҷуҳудон ҳасад мебурданд бар расӯли худо ( с )у нажоди Исмоил , бончаҳи аллоҳи эшонро дод аз китобу набувват . Раб алъзаҳ гуфт : эшон бойен ҳасад мебаранд .

أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی‌ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ ناس اینجا مصطفی (ص) است و نژاد وی. از اسماعیل و آل ابراهیم درین آیت فرزندان یعقوب و نژاد اسحاق را میخواهد. این جهودان حسد میبردند بر رسول خدا (ص) و نژاد اسماعیل، بآنچه اللَّه ایشان را داد از کتاب و نبوّت. ربّ العزّة گفت: ایشان باین حسد میبرند.

Ва фарзандони ёқӯбу нажоди исҳоқро ҳамаи номаи додем ,у донишу пайғомбарӣ , ва эшонро мулкии азими додем , малики бузургвор , бо дайну илм ,у муддати дароз : дар сибти лоўии набувват , ва дар сибти Яҳудои малик . Ва гуфтаанд : ҷуҳудон бар Мустафо ( с ) ҳасади бурданди бончаҳи аллоҳи таъолии вайро мубоҳ карда буд аз занон , гуфтанд : агар пайғомбарӣ будӣ рағбат бизанон накардӣ , ва аз эшон бисёр нахостӣ . Раби алъзаҳи бҷўоб эшон гуфт ки : вай аз ол иброҳӣмаст , ва шумо худ иқрор медиҳед ки дар оли иброҳӣм пайғомбарон буданд ки эшон занон бисёр доштанд . Довӯдро навад ва на буд ,у сулаймонро ҳафтсад ҳура буд ва сесад сарят .

و فرزندان یعقوب و نژاد اسحاق را همه نامه دادیم، و دانش و پیغامبری، و ایشان را ملکی عظیم دادیم، ملک بزرگوار، با دین و علم، و مدّت دراز: در سبط لاوی نبوّت، و در سبط یهودا ملک. و گفته‌اند: جهودان بر مصطفی (ص) حسد بردند بآنچه اللَّه تعالی وی را مباح کرده بود از زنان، گفتند: اگر پیغامبری بودی رغبت بزنان نکردی، و از ایشان بسیار نخواستی. ربّ العزّة بجواب ایشان گفت که: وی از آل ابراهیم است، و شما خود اقرار میدهید که در آل ابراهیم پیغامبران بودند که ایشان زنان بسیار داشتند. داود را نود و نه بود، و سلیمان را هفتصد حرّه بود و سیصد سریّت.

Пас чаро ҳасад бурид бончаҳи буии додем ?у бтън май бозгўӣид ?у ончии сулаймону Довӯдро додем аз малики азиму занон бисёр май бози нгўӣид ?у инкор май ннмоӣид ? яъне ки ин ҷуз аз ҳасад нест ки шуморо барин сухан медорад .

پس چرا حسد برید بآنچه بوی دادیم؟ و بطعن می‌بازگوئید؟ و آنچه سلیمان و داود را دادیم از ملک عظیم و زنان بسیار می‌باز نگوئید؟ و انکار می‌ننمائید؟ یعنی که این جز از حسد نیست که شما را برین سخن میدارد.

Фмнҳми ман омн ба ва манеҳам ман сад анҳу ин «ҳо » бо аллоҳ мешавад , ва бо иброҳӣм мешавад , ва бо Муҳамад мешавад . Ва кафии бҷҳнми съиро эй : кафии бсъири ҷаҳаннами ъзобои лмни лои иؤмн .

فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ این «ها» با اللَّه میشود، و با ابراهیم میشود، و با محمد میشود. وَ کَفی‌ بِجَهَنَّمَ سَعِیراً ای: کفی بسعیر جهنّم عذابا لمن لا یؤمن.

إни аллазӣнаи кФрўои боётнои сўФи нслиҳм норо ин боз дар шаъни ҷҳўдонст , дар баёни мустақари эшон дар он ҷаҳон , ва расӣдан эшон бъзоби ҷовдон . Клмои нзҷти ҷлўдҳми бдлноҳми ҷлўдоғайриҳо лизўқўои алъзоби умр хитоб гуфт : шунидам аз расӯли худо ( с ) ки мегуфт : дар соъатии сад бор табдил кунанд . Ҳасан гуфт : ҳар рӯзи ҳафтод бор сӯхта шаванд , яъне ки ҳар бор ки сӯхта шаванд фармон ояд ки : чунон ки будӣ бони бози шӯ , то дигар бора месӯзӣ ! пӯст нав мешавад паёпай , то азоб нав мешавад паёпай .

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِنا سَوْفَ نُصْلِیهِمْ ناراً این باز در شأن جهودانست، در بیان مستقرّ ایشان در آن جهان، و رسیدن ایشان بعذاب جاودان. کُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیْرَها لِیَذُوقُوا الْعَذابَ عمر خطاب گفت: شنیدم از رسول خدا (ص) که میگفت: در ساعتی صد بار تبدیل کنند. حسن گفت: هر روز هفتاد بار سوخته شوند، یعنی که هر بار که سوخته شوند فرمان آید که: چنان که بودی بآن باز شو، تا دیگر باره میسوزی! پوست نو میشود پیاپی، تا عذاب نو میشود پیاپی.

Ва сҳи фии алхбр : ани ғлзи ҷилди алкоФри аснону арбъўни зроъо ,у ани зри се мисли аҳад ,у ани маҷлисаи ман ҷаҳаннами мо байни Маккау алмдинаҳ , ва мо байни мнкбии алкоФри фии алнори масираи салосаи айёми ллрокб .

و صحّ فی الخبر: انّ غلظ جلد الکافر اثنان و اربعون ذراعا، و انّ ضر سه مثل احد، و انّ مجلسه من جهنّم ما بین مکة و المدینة، و ما بین منکبی الکافر فی النّار مسیرة ثلاثة ایّام للرّاکب.

Агар касе гуяд бар тънт ки : он пӯсти нав ки миоФринд осӣ нест , чунаст ки вайро азоб мекунанд ? ҷавоб вай онаст ки ҳамон пӯсти сӯхта менав кунад ,у бози орад на пӯстии дигар , чун қодираст ки он пӯст ки дар хок май бирезад , пас ҳамон нав мекунад ,у боз май офаринад , қодираст ки он пӯст дар оташ бисӯзад , пас бақадрат ҳамон нав кунад ,у бозоФринд . Пас на тбдл дар асл омад , ки тағайюр дар ҳол омад . Ва бноءи ин қоида бар онаст ки ғайр бар ду маънӣ истеъмол кунанд : бар маънии тазоду тноФӣ , ва бар маънии тағайюру тбдл . Ва маънии тазод ва тноФӣ онаст ки гӯйанд : аллили ғайри алнҳору аззикри ғайри алأнсӣ . Ва маънии тағайюр ва тбдл онаст ки раб алъзаҳ гуфт : явми тбдли алأрзи ғайри алأрз ,у ҳаии тлки алأрзи бъинҳо , ғайри анҳо бадалати ҷиболҳоу أнҳорҳоу أшҷорҳо . Ва бърФу одат касеро бинӣ тундараст , пас ӯро бинӣ назору заъиф . Чун аз вай пурсӣ гуяд : анои ғайри алзии аҳдат , ман на онам ки ту дидӣ ! ва ӯ ҳамонаст , локини ҳолаши мутағаййири гашту фии маъноаи аншд :

اگر کسی گوید بر تعنّت که: آن پوست نو که میآفریند عاصی نیست، چونست که وی را عذاب میکنند؟ جواب وی آنست که همان پوست سوخته می نو کند، و باز آرد نه پوستی دیگر، چون قادر است که آن پوست که در خاک می‌بریزد، پس همان نو میکند، و باز می‌آفریند، قادر است که آن پوست در آتش بسوزد، پس بقدرت همان نو کند، و بازآفریند. پس نه تبدّل در اصل آمد، که تغیّر در حال آمد. و بناء این قاعده بر آنست که غیر بر دو معنی استعمال کنند: بر معنی تضادّ و تنافی، و بر معنی تغیّر و تبدّل. و معنی تضاد و تنافی آنست که گویند: اللّیل غیر النهار و الذّکر غیر الأنثی. و معنی تغیّر و تبدّل آنست که ربّ العزّة گفت: یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ، و هی تلک الأرض بعینها، غیر انّها بدّلت جبالها و أنهارها و أشجارها. و بعرف و عادت کسی را بینی تندرست، پس او را بینی نزار و ضعیف. چون از وی پرسی گوید: انا غیر الّذی عهدت، من نه آنم که تو دیدی! و او همانست، لکن حالش متغیّر گشت و فی معناه انشد:

Садӣ гуфт : таъвили ин оят онаст ки чун пӯсти кофар сӯхта шавад ,у азоб он бичишад , ҳам аз он гӯшти кофар ки исён дар он рафта бошад , пӯстии дигари беруни орад то мисўзд . Пас ҳар пӯст ки сӯзад аз он буд ки исён дар он рафта бошад .

سدی گفت: تأویل این آیت آنست که چون پوست کافر سوخته شود، و عذاب آن بچشد، هم از آن گوشت کافر که عصیان در آن رفته باشد، پوستی دیگر بیرون آرد تا میسوزد. پس هر پوست که سوزد از آن بود که عصیان در آن رفته باشد.

إни аллоҳи кони ъзизо эй қавӣян , лои иғлбаҳи шайъи ءи ҳкимои Фимои дбру қадар .

إِنَّ اللَّهَ کانَ عَزِیزاً ای قویّا، لا یغلبه شی‌ء حَکِیماً فیما دبّر و قدّر.

Сами ахбри бмстқри алмؤмнин , Фқол :у аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти сндхлҳми ҷинот яъне албсотин , тҷрии ман таҳтҳо алأнҳори холидин фӣҳо أбдои лои имўтўн , ва мо ҳам минҳои бмхрҷин , ?лаами фӣҳо أзўоҷи мутаҳҳараи лои иблну лои итғўтну лои имтхтну лои ибсқну лои иҳзну лои ишбну лои илдну лои Яманин . Маънӣ оят онаст ки муъминону дӯстони худо ки дар дунёи корҳои нек карданд ,у имони бпоёни бурданд , дрорими эшонро фардо дар он биҳиштҳои ҷовдон , ва он нозу Наими бекарон , бо ҷуфтҳои покиза аз ҳар фузул ва ҳар олоиш , брнги марворид ,у сФоءи ёқӯти офарӣда , гесувон доранд бмшк азФр Биёлуда , ва бҷўоҳр биёроста , бнғмтии хуши ин овоз бар дода ки : нҳни алхолдоти Флои нимуват абадан , нҳни алҷўории алҳсон , азўоҷи ақвоми киром , тӯбои лмни кнои ?лау кони лно . Қоли яҳёи бен касӣр : азои сбҳти алмрأаҳи ман алҳўри алъайни лами тбқи фии алҷнаҳи шаҷараи алои вирдат . Ва дар хабараст ки яке аз ҳур гуяд шавҳари хешро ки : ё вале аллоҳ ! дар он маҷлисҳои зикр , ва маҷмаъҳои хайр ки ту нишастӣ дар дунё ,у маро аз аллоҳ май бхўостӣ , ман бар ту мушарраф будам , ва аз он хостан ту дар ноз ва тараб будам , ки ман аз ту муштоқ тар будам . Бхдоиӣ ки марои бтў гиромӣ кард ,у турои бмн гиромӣ кард , ки ҳар бор ки ту маро аз ҳақи бхўостии ҳафтод бори ман турои азуи бхўостм , Фолҳмди ллаҳи алзии акрмнии бк ,у أкрмк бе . Он гуҳ дар рӯй хеш хандад , вази он хандидани ваии нурии тобад , ки равшанои он баҳамаи ғурфа биҳишт бирасад .

ثمّ اخبر بمستقرّ المؤمنین، فقال: وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ یعنی البساتین، تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها أَبَداً لا یموتون، و ما هم منها بمخرجین، لَهُمْ فِیها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ لا یبلن و لا یتغوّطن و لا یمتخطن و لا یبصقن و لا یحضن و لا یشبن و لا یلدن و لا یمنین. معنی آیت آنست که مؤمنان و دوستان خدا که در دنیا کارهای نیک کردند، و ایمان بپایان بردند، درآریم ایشان را فردا در آن بهشتهای جاودان، و آن ناز و نعیم بیکران، با جفتهای پاکیزه از هر فضول و هر آلایش، برنگ مروارید، و صفاء یاقوت آفریده، گیسوان دارند بمشک اذفر بیالوده، و بجواهر بیاراسته، بنغمتی خوش این آواز بر داده که: نحن الخالدات فلا نموت ابدا، نحن الجواری الحسان، ازواج اقوام کرام، طوبی لمن کنّا له و کان لنا. قال یحیی بن کثیر: اذا سبّحت المرأة من الحور العین لم تبق فی الجنّة شجرة الا ورّدت. و در خبر است که یکی از حور گوید شوهر خویش را که: یا ولیّ اللَّه! در آن مجلسهای ذکر، و مجمعهای خیر که تو نشستی در دنیا، و مرا از اللَّه می‌بخواستی، من بر تو مشرف بودم، و از آن خواستن تو در ناز و طرب بودم، که من از تو مشتاق‌تر بودم. بخدایی که مرا بتو گرامی کرد، و ترا بمن گرامی کرد، که هر بار که تو مرا از حق بخواستی هفتاد بار من ترا ازو بخواستم، فالحمد للَّه الّذی اکرمنی بک، و أکرمک بی. آن گه در روی خویش خندد، وز آن خندیدن وی نوری تابد، که روشنایی آن بهمه غرفه بهشت برسد.

Ва ндхлҳми злои злилои баъзе муфассирон гуфтанд ки : ин зилли злил дар мавқифи ърсот қиёматаст . Ва баъзе гуфтанд : зилл ммдўдаст дар биҳишт . Агар гўӣим дар мавқифаст эҳтимол кунад ки Мустафо ( с ) ишорат бон карда ва гуфта : « сабъаи излҳми аллоҳи таҳти зиллаи явми лои зилли алои зилла : эмоми одил , ӯ ҳукми адл ,у Фтии ншأи фии ибодаи аллоҳи таъолӣ ,у раҷули тлбтаҳи амрأаҳи зоти ҷамолу ҳасб , Фқол : ании ахоФи аллоҳ ,у раҷули қалбаи фии алмсҷди азо харҷ манеҳ , ҳатто ирҷъи илайҳ ,у раҷули зикри аллоҳи холё , ФФозт айнана ман хшиаҳи аллоҳи ъзу ҷл ,у раҷули тсдқи бсдқаҳи факони ихФиҳои ани шимола ,у раҷулони тҳобо , Фоҷтмъои алии ҳуби аллоҳи таъолӣ ,у тФрқои алии ҳуба » .

وَ نُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِیلًا بعضی مفسّران گفتند که: این ظلّ ظلیل در موقف عرصات قیامت است. و بعضی گفتند: ظلّ ممدود است در بهشت. اگر گوئیم در موقف است احتمال کند که مصطفی (ص) اشارت بآن کرده و گفته: «سبعة یظلّهم اللَّه تحت ظلّه یوم لا ظلّ الّا ظلّه: امام عادل، او حکم عدل، و فتی نشأ فی عبادة اللَّه تعالی، و رجل طلبته امرأة ذات جمال و حسب، فقال: انّی اخاف اللَّه، و رجل قلبه فی المسجد اذا خرج منه، حتّی یرجع الیه، و رجل ذکر اللَّه خالیا، ففاضت عیناه من خشیة اللَّه عزّ و جلّ، و رجل تصدّق بصدقة فکان یخفیها عن شماله، و رجلان تحابّا، فاجتمعا علی حبّ اللَّه تعالی، و تفرّقا علی حبّه».

Ва агар гўӣим дар биҳиштаст , онаст ки раб алъзаҳ гуфт :у зилли ммдўд соя кашида , на тобистонӣ , на зимистонӣ , на боди гарм , на боди сард , на офтоб , на змҳрир , рост чун рӯзи нави баҳор , ҳамаи бунафшаи зору гулзор , насими хуш ,у ҷуфти некӯ ва тундараст ,у марди ҷавон ,у ҷони шоду дили хуррам .

و اگر گوئیم در بهشت است، آنست که ربّ العزّة گفت: وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ سایه کشیده، نه تابستانی، نه زمستانی، نه باد گرم، نه باد سرد، نه آفتاب، نه زمهریر، راست چون روز نو بهار، همه بنفشه‌زار و گلزار، نسیم خوش، و جفت نیکو و تندرست، و مرد جوان، و جان شاد و دل خرم.

Рӯй абӯи ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « аввали зумраи тдхли ман умматии алҷнаҳ , алии сувараи алқмри лайлаи албдр , сами аллазӣнаи илўнҳми алиашад наҷми фии алсмоءи азоءаҳ . Сами ҳам баъди злки алии манозили лои итғўтўну лои ибўлўну лои имтхтўну лои ибзқўн » .

روی ابو هریرة قال قال رسول اللَّه (ص): «اوّل زمرة تدخل من امّتی الجنّة، علی صورة القمر لیلة البدر، ثمّ الّذین یلونهم علی اشدّ نجم فی السّماء اضاءة. ثمّ هم بعد ذلک علی منازل لا یتغوّطون و لا یبولون و لا یمتخطون و لا یبزقون».

Ва рӯй : « азои дахли аҳли алҷнаҳи алҷнаҳи нодаии мнод : ё аҳли алҷнаҳи ани лаками ани тҳиўо , Флои тмўтўо абадан ,у ани лаками ани тшбўои Флои тҳрмўо абадан ,у ани лаками أни тсҳўои Флои тсқмўо абадан ,у ани лаками ани тнъмўои Флои тбؤсўо абадан » .

و روی: «اذا دخل اهل الجنّة الجنّة نادی مناد: یا اهل الجنّة انّ لکم ان تحیوا، فلا تموتوا ابدا، و انّ لکم ان تشبّوا فلا تهرموا ابدا، و انّ لکم أن تصحّوا فلا تسقموا ابدا، و انّ لکم ان تنعموا فلا تبؤسوا ابدا».